| YouTube Channel

मल्लयुद्धं (mallayuddhaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मल्लयुद्धं,
क्ली,
 (मल्लानां युद्धम् ।) मल्लानां संग्रामः ।तत्पर्य्यायः । नियुद्धम् २ बाहुयुद्धम् ३ । इतिशब्दरत्नावली ॥
तत्प्रकारा यथा, --“अथ सूदेन तं मल्लं योधयामास मत्स्यराट् ।चोद्यमानस्ततो भीमो दुःखेनैवाकरोम्मतिम् ॥
नहि शक्नोति विवृतं प्रत्याख्यातुं नराधिपम् ।ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्दूलशिथिलश्चरन् ॥
प्रविवेश महारङ्गं विराटमभिपूजयन् ।बबन्ध कक्षां कौन्तेयस्ततः संहर्षयन् जनान् ।ततस्तं वृत्रसङ्काशं भीमो मल्लं समाह्वयत् ॥
जीमूतं नाम तं मल्लं तत्र प्रख्यातविक्रमम् ।तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ तीव्रपराक्रमौ ॥
मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ ।ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुयुद्धे समीयतुः ॥
वीरौ परमसं हृष्टावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ ।आसीत् सुभीमः सम्पातो वज्रपर्व्वतयोरिव ॥
१० ॥
उभौ परमसंहृष्टौ बलेनातिबलावुभौ ।अन्योन्यमन्तरप्रेप्सू परस्परजयैषिणौ ॥
उभौ परमसंहृष्टौ मत्ताविव महागजौ ।कृतप्रतिकृतैश्चित्रैर्बाहुभिश्च सकङ्कटैः ॥
११ ॥
सन्निपातावधूतैश्च प्रमाथोन्मथनैस्तथा ।क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव वराहोद्धूतनिस्वनैः ॥
तलैर्वज्रनिपातैश्च प्रसृष्टाभिस्तथैव च ।शलाकानखपातैश्च पादोद्धूतैश्च दारुणैः ॥
जानुभिश्चाश्मनिर्घोषैः शिरोभिश्चावघट्टितैः ।तद्युद्धमभवद्घोरमशस्त्रं बाहुतेजसा ॥
बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसन्निधौ ।अरज्यत जनः सर्व्वः सोत्क्रुष्टनिनदोत्थितः ।बलिनो संयुगे राजन् ! वृत्रवासवयोरिव ।प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणैः ॥
आकर्षेतामथान्योन्यं जानुभिश्चाभिजघ्नतुः ॥
१२ ॥
ततः शब्देन महता भर्त्सयन्तौ परस्परम् ।व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ ॥
बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिघैरिव ।चकर्ष दोर्भ्यामुत्पाट्य भीमो मल्लममित्रहा ॥
विनदन्तमभिक्रोशन् शार्दूल इव वारणम् ।तमुद्यम्य महाबाहुर्भ्रामयामास वीर्य्यवान् ॥
ततो मल्लाश्च मत्स्याश्च विस्मयं चक्रिरे परम् ।भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वमचेतनम् ।प्रत्यपिंषन्महाबाहुर्म्मल्लं भुवि वृकोदरः ॥
१३ ॥
तस्मिन् विनिहते मल्ले जीमूते लोकविश्रुते ।विराटः परमं हर्षमगच्छद्बान्धवैः सह ॥
स हर्षात् प्रददौ वित्तं बहु राजा महामनाः ॥
”इति विराटपर्व्वणि १२ अध्यायः ॥
एषां टीका यथा । “दुखेन स्वप्रकटनराजाज्ञा-लङ्घनद्वन्द्वजेन । विवृतं लोकसमक्षम् । शार्दूल-शिथिलः सिंह इव व्याघ्र इव वा शिथिलःसावज्ञः । स्यात् सिंहेऽपि च शार्दूल इतिदर्शनात् । कक्षां कच्छम् । सम्पातः संघर्षः ॥
१० ॥
सकङ्कटैः कङ्कटः करघर्षणजः किणः कडाइति प्रसिद्धः । कृतप्रतिकृतैः परप्रयुक्तिप्रति-कृतैः । चित्रैर्विचित्रैर्ब्बन्धैरिति शेषः ॥
११ ॥
सन्निपातेत्यादि । एते मल्लानां शिक्षाविशेषाः ।सन्निपातैः परस्परसंघातैरवधूतैर्बद्धमुष्टिभुजा-घातैः प्रमाथैः पातयित्वा पेषणैः । उन्मथनैःअन्तरीक्षे भुजाभ्यां मथनैः । क्षेपणैः स्थानात्प्रच्यावनैः । बद्धाङ्गुलिकरो मुष्टिः ।‘अवाङ्मुखं स्कन्धगतं भ्रामयित्वा तथैव यः ।क्षिप्तस्य शब्दः स भवेद्वराहोद्धूतनिस्वनः ॥
तर्जन्यङ्गुष्ठमध्येन प्रसारितकरो हि यः ।संप्रहारस्तलाख्यस्तु संग्रहो वज्रमिष्यते ॥
’अर्द्धचन्द्रतुल्यमल्लमुष्टिर्वज्रमित्यर्थः ।‘प्रसृताङ्गुलिहस्तेन प्रसृष्टिः प्रहृतिः स्मृता ।द्विगुणीकृतबाहुर्यस्तदीयार्थं यथाबलम् ॥
प्रहारः सशलाका स्यात् पादोद्धूतः पदा-हतम् ॥
’जानुभिश्चाश्मनिर्घोषैःपाषाणघोषसदृशध्वनिभिःकरणैर्यान्यवघट्टनानि तैः । बलप्राणेन बलो-त्कर्षेण । सोत्क्रुष्टनिनदोत्थितः उत्क्रोशन-निनदोत्थानसहितः । प्रकर्षणं बाहुसंमुखा-नयनं प्रकृष्टाकर्षणं तदेवाकर्षणमीषत्सम्मुखा-नयनम् । अभ्याकर्षः समन्ततः कर्षणम् ।विकर्षणं पश्चात् नयनं तदेव विपरीतकर्षण-मुच्यते उपसर्गभेदादर्थभेदोऽपीति ॥
१२ ॥
शत-गुणं शतवारम् ॥
१३ ॥
” इत्यर्ज्जुनमिश्रकृत-भारतार्थदीपिका ॥