| YouTube Channel

मलयः (malayaH)

 
Apte
English
मलयः [malayḥ], 1
N.
 of a mountain range in the south of India, abounding in sandal trees
(poets usually represent the breeze from the Malaya mountain as wafting the odour of sandal trees and other plants growing thereon, which peculiarly affects persons who are smit with love)
स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ
R.*
 4.51
9.25
13.2
विना मलयमन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति
Pt.*
 1.41
मलये भिल्लपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनं कुरुते Subhāṣ.
N.
 of the country lying to the east of the Malaya range, Malabar.
A garden.
The garden of Indra.
The side of a mountain.
(In music) A kind of measure.
Comp.
 -अचलः, -अद्रिः, -गिरिः, -पर्वतः
&c.
 the Malaya mountain. -अनिलः, -वातः, -समीरः the wind blowing from the Malaya mountain, south-wind
ललितलवङ्गलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे
Gīt.*
 1
cf.
 अपगतदाक्षिण्य दक्षिणानिलहतक पूर्णास्ते मनोरथाः कृतं कर्तव्यं वहेदानीं यथेष्टम् K.
Dk.*
 1.1. -उद्भवम् sandal-wood. -जः a sandal tree
अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते
Bv.*
 1.11. (-जः, -जम्) sandal-wood. (-जम्) an epithet of Rāhu. ˚रजस्n. the dust of sandal. -द्रुमः a sandal tree. -वासिनी an epithet of Durgā.
Apte 1890
English
मलयः 1 N. of a mountain range in the south of India, abounding in sandal trees
(poets usually represent the breeze from the Malaya mountain as wafting the odour of sandal trees and other plants growing thereon, which peculiarly affects persons who are smit with love)
स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ R. 4. 51
9. 25
13. 2
विना मलयमन्यत्र चंदनं न प्ररोहति Pt. 1. 41
मलये भिल्लपुरंध्री चंदनतरुकाष्ठमिंधनं कुरुते Subhāṣ.
2 N. of the country lying to the east of the Malaya range, Malabar.
3 A garden.
4 The garden of Indra.
5 The side of a mountain.
Comp.
अचलः,
अद्रिः,
गिरिः,
पर्वतः &c. the Malaya mountain.
अनिलः,
वातः,
समीरः the wind blowing from the Malaya mountain, south-wind
ललितलवंगलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे Gīt. 1
cf. अपगतदाक्षिण्य दक्षिणानिलहतक पूर्णास्ते मनोरथाः कृतं कर्तव्यं वहेदानीं यथेष्टं K.
उद्भवं sandal-wood.
जः a sandal tree
अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते Bv. 1. 11. (
जः,
जं) sandal-wood. (
जं) an epithet of Rāhu. °रजस् n. the dust of sandal.
दुमः a sandal tree.
वासिनी an epithet of Durgā.
Apte Hindi
Hindi
मलयः
पुं*
 - मलते धरति चन्दनादिकम्-मल्+कयन्
"भारत के दक्षिण में एक पर्वत शृंखला जहाँ चन्दन के वृक्ष बहुतायत से पाये जाते हैं (कविसमुदाय प्रायः मलय पर्वत से चलने वाली पवन का उल्लेख किया करते हैं, यह पवन चन्दन तथा अन्य सुगंधित पौधों की सुगंध को इधर उधर फैलाने के साथ-साथ कामार्त व्यक्तियों को विशेष रुप से प्रभावित करती हैं)"
मलयः
पुं*
 - -
"मलयशृंखला के पूर्व में स्थित देश, मलावार"
मलयः
पुं*
 - -
उद्यान
मलयः
पुं*
 - -
इन्द्र का नन्दनकानन
मलयः
पुं*
 - -
"भारत की सात मुख्य पर्वत शृंखलाओं में से एक।इसकी एकरुपता संभवतः मैसूर के दक्षिण में फैले हुए घाट के दक्षिणी भाग से की जाती है जो ट्रावनकोर की पूर्वी सीमा बनता है। भवभूति के कथनानुसार यह प्रदेश कावेरी से घिरा हुआ है(महावीर०५/३ तथा रघु० ४/४६)। कहते है कि यहाँ इलायची, काली मिर्चे, चंदन और सुपारी के वृक्ष बहुत पाये जाते है।रघु० ४/५१ में कलिदास ने बतलाया है कि मलय और दर्दुर यह दो पर्वत दक्षिणी प्रदेश के दो वक्षःस्थल है। अतः दर्दुर घाट का वह भाग है जो मैसूर की दक्षिणपूर्वी सीमा बनता है।"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नन्दनम्, कन्दसारम्, नन्दनवनम्, मलयः, नन्दिका
noun
इन्द्रस्य वाटिका।
"पारिजातवृक्षः नन्दनवने वर्तते।"
Synonyms:
 मलयः, मलयपर्वतः, मलयगिरिः, मलयाचलः
noun
दक्षिणभारते वर्तमानः एकः पर्वतः।
"मलयात् आगतः अनिलः मलयानिलः इति ख्यातः।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मलयः
Root: मलय
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ मलयपर्वतः
Meaning(s):
⇒ Name of a mountain
Shloka(s):
3|2|3|2 ► मलये त्रिकलाषाढौ विन्ध्यस्तु जलवालकः॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|3|2 ⇢ मलयः (मलय) (पुं) ⇒ Name of a mountain ⇒ मलयपर्वतः
➠ 3|2|3|2 ⇢ त्रिकलः (त्रिकल) (पुं) ⇒ Epithet of the mountain Malaya ⇒ मलयपर्वतः
➠ 3|2|3|2 ⇢ आषाढः (आषाढ) (पुं) ⇒ Epithet of the mountain Malaya ⇒ मलयपर्वतः
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मलयः,
पुं,
 (मलते धरति चन्दनादिकमिति ।मल् + “वलिमलितनिभ्यः कयन् ।” उणा० ४ ।९९ । इति कयन् ।) स्वनामख्यातपर्व्वतः ।तत्पर्य्यायः । आषाढः २ दक्षिणाचलः ३ ।इति हेमचन्द्रः । ४ । ९५ ॥
चन्दनाद्रिः ४ मल-याचलः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
(स च सप्त-कुलाचलान्तर्गतः । यथा, मार्कण्डेये । ५७ ।१०--११ ।“महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्व्वतः ।बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः ॥
”)शैलाङ्गम् । देशविशेषः । (यथा, मात्स्ये ।११३ । ४४ ।“अङ्गा वङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरिबहिर्गिरी ।ततः प्रवङ्गमातङ्गमलयामलवर्त्तिकाः ॥
”)आरामः । इति मेदिनी । ये, ९९ ॥
नन्दन-वनम् । इति धरणिः ॥
अष्टादशोपद्बीपान्त-र्गतद्वीपविशेषः । इति शब्दमाला ॥
ऋषभ-देवस्य शतपुत्त्रान्तर्गतपञ्चमपुत्त्रः । (यथा, श्रीभागवते । ५ । ४ । १० । “तमनु कुशावर्त्तइलावर्त्तो ब्रह्मवर्त्तो मलयः केतुर्भद्रसेन इन्द्र-स्पृक् विदर्भः कीकट इति नव नवतिप्रधानाः ॥
”गरुडवंशीयानामन्यतमः । यथा, महाभारते ।५ । १०१ । १४ ।“सुस्वरो मधुपर्कश्च हेमवर्णस्तथैव च ।मलयो मातरिश्वा च निशाकरदिवाकरौ ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मल धारणे”@} 2 मालकः-लिका, मालकः-लिका, मिमलिषकः-षिका, मामलकः-लिका
मलिता-त्री, मालयिता-त्री, मिमलिषिता-त्री, मामलिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना भौवादिककलतिवत् 3 ज्ञेयानि।
4 मलम्, 5 कमलम्, 6 परिमलम्, 7 माला-माली, 8 9 मालभारी 10 माल्यम्, 11 मलिनः-मलीमसः, 12 आमलकम्-आमलकी, 13 मलयः
इत्यादीनि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति विशेषः।
यङन्तात् शानचि- 14 मामल्यमानः इति।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२२७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४९३। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (१७४)
04
=>
 [[२। शरीरं मल्यते धार्यते इत्यर्थे अच्प्रत्यये एवं रूपम्।]]
05
=>
 [[३। केन मल्यते इति ‘घञर्थे कविधानम्--’ (वा। ३-३-५८) इति कः। ‘कर्तृकरणे कृता बहुलम्’ (२-१-३२) इति समासः।]]
06
=>
 [[४। मल्यते = धार्यते इति ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति कर्मणि संज्ञायां विषये घञ्प्रत्ययः। संज्ञापूर्वकत्वात् वृद्ध्यभावः। ‘घनो घ च’ (३-३-१२५) इति घो वा। चकारात् घञ् च। यद्वा मलते धारयतीत्यर्थे अचि रूपमेवम्। ‘विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे।’ इत्यमरः (१। १०)।]]
07
=>
 [[५। ‘मल्यते धार्यते इति माला, घञ्। संज्ञायां पुंस्त्वं प्रायिकम्’ इति प्र। सर्वस्वे। व्रीह्यादित्वात् (५-२-११६) इनिप्रत्यये माली इति।]]
08
=>
 [पृष्ठम्१००६+ २७]
09
=>
 [[१। ‘इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु’ (६-३-६५) तति भारिन्शब्दे उत्तरपदे मालाशब्दस्य ह्रस्वे रूपमेवम् = मालभारिणी = कन्या। ‘तदन्तस्यापि ग्रहणम्’ इति वचनात् उत्पलमालभारिणी = कन्या इत्यपि भवति।]]
10
=>
 [[२। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यति रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[३। ‘ज्योत्स्नातमिस्राशृङ्गिणोर्जस्विन्नूर्जस्वलगोमिन्मलिनमलीमसाः’ (५-२-११४) इति मत्वर्थे संज्ञायां विषये एते शब्दाः निपात्यन्ते। इनच्प्रत्यये--मलिनः, ईमसप्रत्यये-मलीमसः इति ज्ञेयम्।]]
12
=>
 [[४। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः--’ (द। उ। ३। ५) इति क्वुन्प्रत्यये, स्त्रियाम्, ‘षिद्गौ- रादिभ्यश्च’ (४-१-४१) इति ङीषि च रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[५। ‘वलिमलितनिभ्यः कयन्’ (द। उ। ८। १०) इति कयन्प्रत्यये रूपमेवम्। मलयः = भूधरविशेषः।]]
14
=>
 [[आ। ‘मामल्यमानं स्मितमल्लिकावलीमाभाल्यदैत्याधिपभल्लनोद्धुरम्।’ धा। का। १। ६४।]]