महावीर (mahAvIra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 महावीर m.
  (-रः)
	 1. GARUḌA the bird,  and vehicle of VISHṆU.
	 2. A
hero.
	 3. A lion. 
	 4. A white horse.
	 5. Sacrificial fire.
	 6. INDRA'S
thunderbolt.
	 7. A bird,  a sort of hawk.
	 8. The Kokila or Indian
cuckoo.
	 9. The last and most celebrated Jina or Jaina teacher
of the present who age,  is supposed to have flourished in the
province of Behar,  in the sixth century before the Christian era.
10. Sacrificial vessel.
	 11. VISHṆU.
	 12. Agni or fire.
	 f.
  (-रा) A
sort of drug,  commonly Kshīrakākolī,  and conceived to be the
dried root of a species of lily.
 E.
  महा great,  and बीर hero.

Capeller Eng

English

 महावीर॑ m.
  great hero,  E.
  of Viṣṇu.

Yates

English

 महा-वीर (रः) 1.
m.
  Garuḍa the bird
of
Vishnu
 a hero
 a lion. 
f.
  Sort
of drug made of the lily root.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  kind of hawk
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  archer
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  lion
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  bowman
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  thunderbolt
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  great hero
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  white horse
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  Indian cuckoo
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	  kind of fern  [ Helminthostachys Laciniata - Bot. ]
महावीर 	-	 mahAvIra 	-	 m.
  	-	 mahAvIra,  founder of Jaina religion

Wilson

English

 महावीर
m.
  (-रः)
1 GARUḌA the bird,  and vehicle of VIṢṆU.
2 A hero.
3 A lion. 
4 A white horse.
5 Sacrificial fire.
6 INDRA'S thunderbolt.
7 A bird,  a sort of hawk.
8 The Koïl or Indian cuckoo.
9 The last and most celebrated Jina or Jaina teacher of the present
age
 supposed to have flourished in the province of Behar,  in the sixth
century before the Christian era.
10 A sacrificial vessel.
11 VIṢṆU.
12 AGNI or fire.
f.
  (-रा) A sort of drug,  commonly Kṣīrakākolī, 
and conceived to be the dried root of a species of lily.
E.
  महा great,  and वीर hero.

Monier Williams Cologne

English

 महा—वीर॑ m.
  a gr° hero,  RV.
  
 Kathās.
 
 Tantras.

 N.
  of Viṣṇu,  DhyānabUp.
   

 an archer,  bowman,  L.
 

 a lion,  L.
 

 N.
  of Garuḍa (the bird and vehicle of Viṣṇu),  L.
 

 of Hanumat,  A.
 

 of Gautama Buddha,  MWB.
  23

 sacrificial fire,  BhP.
  

 a sacrif° vessel,  ŚBr.
  

 thunderbolt,  L.
 

 a white horse,  L.
 

 the Indian cuckoo,  L.
 

 a kind of hawk,  W.
 

 Helminthostachys Laciniata,  L.
 

 =
  जराटक,  L.
 

 N.
  of sev. kings,  MBh.
  
 R.
 
 Pur.

 of the last Arhat of the present Avasarpiṇī (the last and most celebrated Jaina teacher of the present age,  supposed to have flourished in Behar in the 6th century B.C.),  MWB.
  529

Hindi

महावीर

Apte Hindi

Hindi

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
बड़ा शूरवीर या योद्धा

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
सिंह

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
इन्द्र का वज्र

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
विष्णु का विशेषण

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
गरुड़ का विशेषण

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
हनुमान का विशेषण

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
कोयल

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
सफेद घोड़ा

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
यज्ञाग्नि

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
यज्ञपात्र

महावीरः
पुं*
  महा-वीरः -
एक प्रकार का बाज पक्षी

Shabdartha Kaustubha

Kannada

महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗರುಡ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಿಂಹ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾಗದ ಅಗ್ನಿ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಳಿ ಕುದುರೆ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಿಡಗ /ಡೇಗೆ ಹಕ್ಕಿ
विस्तारः - > "महावीरस्तु गरुडं शूरे सिंहे मखानले । वज्रे श्वेततुरङ्गे च सञ्चालविहगेऽपि च" - मेदि०
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೋಗಿಲೆ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಕ್ಷಿ /ಹಕ್ಕಿ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುತ್ರ /ಮಗ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಂಸ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾಗದ ಪಾತ್ರೆ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಳ್ಳೆಯ ಯೋಧ /ಉತ್ತಮ ಸೈನಿಕ
महावीर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ
महावीर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ /ಉತ್ತಮವಾದ
महावीर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಶೂರ /ಪರಾಕ್ರಮಿ
विस्तारः - > "महावीरो यज्ञपात्रे गरुडे सुभटे खगे । वज्रेऽश्वे तनये हंसे शूरेऽग्नौ प्रवरे हरौ" - वैज० "महावीरौ पवौ तार्क्ष्ये शूरे सिंहेऽपि कोकिले" - विश्व०

L R Vaidya

English

 mahA-vIra {% m. %} 1. an epithet of Garuḍa
of Hanūmat
of Vishṇu
sacrificial fire
a great hero
a lion
the Indian cuckoo
the thunderbolt of Indra
a white horse
a kind of hawk.

Lanman

English

 mahā-vīrá,  m. great hero.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  महावीर
adjective
 
यः अतीव वीरः अस्ति।
 "सेनापतिना काञ्चन महावीरान् सैनिकान् स्वस्य रणनीतिः स्पष्टीकृता।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
अरिष्टनेमिस्तु नेमिर्वीरश्चरमतीर्थकृत् ।
महावीरो वर्धमानो देवार्यो ज्ञातनन्दनः ॥ ३० ॥
-wordlist-
 
अरिष्टनेमि (पुं),  नेमि (पुं),  वीर (पुं),  चरमतीर्थकृत् (पुं),  महावीर (पुं),  वर्धमान (पुं),  देवार्य (पुं),  ज्ञातनन्दन (पुं)

--source--
 
होमाग्निस्तु महाज्वालो महावीरः प्रवर्ग्रवत् ॥ ८३६ ॥
-wordlist-
 
होमाग्नि (पुं),  महाज्वाल (पुं),  महावीर (पुं),  प्रवर्ग (पुं)

नाममाला

Sanskrit

सन्मति,  महति,  वीर,  महावीर,  अन्त्यकाश्यप,  नाथान्वय,  वर्धमान,  साम्प्रत-तीर्थ
सन्मतिर्महतिर्वीरो महावीरोऽन्त्यकाश्यपः ।
नाथान्वयो वर्धमानो यत्तीर्थमिह साम्प्रतम् ॥ ११५ ॥
verse 0.1.1.115
page 0058

Mahabharata

English

Mahāvīra,  a prince. § 130 (Aṃśāvat.): I,  67,  2696 (among the incarnations from the Krodhavaśa gaṇa).

पुराणम्

English

महावीर १ / MAHĀVĪRA I. A son of priyavrata. Svāyambhuva manu had two famous sons named priyavrata and uttānapāda. Of them,  priyavrata married surūpā and barhiṣmatī,  the two beautiful and virtuous daughters of Viśvakarma prajāpati. By his first wife surūpā,  priyavrata had ten sons,  namely,  agnīdhra,  idhmajihva,  yajñabāhu,  mahāvīra,  rukmaśukra,  ghṛtapṛṣṭha,  savana,  medhātithi,  vītihotra and kavi. The youngest of his children was a daughter named ūrjjasvatī. (devī bhāgavata,  8th skandha).

महावीर २ / MAHĀVĪRA II. mahābhārata,  Ādi Parva,  Chapter 67,  Verse 68,  refers to a mahāvīra,  who was the re-birth of the asura krodhavaśa.

Vedic Reference

English

 Mahā-vīra (‘great hero’) is the name in the later Saṃhitās
and the Brāhmaṇas^1 of a large earthenware pot which could
be placed on the fire,  and which was especially employed at
the introductory Soma ceremony called Pravargya.
1) Vājasaneyi Saṃhitā,  xix. 14
 Sata-
patha Brāhmaṇa,  xiv. 1,  2,  9,  17
 3,  1, 
13
 4,  16
 2,  2,  13. 40
 Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa,  ix. 10,  1
 Kauṣītaki Brāh-
maṇa,  viii. 3,  7,  etc.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 महावीरः,  पुं,
   (वीन् पक्षिण ईरयतीति । ईर +कः । ततो महांश्चासौ वीरश्चेति ।) गरुडः ।वीरयतीति । वीर + कः । महान् वीर इतिकर्म्मधारयः । सूरः । सिंहः । मखानलः ।(स च मनुपुत्त्रविशेषः । यथा,  श्रीभागवते । ५ । १२५ ।“अग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतो-घृतपृष्ठसवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति ॥
”)वज्रः । श्वेततुरङ्गः । सञ्चानपक्षी । इतिमेदिनी । रे,  २८९ ॥
 अन्तिमजिनः । (अयमेवसिद्धार्थस्य त्रिशलागर्भजातः पुत्त्रः । तद्बिवरणंयथा,  अरिष्टनेमिपुराणान्तर्गतजैनहरिवंशे ।“सर्व्वार्थश्रीमतीजन्मा तस्मिन् सर्व्वार्थदर्शनः ।सिद्धार्थोऽभवदर्काभो भूपः सिद्धार्थपौरुषः ॥
यत्र पाति धरित्रीयमभूदेकत्रदोषिणी ।धर्म्मार्थिन्योऽपि यत्त्यक्तपरलोकभयाः प्रजाः ॥
कस्तस्य तान् गुणानुद्यान्नरस्तुलयितुं क्षमः ।वर्द्धमानगुरुत्वं यैः प्रापितः स नराधिपः ॥
उच्चैः कुलाद्रिसम्भूता सहजस्नेहवाहिनी ।महिषी श्रीसमुद्रस्य तस्यासीत् प्रियकारिणी ॥
चेतश्चेटकराजस्य यास्ताः सप्तशरीरिजाः ।अतिस्नेहाकुलञ्चक्रुस्तास्वाद्या प्रियकारिणी ॥
कस्तां योजयितुं शक्तस्त्रिशलां गुणवर्णनैः ।या स्वपुण्यैर्महावीरप्रसवाय नियोजिता ॥
सर्व्वतोऽथ नमन्तीषु सर्व्वासु सुरकोटिषु ।प्रभावान्निपन्तीषु नभसो वमुवृष्टिषु ॥
वीरेऽवतरति त्रातुं धरित्रीमसुधारिणः ।तीर्थेनाच्युतकल्पोच्चैः पुष्पोत्तरविमानतः ॥
सा तं षोडशसुस्वप्नदर्शनोत्सवपूर्व्वकम् ।दध्रे गर्भेश्वरं गर्भे श्रीवीरं प्रियकारिणी ॥
पञ्चसप्ततिवर्षाष्टमासमासार्द्धशेषकः ।चतुर्थस्तु तदा कालो दुःखमः सुखमोत्तरः ॥
आषाढशुक्लषष्ट्यान्तु गर्भावतरणेऽर्हतः ।उत्तराफाल्गुनीनीडमुडुराजद्विजश्रितः ॥
दिक्कुमारीकृताभिष्यां द्योतिमूर्त्तिर्घनस्तनीम् ।प्रच्छन्नो भासयद्गर्भस्तां रविः प्रावृषं यथा ॥
नवमासेव्वतीतेषु स जिनोऽष्टदिनेषु च ।उत्तराफाल्गुनीष्विन्दौ वर्त्तमानेऽजनिप्रभुः ॥
ततोऽन्त्यजिनमाहात्म्याल्लुठत्पीठकिरीटकाः ।प्रणेमुरवधिज्ञाततद्वृत्तान्ताः सुरेश्वराः ॥
शङ्खभेरीहरिध्वानघण्टानिर्घोषघोषणम् ।समाकर्ण्य सुरास्तूर्ण्णं घूर्णितार्णवराविणः ॥
सप्तानीकमहाभेदाः सस्त्रीकाः कृतभूषणाः ।सेन्द्राश्चतुर्णिकायास्ते प्रापुः कुण्डपुरं पुरम् ॥
त्रिःपरीत्य पुरं देवाः पुरन्दरपुरःसराः ।जिनमिन्दुमुखं देवं तद्गुरू च ववन्दिरे ॥
मातुः शिशुं विकृत्यान्यं सुप्तायाः सुरमायया ।इन्द्राणी प्रणता नीत्वा जिनेन्द्रं हरये ददौ ॥
गृहीत्वा करपद्माभ्यां तमभ्यर्च्य चिरं हरिः ।चक्रे नेत्रसहस्रोरुपुण्डरीकवनार्च्चितम् ॥
ततश्चन्द्रावदाताङ्गमिन्द्रस्तुङ्गमतङ्गजम् ।शृङ्गौघमिव हेमाद्रेर्मुक्ताधो मदनिर्झरम् ॥
गण्डस्थलमदामोदभ्रमद्भ्रमरमण्डलम् ।तमिवाधित्यकावस्थतमालवनमण्डितम् ॥
कर्ण्णान्तरततासक्तरक्तचामरसंहतिम् ।तं यथाधित्यकाधीनरक्ताशोकमहावनम् ॥
सुवर्णरक्षया चार्व्या परिवेष्टितविग्रहम् ।तमेव च यथोपात्तक्वणत्कनकमेखलम् ॥
अनेकरदसंवृत्तनृत्यसङ्गीतपोषितम् ।तमिवोत्तुङ्गशृङ्गाग्रनृत्यद्गायत्सुराङ्गनम् ॥
सुवृत्तदीर्घसञ्चारिकररुद्धदिगन्तरम् ।तमिवात्यायतिस्थूलस्फुरद्भोगभुजङ्गमम् ॥
ऐशानधारितस्फीतधवलातपवारणम् ।तमिवोर्द्धस्थिताभ्यर्ण्णसम्पूर्णशशिमण्डलम् ॥
चामरेन्द्रभुजोत्क्षिप्तचलच्चामरहारिणम् ।तं यथा चमरीक्षिप्तबालब्यजनवीजितम् ॥
ऐरावतं समारोप्य जिनेन्द्रं तस्य मण्डनम् ।देवैः सह गतः प्राप मन्दरं स पुरन्दरः ॥
तं पाण्डुकवने रम्ये मन्दरस्य जिनं हरेः ।पाण्डुकायां प्रसिद्धायां शिलायां सिंहविष्टरे ॥
संस्थाप्य विबुधानीतक्षीरसागरवारिभिः ।शातकुम्भमयैः कुम्भैरभिषिच्य समं सुरैः ॥
वस्त्रालङ्कारमालाद्यैरलङ्कृत्य कृतस्तुतिः ।आनीयमातुरुत्सङ्गे जिनं कृत्वा कृतोचितः ॥
सिद्धार्थप्रियकारिण्योः सममानन्ददायकम् ।वर्द्धमानाख्यया स्तुत्वा स देवो वासवोऽगमत् ॥
मासान् पञ्चदशाजन्मद्युम्नधारा दिने दिने ।याः पूर्व्वमापतंस्ताभिस्तर्पितोऽर्थी जनोऽखिलः ॥
वर्द्धमानः सुरैः सेव्यो ववृधे स यथा यथा ।पितृबन्धुत्रिलोकानामनुरागस्तथा तथा ॥
सुरासुरनराधीशमौलिमालार्चितक्रमः ।त्रिंशद्बर्षप्रमाणोऽभूद्बीरो भोगैः परिष्कृतः ॥
शुद्धवृत्तं न भोगेषु चित्तं तस्य चिरं स्थिरम् ।कुटिलेषु यथा सिंहनखरन्ध्रेषु मौक्तिकम् ॥
शान्तचित्तं कदाचित्तं स्वयं बुद्धमबोधयत् ।नत्वा सारस्वतादित्यमुख्यालौकान्तिकाः सुराः ॥
सौधर्म्माद्यैः सुरैरेत्य कृतोऽभिषवपूजनः ।आरुह्य शिविकां दिव्यामुह्यमानां सुरेश्वरैः ॥
उत्तराफाल्गुनीष्वेव वर्त्तमाने निशाकरे ।कृष्णस्य मार्गशीर्षस्य दशम्यामगमद्बनम् ॥
अपनीय तनोः सर्व्वं वस्त्रमाल्यादिभूषणम् ।पञ्चमुष्टिभिरुद्धूत्य मूर्द्धजानभवन् मुनिः ॥
केशकुन्तलसङ्घातं जिनस्य भ्रमरासितम् ।प्रतिगृह्य सुराधीशो निदधौ दुग्धवारिधौ ॥
इन्द्रनीलचयेनेव क्षिप्तेनेन्द्रेण चात्यभात् ।जिनेन्द्रकेशपुञ्जेन रञ्जितः क्षीरसागरः ॥
जिननिष्क्रमणं दृष्ट्वा तुष्टाः सर्व्वे नरामराः ।कृत्वा तृतीयकल्याणपूजाञ्जग्मुर्यथायथम् ॥
मनःपर्य्ययपर्य्यन्तचतुर्ज्ञानमहेक्षणः ।तपो द्बादशवर्षाणि चकार द्वादशात्मकम् ॥
विहरन्नथ नाथोऽसौ गुणग्रामपरिग्रहः ।ऋजुकूलापगाकूले जृम्भिकग्राममीयिवान् ॥
तत्रातापनयोगस्थः शालाभ्यासशिलातले ।वैशाखशुक्लपक्षस्य दशग्यां षष्ठमाश्रितः ॥
उत्तराफाल्गुनीं प्राप्ते शुक्लध्यानी निशाकरे ।निहत्य घातिसङ्घातं केबलज्ञानमाप्तवान् ॥
केबलस्य प्रभावेण सहसा चलितासनाः ।आगत्य महिमां चक्रुस्तस्य सर्व्वे सुरासुराः ॥
षट्षष्टिदिवसान् भूयो मौनेन विहरन् विभुः ।आजगाम जगत्ख्यातं जिनो राजगृहं पुरम् ॥
आरुरोह गिरिं तत्र विपुलं विपुलश्रियम् ।प्रबोधार्थं स लोकानां भानुमानुदयं यथा ॥
ततः प्रबुद्धवृत्तान्तैरापतद्भिरितस्ततः ।जगत्सुरासुरैर्व्यापि जिनेन्द्रस्य गुणैरिव ॥
सौधर्म्माद्यैस्तदा देवैः परीतोऽभात् स भूधरः ।नाभेयाधिष्ठितः पूर्व्वं यथाष्टापदपर्व्वतः ॥
चतुराशामुखद्बारस्थितद्बादशगोपुरम् ।कृतं रत्नमयं देवैः प्राकारबलयत्रयम् ॥
जाते योजनविस्तीर्णे शरणे समवादिके ।विभागा द्वादशाभासन्नभःस्फाटिकभित्तयः ॥
प्रातिहार्य्यैर्युतोऽष्टाभिश्चतुस्त्रिंशन्महाद्भुतैः ।तत्र देवैर्वृतोऽभासीज्जिनश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥
इन्द्राग्निवायुभूत्याख्याः कौण्डिन्याख्याश्चपण्डिताः ।इन्द्रनोदनयायाताः समवस्थानमर्हतः ॥
प्रत्येकं सहिताः सर्व्वे शिष्याणां पञ्चभिः शतैः ।त्यक्ताम्बरादिसम्बन्धाः संयमं प्रतिपेदिरे ॥
सुता चेटकराजस्य कुमारी चन्दना तदा ।घौतैकाम्बरसंवीतायातार्याणां पुरःसरी ॥
श्रेणिकोऽपि च संप्राप्तः सेनया चतुरङ्गया ।सिंहासनोपविष्टं तं प्रणनाम जिनेश्वरम् ॥
छत्त्रचामरभृङ्गारैः कलसध्वजदर्पणैः ।व्यजनैः सुप्रतीकैश्च प्रसिद्धैरष्टमङ्गलैः ॥
स्रजाचक्रदुकूलाब्जगजसिंहवृषध्वजैः ।गरुडध्वजसंयुक्तैरष्टभेदैर्म्महाध्वजैः ॥
मानस्तम्भैस्तथास्तूपैश्चतुर्भिश्च महावनैः ।वाप्यम्भोरुहखण्डैश्च वल्लीवनलतागृहैः ॥
तैस्तैर्देवैः कृतैः सर्व्वैरन्यैश्चातिशयैस्तथा ।यथा स्थानस्थितैर्ज्जैनी समवस्थानभूरभूत् ॥
अथेन्दोरिव शुक्राद्या निषण्णा गुर्व्वधिष्ठिताः ।साधवोऽभाञ्जिनस्यान्ते जातरूपाच्छविग्रहाः ॥
ततः कल्पनिवासिन्यो देव्यः कल्पलताभुजः ।मेरोरिव जिनस्यान्ते ता बभुर्भोगभूमयः ॥
ततोऽलङ्कृतनारीभिरार्य्यिकाततिराबभौ ।स्फुरद्विद्युद्भिराश्लिष्टा शारदीव घनावली ॥
ज्योतिर्देवस्त्रियो तच्च रेजुरुज्ज्वलमूर्त्तयः ।तास्तारा इव संक्रान्ताः समवस्थानसागरे ॥
कान्ताव्यन्तरदेवानां ततस्तत्र विरेजिरे ।करकुट्मलहारिण्यः साक्षादिव वनश्रियः ॥
ततो नागकुमारादिदेव्यो नागफणोज्ज्वलाः ।नागलोकसमायाता नागवल्य इवा बभुः ॥
ततोऽप्यग्निकुमाराद्याः देवाः पातालवासिनः ।ज्वलितोज्ज्वलवेषास्ते दशभेदा बभासिरे ॥
ततः किन्नरगन्धर्व्वयक्षकिंपुरुषादयः ।षोडशार्द्धविकल्पास्ते व्यन्तराश्च चकासिरे ॥
सप्रकीर्णकनक्षत्रसूर्य्याचन्द्रमसोर्ग्रहाः ।पञ्चभेदास्तदानल्पवपुषो ज्योतिषो बभुः ॥
मौलिकुण्डलकेयूरप्रालम्बकटिसूत्रिणः ।हारिणः कल्पवृक्षाभास्ततोऽभान् कल्प-वासिनः ॥
सपुत्त्रानमितानेकविद्याधरपुरःसराः ।न्यषीदन्मानुषा नानाभाषावेशरुचस्ततः ॥
ततो हि नकुलेभेन्द्रहर्यश्वमहिषादयः ।जिनानुभावसम्भूतविश्वाद्याः स्वामिनो बभुः ॥
इति द्वादशभेदेषु परीतिं विनुतिं नतिम् ।गणेषु प्रथमं कृत्वा स्थितेषु परितो जिनम् ॥
प्रत्यक्षीकृतविश्वार्थं कृतदोषत्रयक्षयम् ।जिनेन्द्रं गौतमोऽपृच्छत्तीर्थार्थं पापनाशनम् ॥
स दिव्यध्वनिना विश्वसंशयछेदिना जिनः ।दुन्दुभिध्वनिधीरेण योजनान्तरयायिना ॥
श्रावणस्यासिते पक्षे नक्षत्रेऽभिजिते प्रभुः ॥
प्रतिपद्यह्नि पूर्व्वाह्णे शासनार्थमुदाहरत् ॥
आचाराङ्गस्य तत्त्वार्थं तथा सूत्रकृतस्य च ।जगाद भगवान् वीरः संस्थानसमवाययोः ॥
व्याख्या प्रज्ञप्तिहृदयं ज्ञातृधर्म्मकथास्थितम् ।श्रावकाध्यनस्यार्थमन्तकृद्दशगोचरम् ॥
अनुत्तरदशस्यार्थं प्रश्नव्याकरणस्य च ।तथा विपाकसूत्रस्य पवित्रार्थं ततः परम् ॥
त्रिषष्टिः त्रिशती यत्र दृष्टीनामभिधीयते ।दृष्टिवादस्य तस्यार्थं पञ्चभेदस्य सर्व्वदृक् ॥
जगाद जगतां नाथः प्रथमं परिकर्म्मणः ।सूत्रस्याद्यानुयोगस्य तथा पूर्व्वगतस्य च ॥
उत्पादपूर्व्वपूर्व्वस्य परमार्थं ततः परम् ।अग्रायणीयपूर्व्वार्थमग्रणीरभणद्विदाम् ॥
वीर्य्यप्रवादपूर्व्वार्थमस्तिनास्तिप्रवादजम् ।ज्ञानसत्यप्रवादार्थमात्मकर्म्मप्रवादयोः ॥
प्रत्याख्यानस्य विद्यानुवादकल्याणपूर्व्वयोः ।प्राणावायस्य पूर्व्वस्य तत्त्वार्थं तदनन्तरम् ॥
क्रियाविशालपूर्व्वस्य विशालार्थमशेषवित् ।सल्लोकबिन्दुसारार्थं चूलिकार्थं सवस्तुकम् ॥
अङ्गप्रविष्टतत्त्वार्थं प्रतिपाद्य जिनेश्वरः ।अङ्गवाह्यमवोचत्तत्प्रतिपाद्यार्थरूपतः ॥
सामायिकं यथार्थाख्यं स चतुर्विंशतिस्तवम् ।वन्दनाञ्च ततः पूतां प्रतिक्रमणमेव च ॥
वैनयिकं विनेयेभ्यः कृतिकर्म्म ततोऽवदत् ।दशवैकालिकां पृथ्वीमुत्तराध्ययनं तथा ॥
तं कल्पव्यवहारञ्च कल्पाकल्पं * * *कल्पञ्च पुण्डरीकञ्च सुमहापुण्डरीककम् ॥
तथा निषद्यकां प्रायः प्रायश्चित्तोपवर्णनम् ।जगत्त्रयगुरुः प्राह प्रतिपाद्यं हितोद्यतः ॥
मत्पादे केबलां तस्य स्वरूपं विषयं फलम् ।अपरोक्षपरोक्षस्य ज्ञानस्योवाच संख्यया ॥
मार्गणास्थानभेदैश्च गुणस्थानविकल्पनैः ।जीवस्थानप्रभेदैश्च जीवद्रव्यमुपादिशत् ॥
सत्संख्याद्यानुयोगैश्च सन्नामाद्यैः किमादिभिःद्रव्यं स्वलक्षणैर्भिन्नं पुद्गलादित्रिलक्षणम् ॥
द्विविधं कर्म्मबन्धञ्च सहेतुं सुखदुःखदम् ।मोक्षं मोक्षस्य हेतञ्च फलं चाष्टगुणात्मकम् ॥
बन्धमोक्षफलं यत्र भुज्यते तत्त्रिधाकृतम् ।अन्तस्थितं जगौ लोकमलोकञ्च बहिःस्थितम् ॥
अथ सप्तर्षिसम्पन्नं श्रुतार्थं जिनभाषितम् ।द्वादशाङ्गश्रुतं स्कन्धं सोपाङ्गं गौतमो व्यधात् ॥
त्रैलोक्यं संसदि स्पृष्टं जिंनार्कवचनांशुभिः ।मुक्तमोहमहानिद्रं सुप्तोत्थितमिवाबभौ ॥
जिनभाषाधरस्यन्दमन्तरेण विजृम्भिता ।तिर्य्यग्देवमनुष्याणां दृष्टिमोहमनीनशत् ॥
ततो जिनोक्ततत्त्वार्थमार्गश्रद्धा च लक्षणम् ।शङ्काकाङ्क्षानिदानादिकलङ्कविगमोज्ज्वलम् ॥
सम्यग्दर्शनसद्रत्नं ज्ञानालङ्कारनायकम् ।स्वकर्णहृदयेष्वेकं पिनद्धमखिलाङ्गिभिः ॥
कायेन्द्रियगुणस्थानजीवस्थानकुलायुषाम् ।भेदाद्यो निर्व्विकल्पांश्च निरूप्यागमचक्षुषा ॥
क्रियासु स्थानपूर्व्वासु वधादिपरिवर्ज्जनम् ।षण्णां जीवनिकायानामहिंसाद्यं महव्रतम् ॥
चक्षुर्गोचरजीवौघान् परिहृत्य यतेर्यतः ।इर्य्यासमितिराद्या सा व्रतशुद्धिकरी मता ॥
त्यक्त्वा कार्कश्यपारुष्यं यतेर्यत्नवतः सदा ।भाषणं धर्म्मकार्य्येषु भाषासमितिरिष्यते ॥
पिण्डशुद्धिविधानेन शरीरस्थितये तु यत् ।आहारग्रहणं सास्यादेषणा समितिर्यतेः ॥
निक्षेपणं यदा दानमीक्षित्वा योग्यवस्तुनः ।समितिः सा तु विज्ञेया निक्षेपादाननामिका ॥
शरीरान्तर्म्मलत्यागं प्रगतासु सुभूमिषु ।यत्तत्समितिरेषा तु प्रतिष्ठायनिका मता ॥
एवं समितयः पञ्च गोप्यास्तिस्रस्तु गुप्तयः ।वाङ्मनःकाययोगानां शुद्धरूपां प्रवृत्तयः ॥
चित्तेन्द्रियनिरोधश्च षडावश्यकसत्क्रियाः ।शौचस्नानैकभक्तञ्च स्थितभुक्तिरचेलता ॥
भूमिशय्याव्रतं दन्तमलमार्ज्जनवर्ज्जनम् ।तपः संयमचारित्रं परीषहजयः परः ॥
अनुप्रेक्षाश्च धर्म्मश्च क्षमादिदशलक्षणः ।ज्ञानदर्शनचारित्रतपोविनयसेवनम् ॥
इति श्रवणधर्म्मोऽयं कर्म्मनिर्म्मोक्षहेतुकः ।सुरासुरनराध्यक्षं जिनोक्तस्तं तदा नराः ॥
संसारभीरवः शुद्धजातिरूपेकुलादयः ।सर्व्वसङ्गविनिर्मुक्ताः शतशः प्रतिपेदिरे ॥
सग्यग्दर्शनसंशुद्धाः शुद्धैकवसनावृताः ।सहस्रशो दधुः शुद्धा नार्य्यस्तत्रार्य्यिकाव्रतम् ॥
पञ्चधाणुव्रतं केचित् त्रिविधञ्च गुणव्रतम् ।शिष्याव्रतं चतुर्भेदं तत्र स्त्रीपुरुषा दधुः ॥
तिर्य्यञ्चोऽपि यथाशक्ति नियमेष्ववतस्थिरे ।देवाः सद्दर्शनज्ञानजिनपूजासु रेमिरे ॥
श्रेणिकेन तु यत् पूर्व्वं बह्वारम्भपरग्रहात् ।परस्थितिक्रमारब्धं नारकायुस्तमस्तमे ॥
तत्तु क्षायिकसम्पक्त्वात् स्वस्थितिं प्रथमक्षितौ ।प्रापद् वर्षसहस्राणामशीतिं चतुरुत्तराम् ॥
त्रयस्त्रिंशत् समुद्राः क्व क्व चेयमपरास्थितिः ।अहो क्षायिकसम्पक्त्वप्रभावोऽयमनुत्तरः ॥
अक्रूरो वारिषेणो यो यो मयः स तथापरे ।कुमारा मातरश्चैषां पराश्चान्तःपुरस्त्रियः ॥
सम्पक्त्वं शीलसद्दानं प्रौषधं जिनपूजनम् ।प्रतिपद्य विनेमुस्तं जिनेन्द्रं त्रिजगद्गुरुम् ॥
ततः प्रणम्य देवेन्द्रा जिनेन्द्रं स्तोत्रपूर्व्वकम् ।यथायथं ययुर्युक्ता निजवर्गैर्निजास्पदम् ॥
श्रेणिकोऽपि गुणश्रेणीमुच्चकैरभिरूढवान् ।अभिष्टुत्य जिनं नत्वा प्रविष्टसुष्टधीपुरम् ॥
निःसरद्भिर्व्विशद्भिश्च सभा जैनी जनोर्म्मिभिः ।चुक्षोभ क्षुभितैर्वेला नदीपूरैरिवाम्बुधिः ॥
आकीर्णमेव तैर्न्नित्यं सभामण्डलमर्हतः ।हीयते वा कदा स्फीतिं भानुभिर्भानुमण्डलम् ॥
नोदयास्तमितं तत्र ज्ञायते ब्रध्नमण्डलम् ।धर्म्मचक्रप्रभाचक्रप्रभामण्डलरोचिषाम् ॥
तत्र तीर्थकरः कुर्व्वन् प्रत्यहं धर्म्मदेशनम् ।सेवितः श्रेणिकेनास्य न हि तृप्तिस्त्रिवर्गजा ॥
गौतमञ्च समासाद्य तदा तदुपदेशतः ।सर्व्वानुयोगमार्गेषु प्रवीणः स नृपोऽभवत् ॥
ततो जिनगृहैस्तुङ्गैराज्ञा राजगृहं पुरम् ।कृतमन्तर्बहिव्याप्तमजस्रं महिमोत्सवैः ॥
कृतः सामन्तसंघातैर्महामन्त्रिपुरोहितैः ।प्रजाभिर्जिनगेहाढ्यो मगधो विषयोऽखिलः ॥
पुरेषु ग्रामघोषेषु पर्व्वताग्रे ह्यदृश्यत ।नदीतटवनान्तेषु तदा गृहजिनावली ॥
तिष्ठन्नेव महोदये विघटयन्मोहान्धकारोन्नतिंप्राग्देशप्रजया विधाय मगधादेशं प्रबुद्धप्रजम् ।तद्धृत्या पृथुदेशमध्यमगमन्मध्यन्दिनश्रीधरंमिथ्याज्ञानहिमान्तकृज्जिनरविर्बोधप्रभा-मण्डलः ॥
”)कोकिलः । इति हेमचन्द्रः ॥
 धनुर्धरः । इतिशब्दरत्नावली ॥
 एकवीरवृक्षः । इति राज-निर्घण्टः ॥
 लक्ष्मणः । यथा,  --“लक्ष्मणञ्च महावीरं पतितं रणभूतले ॥
”अङ्गदादिः । यथा,  --“अङ्गदाद्यैर्महावीरैर्वेष्टितं रुद्ररूपिणम् ॥
”इति तन्त्रसारे हनूमत्कल्पः ॥
हनूमान् स्वयमपि महावीरत्वेन प्रसिद्धः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 महा(बी)वीर पु०
  कर्म० । १ गरुडे २ हनुमति ३ सिंहे ४ यज्ञाग्नौ५ वज्रे ६ श्वेततुरङ्गे ७ सञ्चालखगे च मेदि० । ८ शेषजिनेच ९ कोकिले हेम० । १० धनुर्द्धरे ११ एकवीरवृक्षे राजनि०१२ महाशूरे पु०
  १३ क्षीरकाकोलीवृक्षे स्त्री रत्नमा० ।१४ यज्ञसाधने मृण्मये पात्रभेदे तन्निर्माणविधिःकात्या० श्रौ० २६ । १ सूत्रादौ दृश्यः ।

Capeller

German

 महावीर॑ m.
  ein großer Held
 Bein.  Viṣṇu's, 
N. des Stifters der Jaina-Religion. 

Grassman

German

 mahā-vīrá,  m.,  grosser Held.
-ám (índram) {32, 6}.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.