| YouTube Channel

मव्य (mavya)

 
Wilson
English
मव्य r. 1st cl. (मव्यति) To bind, to tie.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 मव्य्
मूलधातुः:
 मव्य
धात्वर्थः:
 बन्धने
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 मव्यति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
मव्यँ मव्य बन्धने
- मव्यति । ममव्य ।। 509 ।।
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मव्य, बन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) मव्यति चौरं राजा । यद्वया-न्तोऽयमित्येके । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मव्य बन्धे
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । मव्यति अमव्यीत् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
मव्यँ मव्य बन्धने
- इतोऽवान्ता (1392) अष्टाशीतिः सेटः परस्मैपदिनश्च मव्यति मव्यः 500
धातुवृत्तिः
Sanskrit
मव्यँ मव्य (अर्थः) बन्धने
एतदादयो वन्यन्ता उदात्तेतः ( मव्यति ममव्य मव्यिता मव्यिप्यति मव्यु अमव्यत् 1 मव्येत् ) आशिषि ( मव्यात् ) "हलो यमां यतिम लोपः'' इति वायलोपः'' "(अमव्यीत्) "नेटि'' इति न वृद्धिः "हम्यन्त'' इति वा, (मिमव्यिपति मामव्यते ) अत्र वृजादौ यदा "हलो यमाम्'' इति धातुयकारस्य लोपः, तदार्धधातुकमाश्रित्याल्लोपः, "यस्य हलः'' इति यङोपि लोपः (मामवितेत्यादि, ) यदा "हलो यमाम्'' हति न भवति तदा पूर्ववद्यङोलोपे ( मामव्यितेत्यादि मामव्यीती मामति ) इडभावे "लोपो व्योर्वलि'' इति वयोर्लोपः (मामौतः) यलोपे वकारस्याङ्गात्परत्वाद्वलि लोपमपवादत्वाद्वाधित्वोठि वृद्धिः ( मामव्यति ) अद्भावो नित्यत्वाद्वलि लोपं बाधते ( मामव्यीति मामसि व्योर्लोपः मामौथः मार्माथ ) यलोपः ऊठि वृद्धिः (मामव्यीमि, मामौमि) अनुनासिकत्वादूठि वृद्धिः ( मामौवः) वोर्लोपः "अतो दीर्घो यञि'' इति दीर्घः (मामौमः मामव्यीतु मामतु मामौतात् मामौताम् मामव्यतु मामौहि मामौतात् मामौतम् मामौत मामव्यानि मामव्यव ) उत्वहित्वाभ्यां परत्वात्पूर्वमेव व्योर्लोपे पश्चात् "तु ह्मोः इति तातङि तदाश्रय उठ् नाशङ्नीयः पूर्वमेव वकारस्य लुप्तत्वात्, हेस्तु "अतोहेः'' इति लुक् उत्तमे नित्यत्वादाटि न व्योर्लोपः ( अमामव्यीत् अमामौताम् अमामव्युः अमामः अमामव्यम् अमामाव अमामौम ) तिप्सिपोर्हल्ङ्यादिलोपादान्तरङ्गत्त्वात् द्वलिलोपः ज्ञिमिपोतुर्जुस्भावात्भावौ वलिलोपं नित्यत्वात्बाधेते वसि व्योर्लोपे "अतो दीर्घो यञि'' इति दीर्धः मसि यलोपेऽनुनासिकादित्वादूठि वृद्धिः ( मव्ययति अममव्यत् मव्यित्वा मव्यितः ) क्विपि "लोपो व्योर्वलि'' इति विधेयस्य लोपस्य पूर्वनिर्देशाद् वेरपृक्तलोपाद्वलिलोपस्य बलीयस्त्वस्य ज्ञापनादपृक्तलोपात् पूर्वं यकारस्य वलि लौपः, वकारस्य त्वपवादेनोठा बाधान्न भवतीति ऊङ्वृद्योर्मौः यथातु भाष्यं तथास्य न यङ्लुगस्ति तच्च तेवातावुक्तमुपपादितं च
अत्रापि शिष्यबोधाय प्रक्रियेयं प्रपञ्चिता यज्ञनारायणार्येण बुद्बातां भाष्यपारगैः 503
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मव्य बन्धने”@} 2 मव्यकः-व्यिका, मव्यकः-मव्यिका, मिमव्यिषकः-षिका, 3 मामव्यकः-व्यिका
मव्यिता-त्री, मव्ययिता-त्री, मिमव्यिषिता-त्री, 4 मामविता-मामव्यिता-त्री
5 मव्यन्-न्ती, मव्ययन्-न्ती, मिमव्यिषन्-न्ती
-- -- मव्यिष्यन्-न्ती-ती, मव्ययिष्यन्-न्ती-ती, मिमव्यिषिष्यन्-न्ती-ती
-- व्यतिमव्यमानः, मव्ययमानः, व्यतिमिमव्यिषमाणः, मामव्य्यमानः-मामव्यमानः
व्यतिमव्यिष्यमाणः
मव्ययिष्यमाणः, व्यतिमिमव्यिषिष्यमाणः, मामव्यिष्यमाणः
6 मौः-मावौ-मावः
-- -- -- मव्यितम्-तः, मव्यितः, मिमव्यिषितः, मामव्यितः-तवान्
मव्यः, मव्यः, मिमव्यिषुः, मामव्यः
मव्यितव्यम्, मव्ययितव्यम्, मिमव्यिषितव्यम्, मामव्यितव्यम्
मव्यनीयम्, मव्यनीयम्, मिमव्यिषणीयम्, मामव्यनीयम्
7 मव्यम्-मव्य्यम्, मव्यम्, मिमविष्यम्, 8 मामव्य्यम्-मामव्यम्
9 ईषन्मव्यः-दुर्मव्यः-सुमव्यः
-- -- -- मव्यमानः-मव्य्यमानः, मव्यमानः, मिमव्यिष्यमाणः, मामव्य्यमानः
मव्यः, मव्यः, मिमव्यिषः, मामव्यः
मव्यितुम्, मव्ययितुम्, मिमव्यिषितुम्, मामव्यितुम्
10 मव्या, मव्यना, मिमव्यिषा, मामव्या
मव्यनम्, मव्यनम्, मिमव्यिषणम्, मामव्यनम्
मव्यित्वा, मव्ययित्वा, मिमव्यिषित्वा, मामव्यित्वा
प्रमव्य-प्रमव्य्य, प्रमव्य्य, प्रमिमव्यिष्य, प्रमामव्य-प्रमामव्य्य
मव्यम् २, मव्यित्वा २, मव्यम् २, मव्ययित्वा २, मिमव्यिषम् २, मिमव्यिषित्वा २, मामव्यम् २
ममव्यित्वा २
11 मवाका।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२३०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५०८। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[३। यङन्तात् ण्वुलि अल्लोपयलोपयो रूपमेवम्।]]
04
=>
 [[४। यङन्तात् तृजादिषु अल्लोपयलोपयोः, ‘हलो यमां यमि लोषः’ (८-४-६४) इति यकारलोपे च मामविता इति रूपम्। ‘हलो यमाम्--’ (८-४-६४) इति लोपस्य पाक्षिकत्वात्, तदभावे मामव्यिता इति रूपमिति ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[B। ‘प्रम्लेवितं रेवितवत्समण्डलीं मव्यद्भिराभीरजनैरसूर्क्ष्यकैः।।’ धा। का। १। ६५।]]
06
=>
 [[५। क्विपि, ‘लोपो व्योर्वलि’ (६-१-६६) इति धातुयकारलोपे धातुवकारस्य ऊठि, ‘एत्येधत्यूठूसु’ (६-१-८९) इति वृद्धौ च रूपमेवम्।]]
07
=>
 [[६। ण्यति, ‘हलो यमाम्--’ (८-४-६४) इति यलोपस्य पाक्षिकत्वाद्रूपद्वयम्। एवमेव यकि, ल्यपि च रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[७। यङन्तात् यत्प्रत्यये ‘हलो यमां यमि--’ (८-४-६४) इति लोपस्य वैकल्पिकत्वाद् रूपद्वयम्। एवमेव यकि, ल्यपि शानजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्१००८+ २६]
10
=>
 [[१। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इत्यकारप्रत्यये रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[२। ‘बलाकादयश्च’ (द। उ। ३। ३२) इति आकप्रत्यये यलोपे च निपात्यते। मवाका = करेणुबन्धनम्।]]