| YouTube Channel

महाभारतं (mahAbhArataM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
महाभारतं,
क्ली,
 (महत् भारतम् । यद्वा, महान्तंभारं तनोतीति । महाभार + तन् + डः ।)व्यासप्रणीतेतिहासशास्त्रम् । तन्नामकारणंयथा, --“एकतश्चतुरो वेदा भारतञ्चैतदेकतः ।पुरा किल सुरैः सर्व्वैः समस्य तुलया धृतम् ॥
चतुर्भ्यः सरहस्येभ्यो वेदेभ्योऽभ्यधिकं यदा ।तदाप्रभृति लोर्कऽस्मिन् महाभारतमुच्यते ॥
महत्त्वाद्भारतत्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥
”इति महाभारते आदिपर्व्व ॥
* ॥
लोकविशेषेषु तस्य श्लोकसंख्या वाचकाश्च यथा, “षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम् ।त्रिंशच्छतसहस्रञ्च देवलोके प्रतिष्ठितम् ॥
पित्रे पञ्चदश प्रोक्तं रक्षोयक्षे चतुर्द्दश ।एकं शतसहस्रन्तु मानुषेषु प्रतिष्ठितम् ॥
नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन् ।गन्धर्व्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ॥
अस्मिंस्तु मानुषे लोके वैशम्पायन उक्तवान् ॥
”इति महाभारते १ पर्व्वणि अनुक्रमणिका-ध्यायः ॥
* ॥
तत्र शतपर्व्वाणि तेष्वष्टादश मुख्यानियथा, --“आदिसभाविपिनानि विराट-प्रोद्यमभीष्मगुरूणि च कर्णः ।शल्यकसौप्तिकपर्व्व तथा स्त्री-शान्त्यनुशास्तितुरङ्गममेधाः ॥
आश्रममौषलयानिकनाकाःपर्व्वणि पर्व्वणि नाम विशेषाः ॥
इति भारतटीका ॥
* ॥
हरिवंशसहितोनविंशतिपर्व्वणामन्तर्गतशत-पर्व्वविभागस्तेषामध्यायश्लोकसंख्या च यथा, --१ आदिपर्व्वणि १९ पर्व्वाणि २२७ अध्यायाः८९८४ श्लोकाः ॥
२ सभापर्व्वणि ९ पर्व्वाणि७८ अध्यायाः २५११ श्लोकाः ॥
३ आरण्यक-पर्व्वणि १६ पर्व्वाणि २६९ अध्यायाः ११६६४श्लोकाः ॥
४ विराटपर्व्वणि ४ पर्व्वाणि ६७अध्यायाः २०५० श्लोकाः ॥
५ उद्योगपर्व्वणि११ पर्व्वाणि १८६ अध्यायाः ६६२८ श्लोकाः ॥
६ भीष्मपर्व्वणि ५ पर्व्वाणि ११७ अध्यायाः५८८४ श्लोकाः ॥
७ द्रोणपर्व्वणि ८ पर्व्वाणि१७० अध्यायाः ९९०९ श्लोकाः ॥
८ कर्णपर्व्वणि१ पर्व्व ६९ अध्यायाः ४९६४ श्लोकाः ॥
९ शल्य-पर्व्वणि ४ पर्व्वाणि ५९ अध्यायाः ३२२०श्लोकाः ॥
१० सौप्तिकपर्व्वणि ३ पर्व्वाणि १८अध्यायाः ८७० श्लोकाः ॥
११ स्त्रीपर्व्वणि ५पर्व्वाणि २७ अध्यायाः ७७५ श्लोकाः ॥
१२शान्तिपर्व्वणि ४ पर्व्वाणि ३३९ अध्यायाः१४७३२ श्लोकाः ॥
१३ अनुशासनपर्व्वणि १ पर्व्व१४६ अध्यायाः ८००० श्लोकाः ॥
१४ अश्वमेध-पर्व्वणि २ पर्व्वणी १०३ अध्यायाः ३३२०श्लोकाः ॥
१५ आश्रमवासपर्व्वणि ३ पर्व्वाणि४२ अध्यायाः १५०६ श्लोकाः ॥
१६ मौषल-पर्व्वणि १ पर्व्व ८ अध्यायाः ३०० श्लोकाः ॥
१७महाप्रास्थानिकपर्व्वणि १ पर्व्व ३ अध्यायाः३२० श्लोकाः ॥
१८ स्वर्गपर्व्वणि १ पर्व्व ५अध्यायाः २०० श्लोकाः । १९ हरिवंशे आश्चर्य्य-पर्व्वणि १ पर्व्व २४४ अध्यायाः १२००० श्लोकाः ॥
हरिवंशे भविष्यपौष्करप्रादुर्भावे १ पर्व्व ११२अध्यायाः ३४४८ श्लोकाः ॥
इति महाभारतेआदिपर्व्वणि पर्व्वसंग्रहनामकः २ अध्यायः ॥
* ॥
तच्छ्रवणविध्यादि यथा, --जनमेजय उवाच ।“भगवन् ! केन विधिना श्रोतव्यं भारतं बुधैः ।फलं किं के च देवाश्च पूज्या वै पारणेष्विह ॥
देयं समाप्ते भगवन् ! किञ्च पर्व्वणि पर्व्वणि ।वाचकः कीदृशश्चात्र एष्टव्यस्तद् ब्रवीहिमे ॥
* ॥
वैशम्पायन उवाच ।शृणु राजन् ! विधिमिमं फलं यच्चापि भार-तात् ।श्रुताद्भवति राजेन्द्र ! यत्त्वं मामनुपृच्छसि ॥
दिवि देवा महीपाल ! क्रीडार्थमवनिं गताः ।कृत्वा कार्य्यमिदञ्चैव ततश्च दिवमागताः ॥
हन्त यत्ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः ।ऋषीणां देवतानाञ्च सम्भवं वसुधातले ॥
अत्र रुद्रास्तथा साध्या विश्वेदेवाश्च शाश्वताः ।आदित्या अश्विनौ देवौ लोकपाला महर्षयः ॥
गुह्यकाश्च सगन्धर्व्वा नागा विद्याधरास्तथा ।सिद्धा धर्म्मः स्वयम्भुश्च मुनिः कात्यायनो वरः ॥
गिरयः सागरा नद्यस्तथैवाप्सरसां गणाः ।ग्रहाः संवत्सरश्चैव अयनान्यृतवस्तथा ॥
स्थावरं जङ्गमञ्चैव जगत् सर्व्वं सुरासुरम् ।भारते भरतश्रेष्ठ ! एकस्थमिह दृश्यते ॥
तेषां श्रुत्वा प्रतिष्ठानं नामकर्म्मानुकीर्त्तनात् ।कृत्वापि पातकं घोरं सद्यो मुच्येत मानवः ॥
* ॥
इति हासमिमं श्रुत्वा यथावदनुपूर्व्वशः ।संयतात्मा शुचिर्भूत्वा पारं गत्वा च भारत ! ॥
तेषां श्राद्धानि देयानि श्रुत्वा भारत ! भारतम् ।ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या भक्त्या च भरतर्षभ ! ॥
महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च ।गावः कांस्योपदोहाश्च कन्याश्चैव स्वलङ्कृताः ॥
सर्व्वकामगुणोपेता यानानि विविधानि च ।भवनानि विचित्राणि भूमिर्व्वासांसि काञ्चनम् ॥
वाहनानि च देयानि हया मत्ताश्च वारणाः ।शयनं शिविकाश्चैव स्यन्दनाश्च स्वलङ्कृताः ॥
यद्यद्गृहे वरं किञ्चित् यद्यदस्ति महद्बसु ।तत्तद्देयं द्विजातिभ्य आत्मा दाराश्च सूनवः ॥
श्रद्धया परया दत्तं क्रमशस्तस्य पारगः ।शक्तितः सुमना हृष्टः शुश्रूवुरविकल्पनः ॥
* ॥
सत्यार्ज्जवरतो दान्तः शुचिः शौचसमन्वितः ।श्रद्दधानो जितक्रोधो यथा सिध्यति तच्छृणु ॥
शुचिः शीलान्विताचारः शुक्लवासा जितेन्द्रियः ।संस्कृतः सर्व्वशास्त्रज्ञः श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥
रूपवान् शुभगो दान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।दानमानगृहीतश्च कार्य्यो भवति वाचकः ॥
अविलम्बमनायस्तमद्रुतं धीरमूर्ज्जितम् ।असंसक्ताक्षरपदं रसभावसमन्वितम् ॥
त्रिषष्टिवर्णसंयुक्तमष्टस्थानसमन्वितम् ।वाचयेद्बाचकः स्वस्थः स्वासीनः सुसमाहितः ॥
नारायणं नमस्कृत्य नरञ्चैव नरोत्तमम् ।देवीं स्वरस्वतीञ्चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥
ईदृशाद्वाचकाद्राजन् ! शुत्वा भारत ! भारतम् ।नियमस्थः शुचिः श्रोता शृण्वन् स फलमश्नुते ॥
पारणं प्रथमं प्राप्य द्विजान् कामैश्च तर्पयन् ।अग्निष्टोमस्य यागस्य फलं वै लभते नरः ॥
अप्सरोगणसङ्कीर्णं विमानं लभते महत् ।प्रहृष्टः स तु देवैश्च दिवं याति समाहितः ॥
द्बितीयं पारणं प्राप्य अतिरात्रफलं लभेत् ।सर्व्वरत्नमयं दिव्यं विमानमधिरोहति ॥
दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धविभूषितः ।दिव्याङ्गदधरो नित्यं देवलोके महीयते ॥
तृतीयं पारणं प्राप्य द्वादशाहफलं लभेत् ।वसत्यमरङ्काशो वर्षाण्ययुतशो दिवि ॥
चतुर्थे वाजपेयस्य पञ्चमे द्विगुणं फलम् ।उदितादित्यसङ्काशं ज्वलन्तमनलोपमम् ॥
विमानं विबुधैः सार्द्धमारुह्य दिवि गच्छति ।वर्षायुतानि भवने शक्रस्य दिवि मोदते ॥
षष्ठे द्बिगुणमस्तीह सप्तमे त्रिगुणं फलम् ।कैलासशिखराकारं वैदूर्य्यमयवेदिकम् ॥
परिक्षिप्तञ्च बहुधा मणिविद्रुमभूषितम् ।विमानं समधिष्ठाय कामगं साप्सरोगणम् ॥
सर्व्वान् लोकान् विचरते द्वितीय इव भास्करः ।अष्टमे राजसूयस्य पारणे लभते फलम् ॥
चन्द्रादयनिभं रम्यं विमानमधिरोहति ।चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैर्हयैर्युक्तं मनोजवैः ॥
सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्रात् कान्ततरैर्म्मुखै ।मेखलानां निनादेन नूपुराणाञ्च निस्वनैः ॥
अङ्के परमनारीणां सुखसुप्तो विबुध्यते ।नवमे क्रतुराजस्य वाजिमेधस्य भारत ! ॥
काञ्चनस्तम्भनिर्यहं वैदूर्य्यकृतवेदिकम् ।जाम्बूनदमयैर्द्दिव्यैर्गवाक्षैः सर्व्वतो वृतम् ॥
सेवितं चाप्सरःसङ्घैर्गन्धर्व्वैर्द्दिवि चारिभिः ।विमानं समधिष्ठाय श्रिया परमया ज्वलन् ॥
दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यचन्दनरूषितः ।मोदते दैवतैः सार्द्धं दिवि देव इवापरः ॥
दशमं पारणं प्राप्य द्विजातीनभिवन्द्य च ।किङ्किणीजालनिर्घोषं पताकाध्वजशोभितम् ॥
वसुदेविकसंकाशं वैदूर्य्यमणितोरणम् ।हेमजालपरिक्षिप्तं प्रबालबडभीमुखम् ॥
गन्धर्व्वैर्गीतकुशलैरप्सरोभिश्च शोभितम् ।विमानं सुकृतावासं सुखेनैवोपपद्यते ॥
मुकुटेनार्कवर्णेन जाम्बू नदविभूषिणा ।दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गो दिव्यमाल्यविभूषितः ।दिव्यान् लोकान् विचरति दिव्यैर्भोगैः सम-न्वितः ।विबुधानां प्रसादेन श्रिया परमया युतः ॥
अथ वर्षगणानेवं स्वर्गलोके महीयते ॥
अथ गन्धर्व्वसहितः सहस्राण्येकविंशतिम् ।पुरन्दरपुरे रम्ये शक्रेण सह मोदते ॥
दिव्ययानविमानेषु लोकेषु विविधेषु च ।दिव्यनारीगणाकीर्णो निवसत्यमरो यथा ॥
ततः सूर्य्यस्य भवने चन्द्रस्य भवने तथा ।शिवस्य भवने राजन् ! विष्णोर्याति सलोक-ताम् ॥
एवमेतन्महाराज ! नात्र कार्य्या विचारणा ।श्रद्दधानेन वै भाव्यमेवमाह गुरुर्मम ॥
* ॥
लेखकस्थ तु दातव्यं मनसा यद्यदिच्छति ।हस्त्यश्वरथयानानि वाहनञ्च विशेषतः ॥
कटकं कुण्डलञ्चैव ब्रह्मसूत्रं तथापरम् ।वस्त्रञ्चैव विचित्रञ्च गन्धञ्चैव विशेषतः ।देववत् पूजयेत्तन्तु विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥
* ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि यानि देयानि भारते ।वाच्यमाने तु विप्रेभ्यो राजन् ! पर्व्वणि पर्व्वणि ॥
जातिं देशञ्च सत्त्वञ्च माहात्म्यं भरतर्षभ ! ।धर्म्मवृत्तिञ्च विज्ञाय क्षत्त्रियाणां नराधिप ! ॥
स्वस्तिवाच्य द्विजानादौ ततः कार्य्ये प्रवर्त्तते ।समाप्ते पर्व्वणि ततः स्वशक्त्या पूजयेत् द्बिजान् ॥
आदौ तु वाचकन्तत्र वस्त्रगन्धसमन्वितम् ।विधिवद्भोजयेद्राजन् ! मधु पायसमुत्तमम् ॥
ततो मूलफलप्रायं पायसं मधुसर्पिषा ।आस्तीके भोजयेद्राजन् ! दद्याच्चैव गुडौदनम् ॥
अपूपैश्चैव पूपैश्च मोदकैश्च समन्वितम् ।सभापर्व्वणि राजेन्द्र ! हविष्यं भोजयेद् द्विजान् ॥
आरण्यके मूलफलैस्तर्पयेत्तु द्बिजोत्तमान् ।अरणीपर्व्व चासाद्य जलकुम्भान् प्रदापयेत् ॥
तर्पणानि च मुख्यानि रम्यमूलफलानि च ॥
सर्व्वकामगुणोपेतं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदापयेत् ।विराटपर्व्वणि तथा वासांसि विविधानि च ॥
उद्योगे भरतश्रेष्ठ ! सर्व्वकामगुणान्वितम् ।भोजनं भोजयेद्विप्रान् गन्धमाल्यैरलङ्कृतान् ॥
भीष्मपर्व्वणि राजेन्द्र ! दत्त्वा यानमनुत्तमम् ।ततः सर्व्वगुणोपेतमन्नं दद्यात् सुसंस्कृतम् ॥
द्रोणपर्व्वणि विप्रेभ्यो भोजनं परमार्च्चितम् ।शराश्च देया राजेन्द्र ! चापान्यसिवरास्तथा ॥
कर्णपर्व्वण्यपि तथा भोजनं सार्व्वकामिकम् ।विप्रेभ्यः संस्कृतं सम्यक् दद्यात् संयतमानसः ॥
शल्यपर्व्वणि राजेन्द्र ! मोदकैः सगुडौदनैः ।अपूपैस्तर्पणैश्चैव सर्व्वमन्नं प्रदापयेत् ॥
गदापर्व्वण्यपि तथा मुद्गमिश्रं प्रदापयेत् ॥
स्त्रीपर्व्वणि तथा रत्नैस्तर्पयेत्तु द्बिजोत्तमान् ।घृतौदनं पुरस्ताच्च ऐषीके दापयेत् पुनः ॥
ततः सर्व्वगुणोपेतमन्नं दद्यात् सुसंस्कृतम् ।शान्तिपर्व्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद्द्बिजान् ॥
आश्वमेधिकमासाद्य भोजनं सार्व्वकामिकम् ।तथाश्रमनिवासे तु हविष्यम्भोजयेत् द्बिजान् ॥
मौषले सार्व्वगुणिकं गन्धमाल्यानुलेपनम् ।महाप्रास्थानिके तद्वत् सर्व्वकामगुणान्वितम् ॥
स्वर्गपर्व्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद्द्विजान् ।हरिवंशे पर्व्वणि च पायसं तत्र भोजयेत् ॥
पारणे पारणे राजन् ! यथावद्भरतर्षभ ! ।समाप्य सर्व्वाः प्रयतः संहिताः शास्त्र-कोविदः ॥
* ॥
शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्राभिसंवृताः ।शुक्लाम्बरधरः स्रग्वी शुचिर्भूत्वा स्वलङ्कृतः ॥
अर्च्चयेत यथान्यायं गन्धमाल्यैः पृथक् पृथक् ।संहितापुस्तकान् राजन् ! प्रयतः सुसमा-हितः ॥
भक्ष्यैर्म्माल्यैश्च पेयैश्च कामैश्च विविधैः शुभैः ।हिरण्यञ्च सुवर्णञ्च दक्षिणामथ दापयेत् ॥
देवताः कीर्त्तयेत् सर्व्वा नरनारायणौ तथा ।ततो गन्धैश्च माल्यैश्च स्वलंकृत्य द्बिजोत्तमान् ॥
तर्पयेद्विविधैः कामैर्दानैश्चोच्चावचैस्तथा ।अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥
प्राप्नुयाच्च क्रतुफलं तथा पर्व्वणि पर्व्वणि ।वाचको भरतश्रेष्ठ ! व्यक्ताक्षरपदस्वरः ॥
भविष्यं श्रावयेद्बिद्वान् भारतं भरतर्षभ ! ।भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रषु यथावत् संप्रदापयेत् ॥
वाचकं भरतश्रेष्ठ ! भोजयित्वा स्वलङ्कृतम् ।वाचके परितुष्टे तु शुभा प्रीतिरनुत्तमा ॥
ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रसन्नाः सर्व्वदेवताः । * ।ततो हि वरणं कार्य्यं द्विजानां भरतर्षभ ! ॥
सर्व्वकामैर्यथान्यायं साधुभिश्च पृथग्विधैः ।इत्येष विधिरुद्दिष्टो मया ते द्विपदां वर ! ॥
श्रद्दधानेन वै भाव्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।भारतश्रवणाद्राज्ञा पारणे च नृपोत्तम ! ॥
सदा यत्नवता भाव्यं श्रेयस्तु परमिच्छता । * ।भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्त्तयेत् ।भारतं भवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः ॥
भारतं परमं पुण्यं भारते विविधाः कथाः ।भारतं सेव्यते देवैर्भारतं परमं पदम् ॥
भारतं सर्व्वशास्त्राणामुत्तमं भरतर्षभ ! ।भारतात् प्राप्यते मोक्षस्तत्त्वमेतद्ब्रवीमि ते ॥
महाभारत्तमाख्यान क्षितिं गाञ्च सरस्वतीम् ।ब्राह्मणान् केशवञ्चैव कीर्त्तयन्नावसीदति ॥
वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ ! ।आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्व्वत्र गीयते ॥
यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सनातनाः ।तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमिहेच्छता ॥
एतत् पवित्रं परममेतद्धर्म्मनिदर्शनम् ।एतत् सर्व्वगुणोपेतं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता ॥
”इति महाभारते हरिवंशे सर्व्वपर्व्वानुकीर्त्त-नम् ॥
* ॥
त्रिषष्ठिवर्णसंयुक्तमित्यत्र त्रिषष्टि-वर्णाः । अ इ उ ऋ ऌ इति ह्रस्वपञ्चकम् ।आ ई ऊ ॠ ॡ इति दीर्घपञ्चकम् । आ ईऊ ऋ ॡ इति प्लुतपञ्चकम् । ए ओ ऐ औ चदीर्घाः । प्लुतत्वेनापरचतुष्टयम् । अं अः क +पँ इति चत्वारः । ॠ ॡ इति अच्संज्ञकौद्बौ । अनुनासिकश्चैकः । तथा कादिमावसानाःपञ्चविंशतिवर्णाः । अन्तःस्थाश्चत्वारः । उष्म-चतुष्टयमिति त्रिषष्टिः । इति ॥
* ॥
वर्णानांकिलाष्टौ स्थानानि भवन्ति तानि यथा, --“उरः कण्ठः शिरस्तालु जिह्वादन्तौष्ठ-नासिकाः ।अष्टौ स्थानानि वर्णानां ये विदुस्ते हिपाठकाः ॥
” * ॥
पारणं यथा, --“भारतं शतपर्व्वोक्तं मुनिना तत्त्वदर्शिना ।पर्व्वभिर्द्दशभिश्चैषां पर्व्वणां पारणं स्मृतम् ॥
”इति विक्रमादित्यः ॥
“द्यूतान्तं प्रथमं प्रोक्तं द्बितीयं वनवासिकम् ।उद्योगान्तं तृतीयन्तु भीष्मान्तञ्च तुरीयकम् ॥
पञ्चमं द्रोणपर्व्वान्तं कर्णान्तं पारणं ततः ।विशोकान्तं सप्तमन्तु शान्तिपर्व्वान्तमष्टमम् ॥
नवमं स्वर्गपर्व्वान्तमाश्चर्य्यान्तमतः परम् ॥
”इति च भारतटीकायां अर्ज्जुनमिश्रः ॥
(अन्यत्सर्व्वं भारतशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)