| YouTube Channel

मयूरः (mayUraH)

 
Apte
English
मयूरः [mayūrḥ], [मी ऊरन्
U.*
 1.67]
A peacock
स्मरति गिरिमयूर एष देव्याः
U.*
 3.2
फणी मयूरस्य तले निषीदति
Ṛs.*
 1.13.
A kind of flower.
N.
 of a poet (author of the सूर्यशतक)
यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरः
P.
R.*
 1. 22.
A kind of instrument for measuring time.
(In music) A kind of gait. -री A pea-hen
(Proverb: वरं तत्कालोपनता तित्तिरी न पुनर्दिवसान्तरिता मयूरी
Vb.*
 1., or वरमद्य कपोतो न श्वो मयूरः 'a bird in the hand is worth two in the bush'). -रम् A particular posture in sitting.Comp. -अरिः a lizard. -उल्लासकः the rainy season. -केतुः an epithet of Kārtikeya. -गतिः
N.
 of a metre.-ग्रीवकम् blue vitriol. -घृतम् a kind of medicine.-चटकः the domestic cock.
चूडा a peacock's crest.
=
 मयूरीशिखा q. v. -तुत्थम् blue virtriol. -नृत्यम् the dance of a peacock
a position comparable to it
तदेतन्म- यूरनृत्यमापद्यते । तद्यथा मयूरस्य नृत्यतो$न्यदपाव्रियते$न्यत् संव्रियते । एवमिहापि इदं संव्रियते तदपाव्रियते । ŚB. on MS.* 7.4.1.-पत्रिन्
a.
 feathered with peacock's feathers (as an arrow)
जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम्
R.*
 3.56. -पदकम् a scratch in the form of a peacock's foot (made with the fingernails). -पिच्छम् a peacock's tail or feather. -रथः an epithet of Kārtikeya. -व्यंसकः a cunning peacock.
शिखा a peacock's crest.
a cock's comb.
N.
 of a medicinal plant, Celosia Cristata
cf.
 नीलकण्ठशिखा लध्वी पित्तश्लेष्मातिसारजित् Bhāva.
P.
Mātaṅga
L.
 1.1. -सारिन्
a.
 strutting like a peacock.
Apte 1890
English
मयूरः [मी-ऊरन् Uṇ. 1. 67] 1 A peacock
स्मरति गिरिमयूर एष देव्याः U. 3. 20
फणी मयूरस्य तले निषीदति Rs. 1. 13.
2 A kind of flower.
3 N. of a poet (author of the सूर्यशतक)
यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरः P. R. 1. 22.
4 A kind of instrument for measuring time.
री A pea-hen
(Proverb:
वरं तत्कालोपनता तित्तिरी न पुनर्दिवसांतरिता मयूरी Vb. 1., or वरमद्य कपोतो न श्वो मयूरः ‘a bird in the hand is worth two in the bush’.)
Comp.
अरिः a lizard.
केतुः an epithet of Kārtikeya.
ग्रीवकं blue vitriol.
चटकः the domestic cock.
चूडा a peacock's crest.
तुत्थं blue vitriol.
पत्रिन् a. feathered with peacock's feathers (as an arrow)
R. 3. 56.
पदकं a scratch in the form of a peacock's foot (made with the fingernails.)
रथः an epithet of Kārtikeya.
व्यंसकः a cunning peacock.
शिखा {1} a peacock's crest. {2} a cock's comb.
Hindi
Hindi
(मीटर) मोर
Apte Hindi
Hindi
मयूरः
पुं*
 - मी + ऊरन्
मोर
मयूरः
पुं*
 - -
एक प्रकार का फूल
मयूरः
पुं*
 - -
('सूर्य शतक' का प्रणेता) एक कवि
मयूरः
पुं*
 - मी ऊरन्
मोर
मयूरः
पुं*
 - मी ऊरन्
एक प्रकार का फूल
मयूरः
पुं*
 - मी ऊरन्
एक कवि का नाम
मयूरः
पुं*
 - -
यह बाण का श्वसुर था। इसने अपने कुष्ठ से मुक्ति पाने के लिए सूर्यशतक की रचना की। यह बाण का समकालीन था।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मयूरः, कलापी, वर्हिणः, वर्ही, शिखी, शिखाबलः, शिखण्डी, शिखाधारः, शिखाधरः, नीलकण्ठः, श्यामकण्ठः, शुक्लापाङ्गः, सितापाङ्गः, भुजङ्गभुक्, भुजङ्गभोजी, भुजङ्गहा, भुजगाभोजी, भुजगदारणः, प्रचलाकी, चन्द्रकी, भुजगान्तकः, भुजगाशनः, सर्पाशनः, केकी, नर्तकः, नर्तनप्रियः, मेघानन्दी, मेघसुहृद्, मेघनादानुलासी, वर्षामदः, चित्रमेखल, चित्रपिच्छकः, कुमारवाही, राजसारसः, कान्तपक्षी, शुक्रभुक्, शापठिकः, दार्वण्डः, हरिः
noun
खगविशेषः- सः शोभनः खगः यस्य पुच्छं दीर्घम् अस्ति।
"मयूरः भारतस्य राष्ट्रियः खगः अस्ति।"
Synonyms:
 मयूरः
noun
एकं नगरम् ।
"मयूरस्य उल्लेखः बौद्धसाहित्ये वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मयूरः
Root: मयूर
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
Meaning(s):
⇒ Peacock
Shloka(s):
2|3|36|2 ► मयूरो बर्हिणो बर्ही शुक्लापाङ्गः शिखावलः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|37|1 ► वर्षामदः शिखी केकी शिखण्डी चित्रपत्रकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|37|2 ► भुजङ्गारिः शापटिको मयूकश्चित्रपिङ्गलः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|38|1 ► मार्जारकण्ठः केकालिर्विष्करो नर्तनप्रियः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|38|2 ► मेघनादानुलासी च दार्वण्डश्चन्द्रकीति च॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|36|2 ⇢ मयूरः (मयूर) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|36|2 ⇢ बर्हिणः (बर्हिण) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|36|2 ⇢ बर्ही (बर्हिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|36|2 ⇢ शुक्लापाङ्गः (शुक्लापाङ्ग) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|36|2 ⇢ शिखावलः (शिखावल) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ वर्षामदः (वर्षामद) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ शिखिनः (शिखिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ केकी (केकिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ शिखण्डी (शिखण्डिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ चित्रपत्रकः (चित्रपत्रक) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|2 ⇢ भुजङ्गारिः (भुजङ्गारि) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|2 ⇢ शापटिकः (शापटिक) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|2 ⇢ मयूकः (मयूक) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|2 ⇢ चित्रपिङ्गलः (चित्रपिङ्गल) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|1 ⇢ मार्जारकण्ठः (मार्जारकण्ठ) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|1 ⇢ केकालिः (केकालि) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|1 ⇢ विष्किरः (विष्किर) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|1 ⇢ नर्तनप्रियः (नर्तनप्रिय) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|2 ⇢ मेघनादानुलासी (मेघनादानुलासिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|2 ⇢ दार्वण्डः (दार्वण्ड) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|2 ⇢ चन्द्रकी (चन्द्रकिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ बर्हः
Tamil
Tamil
மயூர: : மயில், ஒரு மலர், ஒரு கவியின் பெயர்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मयूरः
Root: मयूर
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ cock
⇒ peacock
⇒ kind of gait
⇒ kind of instrument for measuring time
Shloka(s):
2|5|30|1 ► मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजङ्गभुक्। (सिंहादिवर्गः)
2|5|30|2 ► शिखावलः शिखी केकी मेघनादानुलास्यपि॥ (सिंहादिवर्गः)
3|3|30|1 ► केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|30|1 ⇢ मयूरः (मयूर) (पुं) ⇒ cock, peacock, kind of gait, kind of instrument for measuring time
➠ 2|5|30|1 ⇢ बर्हिणः (बर्हिण) (पुं)
➠ 2|5|30|1 ⇢ बर्ही (बर्हिन्) (पुं)
➠ 2|5|30|1 ⇢ नीलकण्ठः (नीलकण्ठ) (पुं) ⇒ sparrow, wagtail, blue-necked, blue-necked jay, species of plant, Indian crane [ Ardea Sibirica - Zoo. ], peacock a species of gallinule or water-hen
➠ 2|5|30|1 ⇢ भुजङगभुक् (भुजङ्गभुज्) (पुं)
➠ 2|5|30|2 ⇢ शिखावलः (शिखावल) (पुं) ⇒ crested, peacock, pointed, Cock's comb plant [Celosia cristata - Bot.]
➠ 2|5|30|2 ⇢ शिखिनः (शिखिन्) (पुं) ⇒ lamp, cock, tree, bull, arrow, comet, horse, proud, candle, Brahman, peacock, mountain, cock's comb, having flame, number three, kind of potherb, religious mendicant, fire or the fire-god, velvet bean [Mucuna pruriens - Bot.], little egret heron [ Ardea nivea - Zoo. ], one who has reached the summit of knowledge, Cock's comb plant [Celosia cristata - Bot.], having a tuft or lock of hair on the top of the head, cultivated fenugreek [Trigonella Foenum Graecum - Bot.]
➠ 2|5|30|2 ⇢ केकी (केकिन्) (पुं)
➠ 2|5|30|2 ⇢ मेघनादानुलासी (मेघनादानुलासिन्) (पुं) ⇒ peacock, rejoicing in the rumbling of clouds
➠ 3|3|30|1 ⇢ अहिभुजः (अहिभुज) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मयूरशिखा
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
गुण-गुणी-भावः ➡ मयूरवाणिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मयूरः,
पुं,
 (मयुरिव राति शब्दायते इति । रा +कः । पृषोदरादित्वात् साधुः । यद्वा, मीनातिहन्ति सर्पानिति । मी + “मीनातेरूरन् ।”उणा० १ । ६८ । इति ऊरन् ।) स्वनामख्यातपक्षि-विशेषः । तत्पर्य्यायः । बर्हिणः २ बर्ही ३ नील-कण्ठः ४ भुजङ्गभुक् ५ शिखाबलः ६ शिखी ७केकी ८ मेघनादानुलासी ९ । इत्यमरः । २ ।५ । ३० ॥
प्रचलाकी १० चन्द्रकी ११ सितापाङ्गः१२ । इति शब्दरत्नावली ॥
ध्वजी १३ मेघा-नन्दी १४ कलापी १५ शिखण्डी १६ चित्र-पिच्छिकः १७ भुजगभोगी १८ मेघनादानु-लासकः १९ । तस्य पक्षस्य विचित्रताकारणंयथा, --“प्रविष्टायां हुताशन्तु वेदवत्यां स रावणः ।पुष्पकन्तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥
ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः ।उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु रावणः ॥
संवर्त्तो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद्भ्राता बृहस्पतेः ।याजयामास धर्म्मज्ञः सर्व्वैर्देवगणैर्वृतः ॥
दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम् ।तिर्य्यग्योनिं समाविष्टास्तस्य धर्षणभीरवः ॥
इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्म्मराजस्तु वायसः ।कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणोऽभवत् ॥
”इत्यादि ॥
“हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् ।प्रीतोऽस्मि तव धर्म्मज्ञ ! भुजगाद्धि न तेभयम् ॥
इदं नेत्रसहस्रन्तु यत्त्वद्वर्हे भविष्यति ।वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥
एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः ।नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ! ।सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्व्वे विचित्रताम् ॥
”इत्यन्तं वाल्मीकीये रामायणे उत्तरकाण्डे १८सर्गः ॥
अस्य मांसगुणाः ।“मयूरः श्रोत्रनेत्राग्निमेधावर्णस्वरायुषाम् ।हितो बल्यो गुरुश्चोष्णो वातघ्नः शुक्रमांसदः ॥
हेमन्तकाले शिशिरे वसन्तेसेव्यं हि मायूरमुशन्ति मांसम् ।उष्णो हि बर्ही विषभोजनैश्चवर्षाशरद्ग्रीष्ममुखेष्वपथ्यः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
एतन्मांसमेरण्डतैलभृष्टं विषतुल्यम् । इतिराजवल्लभः ॥
* ॥
मयूरशिखाक्षुपः । तत्पर्य्यायः ।खराश्वा २ कारवी ३ दीपः ४ लोचमस्तकः ५ ।इत्यमरः । २ । ४ । १११ ॥
अपामार्गः । इतिमेदिनी । रे, १९९ ॥
(यथा, सुश्रुते चिकित्-सितस्थाने २३ अः । “पिप्पलीपिप्पलीमूलंचव्यचित्रकमयूरवर्षाभूसिद्धं वा क्षीरं पिबेत् ॥
”असुरविंशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६७ । ३६ ।“मयूर इति विख्यातः श्रीमान् यस्तु महासुरः ।स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः ॥
”सुमेरोरुत्तरवर्त्ती पर्व्वतविशेषः । यथा, मार्क-ण्डेये । ५५ । १३ ।“स्वर्णशृङ्गी शातशृङ्गी पुष्पको मेघपर्व्वतः ।विरजाक्षो वराहाद्रिर्मयूरो दारुधिस्तथा ॥
”कविविशेषः । स च मयूरभट्ट इति लोकेप्रसिद्धः । अयं खलु बाणभट्टस्य श्वशुरःउज्जयिन्यां वृद्धभोजमहीपतेः सभायामा-सीदिति मानतुङ्गाचार्य्यप्रणीतभक्तामराख्य-स्तोत्रटीकाप्रारम्भे मेरुतुङ्गप्रणीतप्रबन्धचिन्ता-मणौ च समुपलभ्यते । प्रबन्धचिन्तामणौबाणभट्टो मयूरस्य भगिनीपतिरासीदित्युक्त-मस्ति । अथ च ।“अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातङ्गदिवाकरः ।श्रीहर्षस्याभवत् सभ्यः समो बाणमयूरयोः ॥
”इति शार्ङ्गपद्धत्यादिप्रसिद्धराजशेखरपद्येनापिबाणमयूरयोः समकालत्वं प्रतीयते ।अयं हि कुष्ठरोगग्रस्तः सूर्य्यमारिरात्सुः सूर्य्य-शतकं नाम स्तोत्रग्रन्थं प्रणीय ततः सम्यक्निष्कृतिमवाप । सूर्य्यशतकस्यान्तिमः श्लोकोयथा, --“श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति रचिताःश्रीमयूरेण भक्त्यायुक्तश्चैतान् पठेद् यः सकृदपि पुरुषः सर्व्वपापै-र्विमुक्तः ।आरोग्यं सत्कवित्वं मतिमतुलबलं कान्तिमायुः-प्रकर्षंविद्यामैश्वर्य्यमर्थं सुखमपि लभते सोऽत्र सूर्य्य-प्रसादात् ॥
”)