| YouTube Channel

महाकालः (mahAkAlaH)

 
Apte Hindi
Hindi
महाकालः
पुं*
 महा-कालः -
प्रलय कर्ता के रुप में शिव का एक रुप
महाकालः
पुं*
 महा-कालः -
"एक प्रसिद्ध मंदिर या शिव (महाकाल) का मंदिर (‘महाकाल का यह मंदिर उज्जैन में विद्यमान है, कालिदास ने अपने मेघदूत के रचना के द्वारा इसे अमर कर दिया है, वहाँ (महाकाल=शिव) देवता, उसका मंदिर पूजा आदि के साथ--साथ नगरि का सचरित्र वर्णन मिलता हैं"
महाकालः
पुं*
 महा-कालः -
विष्णु का विशेषण
महाकालः
पुं*
 महा-कालः -
एक प्रकार की लौकी या कद्दू
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शिवः, शम्भुः, ईशः, पशुपतिः, पिनाकपाणिः, शूली, महेश्वरः, ईश्वरः, सर्वः, ईशानः, शङ्करः, चन्द्रशेखरः, फणधरधरः, कैलासनिकेतनः, हिमाद्रितनयापतिः, भूतेशः, खण्डपरशुः, गिरीशः, गिरिशः, मृडः, मृत्यञ्जयः, कृत्तिवासाः, पिनाकी, प्रथमाधिपः, उग्रः, कपर्दी, श्रीकण्ठः, शितिकण्ठः, कपालभृत्, वामदेवः, महादेवः, विरूपाक्षः, त्रिलोचनः, कृशानुरेताः, सर्वज्ञः, धूर्जटिः, नीललोहितः, हरः, स्मरहरः, भर्गः, त्र्यम्बकः, त्रिपुरान्तकः, गङ्गाधरः, अन्धकरिपुः, क्रतुध्वंसी, वृषध्वजः, व्योमकेशः, भवः, भौमः, स्थाणुः, रुद्रः, उमापतिः, वृषपर्वा, रेरिहाणः, भगाली, पाशुचन्दनः, दिगम्बरः, अट्टहासः, कालञ्जरः, पुरहिट्, वृषाकपिः, महाकालः, वराकः, नन्दिवर्धनः, हीरः, वीरः, खरुः, भूरिः, कटप्रूः, भैरवः, ध्रुवः, शिविपिष्टः, गुडाकेशः, देवदेवः, महानटः, तीव्रः, खण्डपर्शुः, पञ्चाननः, कण्ठेकालः, भरुः, भीरुः, भीषणः, कङ्कालमाली, जटाधरः, व्योमदेवः, सिद्धदेवः, धरणीश्वरः, विश्वेशः, जयन्तः, हररूपः, सन्ध्यानाटी, सुप्रसादः, चन्द्रापीडः, शूलधरः, वृषाङ्गः, वृषभध्वजः, भूतनाथः, शिपिविष्टः, वरेश्वरः, विश्वेश्वरः, विश्वनाथः, काशीनाथः, कुलेश्वरः, अस्थिमाली, विशालाक्षः, हिण्डी, प्रियतमः, विषमाक्षः, भद्रः, ऊर्द्धरेता, यमान्तकः, नन्दीश्वरः, अष्टमूर्तिः, अर्घीशः, खेचरः, भृङ्गीशः, अर्धनारीशः, रसनायकः, उः, हरिः, अभीरुः, अमृतः, अशनिः, आनन्दभैरवः, कलिः, पृषदश्वः, कालः, कालञ्जरः, कुशलः, कोलः, कौशिकः, क्षान्तः, गणेशः, गोपालः, घोषः, चण्डः, जगदीशः, जटाधरः, जटिलः, जयन्तः, रक्तः, वारः, विलोहितः, सुदर्शनः, वृषाणकः, शर्वः, सतीर्थः, सुब्रह्मण्यः
noun
देवताविशेषः- हिन्दूधर्मानुसारं सृष्टेः विनाशिका देवता।
"शिवस्य अर्चना लिङ्गरूपेण प्रचलिता अस्ति।"
Synonyms:
 महाकालः
noun
एकः अद्भूतः पर्वतः ।
"महाकालस्य उल्लेखः कारण्डव्यूहे वर्तते"
Synonyms:
 महाकालः
noun
एकः कोशः ।
"जैनानां नवकोशेषु एकः महाकालः वर्तते"
Synonyms:
 महाकालः
noun
एकः आचार्यः ।
"महाकालस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
महाकालः,
पुं,
 (महांश्चासौ कालश्चेति ।) विष्णु-स्वरूपाखण्डदण्डायमानसमयः । यथा । कालोघटवान् महाकालत्वात् । इति सिद्धान्त-लक्षणम् ॥
महादेवः । (तन्निरुक्तिर्यथा महा-निर्व्वाणतन्त्रे । ४ । ३१ ।“कलनात् सर्व्वभूतानां महाकालः प्रकीर्त्तितः ।महाकालस्य कलनात् त्वमाद्या कालिकापरा ॥
”)प्रमथगणविशेषः । इति मेदिनी । ले, १५९ ॥
(उज्जयिनीस्थशिवलिङ्गविशेषः । यथा, कथा-सरित्सागरे । ११ । ३१ -- ३२ ।“अस्तीहोज्जयिनी नाम नगरी भूषणं भुवः ।हसन्तीव मुधाधौतैः प्रासादैरमरावतीम् ॥
यस्यां वसति विश्वेशो महाकालवपुः स्वयम् ।शिथिलीकृतकैलासनिवासव्यसनो हरः ॥
”तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ८२ । ४७ ।“महाकालं ततो गच्छेत् नियतो नियताशनः ।कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ॥
”)लताविशेषः । माकाल इति भाषा ॥
तत्-पर्य्यायः । उरुकालः २ किम्पाकः ३ काक-मर्द्दकः ४ । इति रत्नमाला ॥
काकमर्द्दः ५देवदालिका ६ दाला ७ दालिका ८ जलङ्गः ९घोषकाकृतिः १० । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, “अन्तर्मलिनदेहेन बहिराह्लादकारिणा ।महाकालफलेनेव कः खलेन न वञ्चितः ॥
”इत्युद्भटः ॥
)शिवपुत्त्रविशेषः । तस्य जन्मवृत्तान्तं यथा, --श्रीदेवा ऊचुः ।“एष वैश्वानरः श्रीमान् भूरितेजोमयो बली ।महामैथुनबीजन्तु त्वत्तेजः संग्रहीष्यति ॥
इत्युक्त्वा त्रिदशाः सर्व्वे वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् ।तस्मै निदेशयामासुः सम्भवे सर्व्वहेतवे ॥
ततः षडङ्गं स्वं रेतो वादिते दहनानने ।उत्ससर्ज्ज महाबाहुर्महामैथुनकारणम् ॥
अग्नावुत्सृज्यमानस्य तेजसः शशभृद्भृतः ।अणुद्वयमतिस्वल्पं गिरिप्रस्थे पपात ह ॥
तयोः कारणयोः सद्यः संभूतौ शङ्करात्मजौ ।एको भृङ्गसमः कृष्णो भिन्नाञ्जननिभोऽपरः ॥
भृङ्गी तस्य तदा ब्रह्मा नाम भृङ्गीति चाकरोत् ।महाकृष्णैकरूपस्य महाकालेति लोकभृत् ॥
ततस्तौ पालयामास शङ्करः प्रमथोत्करैः ।अपर्णया चापि तथा क्रमात्तावभिवर्द्धितौ ॥
प्रवृद्धौ तौ महात्मानौ हरोमाप्रतिपालितौ ।क्रमाद्गणेशौ कृत्वा तौ हरो द्वारि न्ययो-जयत् ॥
”इति कालिकापुराणे ४५ अध्यायः ॥
तस्य वानरमुखकारणं जन्मान्तरञ्च यथा, --“अथैकदोमया सार्द्धं निगूढे रतिमन्दिरे ।नर्म्माकरोन्महादेवो मोदयुक्तो रतिप्रियः ॥
यदा सा नर्म्मणे याता गौरी स्मरहरान्तिकम् ।तदा भृङ्गिमहाकालौ द्वास्थौ द्वारि प्रतिष्ठितौ ॥
नर्म्मावसाने सा देवी मुक्तधम्मिल्लबन्धना ।ग्रन्थिहीनगलद्गात्रा वस्त्रमालम्ब्य पाणिना ॥
व्यस्तहारा गन्धपुष्पैराकुलैर्नातिशोभना ।विलुप्तकुङ्कुमा दष्टदशनच्छदविभ्रमा ॥
निःसृता रतिसङ्केतशालाया जलजानना ।ईशदाघूर्णनयना निचिता स्वेदबिन्दुभिः ॥
तां निःसरन्तीं सहसा तथाभूतामनिन्दिताम् ।अयोग्यां वीक्षितुं चान्यैर्वृषध्वजमृते प्रियम् ॥
ददृशतुर्महात्मानौ नातिहृष्टात्ममानसौ ।भृङ्गी चापि महाकालः प्राप्तकालश्च कोपतः ॥
दृष्ट्वा तौ मातरं दीनौ तदा भूतावधोमुखौ ।चिन्ताञ्चाजग्मतुस्तीव्रां निशश्वसतुरुत्तमम् ॥
तौ पश्यन्तां तदा देवी ददर्श हिमवत्सुता ।चुकोप च तदापर्णा वाक्यञ्चैतदुवाच ह ॥
एवंभूतान्तु मां कस्मादसम्बद्धामपश्यताम् ।भवन्तौ तनयौ शुद्धौ ह्रीमर्य्यादाविवर्ज्जितौ ॥
तस्मादिमाममर्य्यादां भवन्तौ निरपत्रपौ ।अकुर्व्वातां ततो भूयाद्भवतोर्जन्म मानुषे ॥
मानुषीं योनिमासाद्य मातुरीक्षणदोषतः ।भविष्यतो भवन्तौ तु शाखामृगमुखौ भुवि ॥
इति तावुमया शप्तौ हरपुत्त्रौ महामती ॥
”“अथोमया समं देवो वियता चन्द्रशेखरः ।आजगाम तदा गच्छन् प्रासादं प्रति तं नृप ! ॥
ददृशेऽथ चरन्तीं तामुमायाः सदृशीं गुणैः ।सर्व्वलक्षणसम्पूर्णां माधवस्येव माधवीम् ॥
तां दृष्ट्वा न्यगदद्देवीं गौरीं वृषभकेतनः ।स्मितप्रसन्नवदनः प्रहसन्निव भाविनीम् ॥
ईश्वर उवाच ।इयं ते मानुषी मूर्त्तिः प्रिये तारावतीति या ।भृङ्गीमहाकालयोस्ते जन्मने विहिता स्वयम् ॥
त्वत्तो ह्यनन्यकान्तोऽहं नान्यां गन्तुमिहोत्सहे ।त्वमिदानीं स्वयं चास्यां मूर्त्त्यां प्रविशभाविनि ! ॥
तत उत्पादयिष्यामि महाकालञ्च भृङ्गिणम् ॥
श्रीदेव्युवाच ।ममैव मानुषी मूर्त्तिरियं वृषभकेतन ! ।विशामि तेऽत्र वचनादुत्पादय सुतद्वयम् ॥
प्रविवेश ततो देवी स्वयं तारावतीतनौ ।महादेवोऽपि तस्यान्तु कामार्थं समुपस्थितः ॥
ततः सापर्णयाविष्टा देवी तारावती सती ।कामयानं महादेवं स्वयमेवाभजन्मुदा ॥
तस्मिन् कालेऽभवद्गर्भः कापाली चास्थिमाल्य-धृक् ।कामावसाने तस्यान्तु सद्यो जातं सुतद्वयम् ।अभवन्नृपशार्दूल ! तथा शाखामृगाननम् ॥
”इति कालिकापुराणे ४६ -- ४९ अध्यायाः ॥
बाणासुरस्य महाकालत्वं यथा, --ऋषय ऊचुः ।“कथितो भवता सर्गः संशया अपि शातिताः ।त्वत्प्रसादान्महाभाग ! कृतकृत्या वयं गुरो ! ॥
भूयश्च श्रोतुमिच्छामो वयमेतद्द्विजोत्तम ! ।कोऽन्यो भृङ्गी महाकालो जातौ वेतालभेरवौ ॥
वेतालञ्च महाकालं भैरवं भृङ्गिणं तथा ।शृण मे द्विजशार्दूल ! कथमेषां चतुष्टयम् ॥
मार्कण्डेय उवाच ।भुवं गते महाकाले मानुयस्थे च भृङ्गिणि ।वेतालभैरवाख्ये च तथाभूते द्विजोत्तमाः ॥
वरलब्धे च वेताले भैरवे तेन संगते ।अन्धकं तपसा युक्तं भृङ्गिणञ्चाकरोद्धरः ॥
अन्धकस्तु हरं पूर्व्वं विरुध्यापदमागतः ।पश्चाद्धरं समाराध्य पुत्त्रोऽभूत्तस्य सोऽसुरः ॥
भृङ्गिस्नेहाद्भृङ्गिणं तं सं ज्ञया चाकरोद्धरः ।स्नेहेन तु महाकालं बाणं वलिसुतं हरः ॥
विष्णुना च्छिन्नबाहुं तं महाकालमथाकरोत् ।एवं मुनिवरास्तेषां संजातञ्च चतुष्टयम् ॥
वेतालो भैरवो भृङ्गी महाकालेत्यनुक्रमात् ॥
”इति कालिकापुराणे ८५ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य ध्यानादि यथा, --“महाकालं यजेद्देव्या दक्षिणे धूम्रवर्णकम् ।बिभ्रतं दण्डखट्टाङ्गौ दंष्ट्राभीममुखं शिशुम् ॥
व्याघ्रचर्म्मावृतकटिं तुन्दिलं रक्तवाससम् ।त्रिनेत्रमूर्द्ध्वकेशञ्च मुण्डमालाविभूषितम् ॥
जटाभारलसच्चन्द्रखण्डमुग्रं ज्वलन्निभम् ॥
तथा च कुमारीकल्पे ।देव्यास्तु दक्षिणे भागे महाकालं प्रपूजयेत् ।हुं क्ष्रौं यां रां लां वां क्रों महाकालभैरवसर्व्वविघ्नान्नाशय नाशय ह्रीं श्रीं फट् स्वाहा ।इत्यनेन पाद्यादिभिराराध्य त्रिस्तर्पयित्वा मूलेनदेवीं पञ्चोपचारैः पूजयेत् । तथा च काली-तन्त्रे ।महाकालं यजेद्यत्नात् पश्चाद्देवीं प्रपूजयेत् ।कालीकल्पे ।कवचं क्ष्रौं समुद्धृत्य यां रां लां वाञ्च क्रोन्ततः ।महाकालभैरवेति सर्व्वविघ्नान्नाशयेति च ॥
नाशयेति पुनः प्रोच्य मायां लक्ष्मीं समुद्धरेत् ।फट् स्वाहया समायुक्तो मन्त्रः सर्व्वार्थसाधकः ॥
”इति तन्त्रसारः ॥