| YouTube Channel

मयूर (mayUra)

 
शब्दसागरः
English
मयूर
m.
 (-रः)
1. A peacock.
2. A flower, the coxcomb, (Celosia cristata.)
3. A plant, (Achyranthes aspera.)
f.
 (-री)
1. A pea-hen.
2. A
potherb, (Basella rubra, &c.)
E.
 मि to scatter, Unādi
aff.
 ऊरन्
or
मही the earth in the seventh case, मह्यां, रु to cry, ड
aff.
 and the
formation
irr
 .
Capeller Eng
English
मयू॑र
m.
 ई
f.
 peacock or hen
abstr.
 °ता†
f.
 , °त्व†
n.
Yates
English
मयूर (रः) 1.
m.
 A peacock
cox-
comb flower.
f.
 Peahen
potherb.
Spoken Sanskrit
English
मयूर - mayUra -
m.
 - cock
मयूर - mayUra -
m.
 - kind of gait
मयूर - mayUra -
m.
 - kind of instrument for measuring time
मयूर - mayUra -
m.
 - peacock
Wilson
English
मयूर
m.
 (-रः)
1 A peacock.
2 A flower, the coxcomb, (Celosia cristata.)
3 A plant, (Achyranthes aspera.)
f.
 (-री)
1 A peahen.
2 A potherb, (Basella rubra, &c.)
E.
 मि to scatter, Uṇādi
aff.
 ऊरन् or मही the earth in the
seventh case, मह्यां, रु to cry, ड
aff.
 , and the formation
irr
 .
Apte
English
मयूरः [mayūrḥ], [मी ऊरन्
U.*
 1.67]
A peacock
स्मरति गिरिमयूर एष देव्याः
U.*
 3.2
फणी मयूरस्य तले निषीदति
Ṛs.*
 1.13.
A kind of flower.
N.
 of a poet (author of the सूर्यशतक)
यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरः
P.
R.*
 1. 22.
A kind of instrument for measuring time.
(In music) A kind of gait. -री A pea-hen
(Proverb: वरं तत्कालोपनता तित्तिरी न पुनर्दिवसान्तरिता मयूरी
Vb.*
 1., or वरमद्य कपोतो न श्वो मयूरः 'a bird in the hand is worth two in the bush'). -रम् A particular posture in sitting.Comp. -अरिः a lizard. -उल्लासकः the rainy season. -केतुः an epithet of Kārtikeya. -गतिः
N.
 of a metre.-ग्रीवकम् blue vitriol. -घृतम् a kind of medicine.-चटकः the domestic cock.
चूडा a peacock's crest.
=
 मयूरीशिखा q. v. -तुत्थम् blue virtriol. -नृत्यम् the dance of a peacock
a position comparable to it
तदेतन्म- यूरनृत्यमापद्यते । तद्यथा मयूरस्य नृत्यतो$न्यदपाव्रियते$न्यत् संव्रियते । एवमिहापि इदं संव्रियते तदपाव्रियते । ŚB. on MS.* 7.4.1.-पत्रिन्
a.
 feathered with peacock's feathers (as an arrow)
जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम्
R.*
 3.56. -पदकम् a scratch in the form of a peacock's foot (made with the fingernails). -पिच्छम् a peacock's tail or feather. -रथः an epithet of Kārtikeya. -व्यंसकः a cunning peacock.
शिखा a peacock's crest.
a cock's comb.
N.
 of a medicinal plant, Celosia Cristata
cf.
 नीलकण्ठशिखा लध्वी पित्तश्लेष्मातिसारजित् Bhāva.
P.
Mātaṅga
L.
 1.1. -सारिन्
a.
 strutting like a peacock.
Apte 1890
English
मयूरः [मी-ऊरन् Uṇ. 1. 67] 1 A peacock
स्मरति गिरिमयूर एष देव्याः U. 3. 20
फणी मयूरस्य तले निषीदति Rs. 1. 13.
2 A kind of flower.
3 N. of a poet (author of the सूर्यशतक)
यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरः P. R. 1. 22.
4 A kind of instrument for measuring time.
री A pea-hen
(Proverb:
वरं तत्कालोपनता तित्तिरी न पुनर्दिवसांतरिता मयूरी Vb. 1., or वरमद्य कपोतो न श्वो मयूरः ‘a bird in the hand is worth two in the bush’.)
Comp.
अरिः a lizard.
केतुः an epithet of Kārtikeya.
ग्रीवकं blue vitriol.
चटकः the domestic cock.
चूडा a peacock's crest.
तुत्थं blue vitriol.
पत्रिन् a. feathered with peacock's feathers (as an arrow)
R. 3. 56.
पदकं a scratch in the form of a peacock's foot (made with the fingernails.)
रथः an epithet of Kārtikeya.
व्यंसकः a cunning peacock.
शिखा {1} a peacock's crest. {2} a cock's comb.
मयूर Father-in-law of Bāṇa and author of the SūryaŚataka composed by him to be freed from leprosy. A contemporary of Bāṇa q. v.
Monier Williams Cologne
English
मयूर
m.
 (prob.
fr.
 √ 2. मा) a peacock,
VS.
Lāṭy.
MBh.
&c.
a cock,
L.
a species of plant,
Suśr.
 (Celosia Cristata or Achyranthes Aspera,
L.
 )
a kind of instrument for measuring time,
Sūryas.
a kind of gait,
Saṃgīt.
N.
 of an Asura,
MBh.
of a poet,
Prasannar.
(also with भट्ट), of various other writers,
Cat.
of the father of Śaṅkuka, ib.
of a mountain,
MārkP.
मयूर
n.
 a partic. posture in sitting,
Cat.
N.
 of a town,
Buddh.
Monier Williams 1872
English
मयूर मयूर, अस्, m. (probably fr. rt. 2.
मा, but according to Uṇādi-s. 1. 68. fr. rt. 1. मी),
a peacock
a species of flower, cock's comb, Celosia
Cristata
Achyranthes Aspera
a kind of instrument
for measuring time
N. of an Asura
of a poet
of
a mountain
(ई), f. a peahen
a pot-herb, Basella
Rubra
(अम्), n. a particular posture in sitting
N.
of a city
[cf. मायूर।]
—मयूर-कर्ण, अस्, m.
‘peacock's ear, ’ N. of a man, see Gaṇa śivādi to
Pāṇ. IV. 1, 112
(आस्), m. pl. his descendants.
—मयूर-केतु, उस्, m. ‘having a peacock on (his)
banner, ’ epithet of Skanda.
—मयूर-गति, इस्, f.
‘peacock's gait, ’ epithet of a kind of metre, four
times ¯˘˘¯˘˘¯˘˘¯˘˘¯˘˘¯˘˘¯˘˘¯¯.
—मयूर-ग्रीवक, अम्, n. blue vitriol.
—मयूर-
घृत, अम्, n. ‘peacock's fat, ’ epithet of a kind of
medicine.
—मयूर-चटक, अस्, m. the domestic
cock.
—मयूर-चित्रक, अम्, n., N. of the forty-
seventh Adhyāya in the Varāha-Brāhmaṇa
[cf.
वर्हि-चित्रक।]
—मयूर-चूड, अम्, n. (=
स्थौणेयक), a kind of perfume
(आ), f. a peacock's
crest
cock's comb, Celosia Cristata.
—मयूर-
जङ्ग, अस्, m. Bignonia Indica.
—मयूर-तुत्थ,
अम्, n. blue vitriol.
—मयूर-त्व, अम्, n. the state
or condition of a peacock.
—मयूर-पत्त्रिन्, ई, इणी,
इ, having the feather of a peacock, feathered with
peacock's feathers (said of an arrow).
—मयूर-
पदक, अम्, n. a scratch or impression in the form
of a peacock's foot made with the finger nails.
—म-
यूर-पुर, अम्, n. ‘peacock's town, ’ N. of a hill.
—मयूर-बिदला, f. a kind of shrub (= अम्ब-
ष्ठा).
—मयूर-रथ, अस्, m. ‘having a peacock
for a vehicle, ’ epithet of Skanda.
—मयूर-रोमन्,
आ, आ, अ, Ved. ‘peacock-haired, ’ having hair or manes
like peacocks' feathers (said of Indra's horses).
—म-
यूरवर्म-चरित्र, अम्, n., N. of a book.
—म-
यूर-वर्मन्, आ, m., N. of a king.
—मयूर-
व्यंसक, अस्, m. (= धूर्त-मयूर), see Pāṇ.
II. 1, 72.
—मयूर-शतक, अस्, m., N. of Ma-
yūra's poem in a hundred Ślokas on the sun, hence
also called Sūrya-śataka.
—मयूर-शर्मन्, आ, m.,
N. of a poet.
—मयूर-शिखा, f. a peacock's crest
a kind of shrub, cock's comb, Celosia Cristata.
—मयूर-शेप, अस्, आ, अम्, peacock-tailed, (म-
यूर-शेप्या, m. du., Ved. epithet of two horses
of Indra.)
—मयूर-सारिन्, ई, इणी, इ, strutting
like a peacock
(इणी), f., N. of a kind of metre,
four times ¯˘¯˘¯˘¯˘¯¯.
—मयूरारि (°र-
अरि), इस्, m. ‘enemy of the peacock, ’ a chameleon,
lizard.
—मयूराष्टक (°र-अष्°), अम्, n., N. of
a poem in eight Ślokas by Mayūra, descriptive of
his daughter's charms.
—मयूरेश (°र-ईश), अस्,
m. ‘peacock-lord, ’ N. of a man.
—मयूरेश-
विवाह-वर्णन, अम्, n., N. of a chapter of the
Gaṇeśa-Purāṇa.
—मयूरेश्वर (°र-ईश्°), अस्, m.,
N. of a Liṅga.
Macdonell
English
मयूर may-ū́ra,
m.
 peacock: -ketu,
m.
 (having 🞄a peacock for his emblem), ep. of Skanda
🞄-tā,
f.
 , -tva,
n.
 condition of a peacock
-pattrin,
a.
 feathered with peacockʼs feathers 🞄(arrow)
-piccha,
n.
 peacockʼs tail-feather: 🞄-maya,
a.
 (ī) consisting of peacocksʼ tail-feathers
🞄-maya,
a.
 consisting of peacocks.
Benfey
English
मयूर मयूर,
I.
m.
1. A peacock,
Hit. i. d. 178, M.M.
2. The name of a
flower and of a plant.
II.
f.
 री, A pea-
hen, Utt. Rāmac. 55, 8.
Hindi
Hindi
एक मोर
Apte Hindi
Hindi
मयूरः
पुं*
 - मी + ऊरन्
मोर
मयूरः
पुं*
 - -
एक प्रकार का फूल
मयूरः
पुं*
 - -
('सूर्य शतक' का प्रणेता) एक कवि
मयूरः
पुं*
 - मी ऊरन्
मोर
मयूरः
पुं*
 - मी ऊरन्
एक प्रकार का फूल
मयूरः
पुं*
 - मी ऊरन्
एक कवि का नाम
मयूरः
पुं*
 - -
यह बाण का श्वसुर था। इसने अपने कुष्ठ से मुक्ति पाने के लिए सूर्यशतक की रचना की। यह बाण का समकालीन था।
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मयूर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನವಿಲು
निष्पत्तिः - > मय (गतौ) - "ऊरन्" (उ० १-६७)
व्युत्पत्तिः - > मयते इति
प्रयोगाः - > "उद्ग्रीवैर्घनरवशङ्कया मयूरैः सोत्कण्ठं ध्वनिरुपशुश्रुवे रथानाम्"
उल्लेखाः - > किरा० ७-२२
मयूर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಓಮ /ಅಜವಾನ
मयूर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪಾಮಾರ್ಗ /ಉತ್ತರಣೆ ಗಿಡ
विस्तारः - > "मयूरो बर्हिचूडायामपामार्गे शिखण्डिनि" - मेदि०
L R Vaidya
English
mayUra {% m. %} 1. A peacock, फणी मयूरस्य तले निषीदति Rt.i.13, R.iii.56
2. a species of flower
3. name of a poet, the author of the Sūryaśataka, Pr.R.i.
Bopp
Latin
मयूर m. pavo. Fem. मयूरी.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
मयूर father of Śaṅkuka. Śp. p. 90.
मयूर
Padacandrikā lex.
Indian Epigraphical Glossary
English
mayūra (CII 1), a peacock
a bird in general.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
मयूर m. °eine Art Trab, Kauṭ. 134, 11. J. J. Meyer will S. 214, Anm. 2 मायूर lesen.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
sa la sgra sgrogs
मयूर
rma bya
मयूर
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
पेशीकोशोऽण्डे कुलायो नीडे केकी तु सर्पभुक् ।
मयूरबर्हिणौ नीलकण्ठो मेघसुहृच्छिखी ॥ १३१९ ॥
शुक्लापाङ्गोऽस्य वाक्केका पिच्छं बर्हं शिखण्डकः ।
प्रचलाकः कलापश्च मेचकश्चन्द्रकः समौ ॥ १३२० ॥
-wordlist-
पेशीकोश (पुं), अण्ड (पुंक्ली), कुलाय (पुं), नीड (त्रि), केकिन् (पुं), सर्पभुज् (पुं), मयूर (पुं), बर्हिण (पुं), नीलकण्ठ (पुं), मेघसुहृद् (पुं), शिखिन् (पुं), शुक्लापाङ्ग (पुं), केका (स्त्री), पिच्छ (क्ली), बर्ह (क्ली), शिखण्डक (पुं), प्रालाक (पुं), कलाप (पुं), मेचक (पुं), चन्द्रक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
केकिन्
केकिन्, शिखिन्, शिखण्डिन्, प्रचलाकिन्, बर्हिण, कलापिन्, सर्पाशन, मयूर, शिखावल, श्यामकण्ठ
केकी शिखी शिखण्डी प्रचलाकी वर्हिणः कलापी च ।
सर्पाशनो मयूरः शिखावलः श्यामकण्ठश्च ॥ २४१ ॥
verse 2.1.1.241
page 0030
नाममाला
Sanskrit
मयूर, बर्हिण, केकिन्, शिखिन्, प्रावृषिक, नीलकण्ठ, कलापिन्, शिखण्डिन्
मयूरो बर्हिणः केकी शिखी प्रावृषिकस्तथा ।
नीलकण्ठः कलापी च शिखण्डी तत्पतिर्गुहः ॥ १२६ ॥
verse 0.1.1.126
page 0064
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मयूरः
Root: मयूर
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
Meaning(s):
⇒ Peacock
Shloka(s):
2|3|36|2 ► मयूरो बर्हिणो बर्ही शुक्लापाङ्गः शिखावलः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|37|1 ► वर्षामदः शिखी केकी शिखण्डी चित्रपत्रकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|37|2 ► भुजङ्गारिः शापटिको मयूकश्चित्रपिङ्गलः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|38|1 ► मार्जारकण्ठः केकालिर्विष्करो नर्तनप्रियः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|38|2 ► मेघनादानुलासी च दार्वण्डश्चन्द्रकीति च॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|36|2 ⇢ मयूरः (मयूर) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|36|2 ⇢ बर्हिणः (बर्हिण) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|36|2 ⇢ बर्ही (बर्हिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|36|2 ⇢ शुक्लापाङ्गः (शुक्लापाङ्ग) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|36|2 ⇢ शिखावलः (शिखावल) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ वर्षामदः (वर्षामद) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ शिखिनः (शिखिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ केकी (केकिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ शिखण्डी (शिखण्डिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|1 ⇢ चित्रपत्रकः (चित्रपत्रक) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|2 ⇢ भुजङ्गारिः (भुजङ्गारि) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|2 ⇢ शापटिकः (शापटिक) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|2 ⇢ मयूकः (मयूक) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|37|2 ⇢ चित्रपिङ्गलः (चित्रपिङ्गल) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|1 ⇢ मार्जारकण्ठः (मार्जारकण्ठ) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|1 ⇢ केकालिः (केकालि) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|1 ⇢ विष्किरः (विष्किर) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|1 ⇢ नर्तनप्रियः (नर्तनप्रिय) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|2 ⇢ मेघनादानुलासी (मेघनादानुलासिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|2 ⇢ दार्वण्डः (दार्वण्ड) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|38|2 ⇢ चन्द्रकी (चन्द्रकिन्) (पुं) ⇒ Peacock ⇒ मयूरः इति पक्षिविशेषः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ बर्हः
Mahabharata
English
Mayūra, an Asura. § 130 (Aṃśāvat.): I, 67, 2671 (mahāsuraḥ, incarnate as king Viśva).
पुराणम्
English
मयूर / MAYŪRA. An asura who fought against subrahmaṇya. skanda purāṇa, vīramahendra Kāṇḍa describes the terrible battle between mayūra and subrahmaṇya. mahābhārata, Ādi Parva, Chapter 65 says that after death, mayūra was reborn in the world as a King named viśva.
Vedic Reference
English
Mayūra, ‘peacock, ’ occurs in the Rigveda in the compounds
describing Indra's horses, mayūra-roman, ^1 ‘with hair like pea-
cocks’ feathers, ’ and mayūra-śepya, ^2 ‘with tails like those of
peacocks.’ The peacock also appears in the list of victims at
the Aśvamedha (‘horse sacrifice’) in the Yajurveda Saṃhitās.^3
The pea-hen, Mayūrī, is mentioned in the Rigveda^4 and the
Atharvaveda, ^5 in both cases with reference to the bird's
efficacy against poison, a curious superstition to be compared
with the modern dislike of peacocks' feathers.
1) Rv. iii. 45, 1.
2) Rv. viii. 1, 25.
3) Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 14, 4
Vājasaneyi Saṃhitā, xxiv. 23. 27.
4) i. 191, 14 (a late hymn).
5) vii. 56, 7.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 90.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मयूरः
Root: मयूर
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ cock
⇒ peacock
⇒ kind of gait
⇒ kind of instrument for measuring time
Shloka(s):
2|5|30|1 ► मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजङ्गभुक्। (सिंहादिवर्गः)
2|5|30|2 ► शिखावलः शिखी केकी मेघनादानुलास्यपि॥ (सिंहादिवर्गः)
3|3|30|1 ► केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|30|1 ⇢ मयूरः (मयूर) (पुं) ⇒ cock, peacock, kind of gait, kind of instrument for measuring time
➠ 2|5|30|1 ⇢ बर्हिणः (बर्हिण) (पुं)
➠ 2|5|30|1 ⇢ बर्ही (बर्हिन्) (पुं)
➠ 2|5|30|1 ⇢ नीलकण्ठः (नीलकण्ठ) (पुं) ⇒ sparrow, wagtail, blue-necked, blue-necked jay, species of plant, Indian crane [ Ardea Sibirica - Zoo. ], peacock a species of gallinule or water-hen
➠ 2|5|30|1 ⇢ भुजङगभुक् (भुजङ्गभुज्) (पुं)
➠ 2|5|30|2 ⇢ शिखावलः (शिखावल) (पुं) ⇒ crested, peacock, pointed, Cock's comb plant [Celosia cristata - Bot.]
➠ 2|5|30|2 ⇢ शिखिनः (शिखिन्) (पुं) ⇒ lamp, cock, tree, bull, arrow, comet, horse, proud, candle, Brahman, peacock, mountain, cock's comb, having flame, number three, kind of potherb, religious mendicant, fire or the fire-god, velvet bean [Mucuna pruriens - Bot.], little egret heron [ Ardea nivea - Zoo. ], one who has reached the summit of knowledge, Cock's comb plant [Celosia cristata - Bot.], having a tuft or lock of hair on the top of the head, cultivated fenugreek [Trigonella Foenum Graecum - Bot.]
➠ 2|5|30|2 ⇢ केकी (केकिन्) (पुं)
➠ 2|5|30|2 ⇢ मेघनादानुलासी (मेघनादानुलासिन्) (पुं) ⇒ peacock, rejoicing in the rumbling of clouds
➠ 3|3|30|1 ⇢ अहिभुजः (अहिभुज) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मयूरशिखा
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
गुण-गुणी-भावः ➡ मयूरवाणिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मयूरः,
पुं,
 (मयुरिव राति शब्दायते इति । रा +कः । पृषोदरादित्वात् साधुः । यद्वा, मीनातिहन्ति सर्पानिति । मी + “मीनातेरूरन् ।”उणा० १ । ६८ । इति ऊरन् ।) स्वनामख्यातपक्षि-विशेषः । तत्पर्य्यायः । बर्हिणः २ बर्ही ३ नील-कण्ठः ४ भुजङ्गभुक् ५ शिखाबलः ६ शिखी ७केकी ८ मेघनादानुलासी ९ । इत्यमरः । २ ।५ । ३० ॥
प्रचलाकी १० चन्द्रकी ११ सितापाङ्गः१२ । इति शब्दरत्नावली ॥
ध्वजी १३ मेघा-नन्दी १४ कलापी १५ शिखण्डी १६ चित्र-पिच्छिकः १७ भुजगभोगी १८ मेघनादानु-लासकः १९ । तस्य पक्षस्य विचित्रताकारणंयथा, --“प्रविष्टायां हुताशन्तु वेदवत्यां स रावणः ।पुष्पकन्तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥
ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः ।उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु रावणः ॥
संवर्त्तो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद्भ्राता बृहस्पतेः ।याजयामास धर्म्मज्ञः सर्व्वैर्देवगणैर्वृतः ॥
दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम् ।तिर्य्यग्योनिं समाविष्टास्तस्य धर्षणभीरवः ॥
इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्म्मराजस्तु वायसः ।कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणोऽभवत् ॥
”इत्यादि ॥
“हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् ।प्रीतोऽस्मि तव धर्म्मज्ञ ! भुजगाद्धि न तेभयम् ॥
इदं नेत्रसहस्रन्तु यत्त्वद्वर्हे भविष्यति ।वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥
एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः ।नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ! ।सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्व्वे विचित्रताम् ॥
”इत्यन्तं वाल्मीकीये रामायणे उत्तरकाण्डे १८सर्गः ॥
अस्य मांसगुणाः ।“मयूरः श्रोत्रनेत्राग्निमेधावर्णस्वरायुषाम् ।हितो बल्यो गुरुश्चोष्णो वातघ्नः शुक्रमांसदः ॥
हेमन्तकाले शिशिरे वसन्तेसेव्यं हि मायूरमुशन्ति मांसम् ।उष्णो हि बर्ही विषभोजनैश्चवर्षाशरद्ग्रीष्ममुखेष्वपथ्यः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
एतन्मांसमेरण्डतैलभृष्टं विषतुल्यम् । इतिराजवल्लभः ॥
* ॥
मयूरशिखाक्षुपः । तत्पर्य्यायः ।खराश्वा २ कारवी ३ दीपः ४ लोचमस्तकः ५ ।इत्यमरः । २ । ४ । १११ ॥
अपामार्गः । इतिमेदिनी । रे, १९९ ॥
(यथा, सुश्रुते चिकित्-सितस्थाने २३ अः । “पिप्पलीपिप्पलीमूलंचव्यचित्रकमयूरवर्षाभूसिद्धं वा क्षीरं पिबेत् ॥
”असुरविंशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६७ । ३६ ।“मयूर इति विख्यातः श्रीमान् यस्तु महासुरः ।स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः ॥
”सुमेरोरुत्तरवर्त्ती पर्व्वतविशेषः । यथा, मार्क-ण्डेये । ५५ । १३ ।“स्वर्णशृङ्गी शातशृङ्गी पुष्पको मेघपर्व्वतः ।विरजाक्षो वराहाद्रिर्मयूरो दारुधिस्तथा ॥
”कविविशेषः । स च मयूरभट्ट इति लोकेप्रसिद्धः । अयं खलु बाणभट्टस्य श्वशुरःउज्जयिन्यां वृद्धभोजमहीपतेः सभायामा-सीदिति मानतुङ्गाचार्य्यप्रणीतभक्तामराख्य-स्तोत्रटीकाप्रारम्भे मेरुतुङ्गप्रणीतप्रबन्धचिन्ता-मणौ च समुपलभ्यते । प्रबन्धचिन्तामणौबाणभट्टो मयूरस्य भगिनीपतिरासीदित्युक्त-मस्ति । अथ च ।“अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातङ्गदिवाकरः ।श्रीहर्षस्याभवत् सभ्यः समो बाणमयूरयोः ॥
”इति शार्ङ्गपद्धत्यादिप्रसिद्धराजशेखरपद्येनापिबाणमयूरयोः समकालत्वं प्रतीयते ।अयं हि कुष्ठरोगग्रस्तः सूर्य्यमारिरात्सुः सूर्य्य-शतकं नाम स्तोत्रग्रन्थं प्रणीय ततः सम्यक्निष्कृतिमवाप । सूर्य्यशतकस्यान्तिमः श्लोकोयथा, --“श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति रचिताःश्रीमयूरेण भक्त्यायुक्तश्चैतान् पठेद् यः सकृदपि पुरुषः सर्व्वपापै-र्विमुक्तः ।आरोग्यं सत्कवित्वं मतिमतुलबलं कान्तिमायुः-प्रकर्षंविद्यामैश्वर्य्यमर्थं सुखमपि लभते सोऽत्र सूर्य्य-प्रसादात् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मयूर पुंस्त्री० मी--ऊरन् । खनामख्याते १ स्वगभेदे स्त्रियांङीष् । २ मयूरशिखावृक्षे
पु०
 अमरः । इवार्थे कन्३ अपामार्गे अमरः । ४ तुत्थाञ्जने (तुँते)
न०
 मेदि० ।
Capeller
German
मयूर
m.
 , ई
f.
 Pfau, Pfauhenne. Abstr.
मयूरता
f.
 ,
°त्व
n.
Grassman
German
mayū́ra, m., der Pfau, mayū́rī, f., die Pfauhenne (nach BR. von 2. mā).
-ías [N. p.] {191, 14}.
Burnouf
French
मयूर मयूर
m.
 [f. ई] paon.
Célosie
crête-de-coq
achyranthes
baselle
bot.
मयूरक
m.
 paon.
Cé'osie
achyranthes
bot. -- N. sulfate
de cuivre.
मयूरचटक
m.
 coq domestique.
मयूरचूडा
f.
 célosie crête-de-coq.
मयूरपदक
n.
 sorte d'égratignure d'ongle.
मयूरारि
m.
 (अरि) caméléon, lézard.
Stchoupak
French
मयूर-
m.
 paon
f.
 {%-ī-
-tā- %}
f.
 -त्व- nt. état de paon
-मय- a. consistant en paons
-ई-भू- devenir paon.
°केतु-
m.
 ép. de Skanda.
°पत्त्रायते- dén. ressembler à des plumes de paon.
°पत्त्रिन्- a. (flèche) à plumes de paon.
°पिच्छ- nt. queue de paon
-मय- -ई- a. fait de queue de paon.
°पित्त- nt. sorte de cosmétique.