| YouTube Channel

मस्तकः (mastakaH)

 
Apte
English
मस्तकः [mastakḥ] कम् [kam], कम् [मस्मति परिमात्यनेन मस्-करणे त स्वार्थे क Tv.]
The head, skull
अतिलोभा (v. l. तृष्णा) भिभूतस्य चक्रं भ्रमति मस्तके
Pt.*
 5.22.
The head or top of anything, peak, summit
न च पर्वतमस्तके
Ms.*
 4.47
वृक्ष˚, चुल्ली˚
&c.
The tuft of leaves growing at the top of palm trees.Comp. -आख्यः the top of a tree. -उद्भवः the brain. -ज्वरः, -शूलम् an acute head-ache. -पिण्डकः, -कम् a round protuberance on the temples of an elephant in rut. -मूलकम् the neck. -लुङ्गः the membrane surrounding the brain.
स्नेहः the brain.
an oily substance appearing on the head.
Apte 1890
English
मस्तकः
कं [मस्मति परिमात्यनेन मस्-करणे त स्वार्थे क Tv.] 1 The head, skull
अतिलोभा (v. l. तृष्णा) भिभूतस्य चक्रं भ्रमति मस्तके Pt. 5. 22.
2 The head or top of anything, peak, summit
न च पवर्तमस्तके Ms. 4. 47
वृक्ष°, चुल्ली° &c.
3 The tuft of leaves growing at the top of palm trees.
Comp.
आख्यः the top of a tree.
ज्वरः,
शूलं an acute head-ache.
पिंडकः
कं a round protuberance on the temples of an elephant in rut.
मूलकं the neck.
लुंगः the membrance surrounding the brain.
स्नेहः the brain.
Apte Hindi
Hindi
मस्तकः
पुं*
 - मस्मति परिमात्यनेन मस् करणे त स्वार्थे क @ तारा*
"सिर, माथा, खोपड़ी"
मस्तकः
पुं*
 - -
किसी चीज की चोटी या सिर
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शीर्षम्, शीर्षकम्, मस्तकः, मस्तकम्, मुण्डः, मुण्डम्, शिरः, मुण्डकम्, मौलिः, मूर्ध्ना, वराङ्गम्, उत्तमाङ्गम्
noun
अवयवविशेषः, यस्मिन् मस्तिष्कं वर्तते।
"शीर्षाणाम् वै सहस्रन्तु विहितम् शार्ङ्गधन्वना सहस्रञ्चैव कायानाम् वहन् सङ्कर्षणस्तदा"
Synonyms:
 शीर्षम्, शीर्षकम्, शिरस्, मूर्धा, मस्तकः, मुण्डः, मुण्डकम्, मौलिः, केनारः, चूडालम्, वराङ्गम्, उत्तमाङ्गम्, सीमन्तः, केशभूः
noun
शरीरस्य सः भागः यः कण्ठस्य उर्ध्वभागे अस्ति।
"काल्याः कण्ठे शीर्षाणां माला शोभते।/ शीर्षस्य क्षतिः मरणस्य कारणम्।"
Tamil
Tamil
மஸ்தக: : மஸ்தகம் = தலை, நெற்றி, உச்சி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मस्तकः,
पुं,
क्ली,
 (मस्यते परिमीयते । मस्+ “इष्यशिभ्यां तकन् ।” उणा ० ३ । १४८ ।इत्यत्र । “बाहुलकात् मस्यतेरपि तकन् ।”इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या तकन् ।) प्रधानाङ्गम् । माथाइति भाषा ॥
(यथा, मार्कण्डेयपुराणे । १४ ।७८ ।“बिम्रत् क्लेशमवाप्नोति सोऽप्येवं शिरसाशिलाम् ।क्षुत्क्षामोऽहर्निशं भारपीडाव्यथित-मस्तकः ॥
”)तत्पर्य्यायः । उत्तमाङ्गम् २ शिरः ३ शीर्षम् ४मूर्द्धा ५ । इत्यमरः । २ । ६ । ९४ ॥
मुण्डम् ६शिरम् ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
वराङ्गम् ८ ।इति जटाधरः ॥
कम् ९ पुण्ड्रम् १० मौलिः ११कपालम् १२ केशभूः १३ । इति राज-निर्घण्टः ॥
(मस्तम् १४ । इति द्विरूपकोषः ।)तस्य शुभाशुभलक्षणं यथा, --“छत्राकारैः शिरोभिस्तु नृपा निम्नशिरा धनी ।चिपिटैश्च पितुर्मृत्युर्गवाढ्याः परिमण्डलैः ॥
घटमूर्द्धा पापरुचिर्धनाद्यैः परिवर्ज्जितः ॥
”इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥
मस्तके अधोमुखसहस्रदलकमलमस्ति तत्कर्णिकायां परमात्मा तिष्ठति । यथा । स्वाङ्केउत्तानौ करौ कृत्वा सोऽहमिति जीवात्मानंहृदयस्थं दीपकलिकाकारं मूलाधारस्थकुल-कुण्डलिन्या सह सुसम्नावर्त्मना मूलाधारस्वाधि-ष्ठानमणिपूरानाहतविशुद्धाज्ञाख्यषट्चक्राणिभित्त्वा शिरोऽवस्थिताधोमुखसहस्रदलकमल-कर्णिकान्तार्गतपरमात्मनि संयोज्येत्यादि तन्त्र-सारः ॥
तथा च ।“सुसुम्नावर्त्मना सोऽहमिति मन्त्रेण योजयेत् ।सहस्रारे शिरःस्थाने परमात्मनि देशिकः ॥
”इति गौतमीयतन्त्रम् ॥