| YouTube Channel

मन्मथः (manmathaH)

 
Apte
English
मन्मथः [manmathḥ], 1 Cupid, the god of love
मन्मथो मां मथ्नन्निज- नाम सान्वयं करोति
Dk.*
 1
Me.*
 75
न मन्मथस्त्वं स हि नास्ति- मूर्तिः
N.*
 8.29.
Love, passion
प्रबोध्यते सुप्त इवाद्य मान्मथः
Ṛs.*
 1.8
so परोक्षमन्मथः जनः
Ś.*
 2.19.
The wood apple.
N.
 of a संवत्सर. -था
N.
 of Dākṣāyaṇī.a. Enchanting, attractive
साक्षान्मन्मथमन्मथः
Bhāg.*
 1.32.2.
Comp.
 -आनन्दः a kind of mango tree.
आलयः the mango tree.
pudendum muliebre.-कर
a.
 exciting love. -बन्धुः the moon. -युद्धम् amorous strife, sexual union, copulation. -लेखः a love letter
क्लान्तो मन्मथलेख एष नलिनीपत्रे नखैरर्पितः
Ś.*
 3.26.
Apte 1890
English
मन्मथः 1 Cupid, the god of love
मन्मथो मां मथ्नन्निजनाम सान्वयं करोति Dk. 21
Me. 73.
2 Love, passion प्रबोध्यते सुप्त इवाद्य मन्मथः Rs. 1. 8 so परोक्षमन्मथः जनः Ś. 2. 18.
3 The wood apple.
था N. of Dākshāyaṇī.
Comp.
आनंदः a kind of mango tree.
आलयः {1} the mango tree. {2} pudendum muliebre.
कर a. exciting love.
युद्धं amorous strife, sexual union, copulation.
लेखः a love letter
Ś. 3. 26.
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 56,
पादेऽक्षराणि-
 14
मात्राः - 20
सङ्ख्याजातिः - शक्वरी
मात्रा-विन्यासः
द द दा द द दा दा द द दा द द दा दा
लक्षण-मूलम् - आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्
Apte Hindi
Hindi
मन्मथः
पुं*
 - "मन् + क्विप्, मथ् + अच्, ष* त*"
"कामदेव, प्रेम का देवता"
मन्मथः
पुं*
 - -
"प्रेम, प्रणयोन्माद"
मन्मथः
पुं*
 - -
कैथ
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कामदेवः, कामः, मदनः, मन्मथः, मारः, प्रद्युम्नः, मीनकेतनः, कन्दर्पः, दर्पकः, अनङ्गः, पञ्चशरः, स्मरः, शम्बरारिः, मनसिजः, कुसुमेषुः, अनन्यजः, रतिनाथः, पुष्पधन्वा, रतिपतिः, मकरध्वजः, आत्मभूः, ब्रह्मसूः, विश्वकेतुः, कामदः, कान्तः, कान्तिमान्, कामगः, कामाचारः, कामी, कामुकः, कामवर्जनः, रामः, रमः, रमणः, रतिनाथः, रतिप्रियः, रात्रिनाथः, रमाकान्तः, रममाणः, निशाचरः, नन्दकः, नन्दनः, नन्दी, नन्दयिता, रतिसखः, महाधनुः, भ्रामणः, भ्रमणः, भ्रममाणः, भ्रान्तः, भ्रामकः, भृङ्गः, भ्रान्तचारः, भ्रमावहः, मोहनः, मोहकः, मोहः, मातङ्गः, भृङ्गनायकः, गायनः, गीतिजः, नर्तकः, खेलकः, उन्मत्तोन्मत्तकः, विलासः, लोभवर्धनः, सुन्दरः, विलासकोदण्डः
noun
कामस्य देवता।
"कामदेवेन शिवस्य क्रोधाग्निः दृष्टः।"
Synonyms:
 कपित्थः, दधित्थः, मन्मथः, दधिफलः, पुष्पफलः, दन्तशठः, कगित्थः, मङ्गल्यः, नीलमल्लिका, ग्राहीफलः, चीरपाकी, ग्रन्थिफलः, कुचफलः, कपीष्टः, गन्धफलः, दन्तफलः, करभवल्लभः, काठिन्यफलः।
noun
कण्टकयुक्तः वृक्षः यस्य फलानि तिक्तानि कटुनि च सन्ति।
"अस्मिन् वने कपित्थस्य आधिक्यं वर्तते।"
Synonyms:
 मन्मथः
noun
पुरुषनामविशेषः ।
"मन्मथः इति नैकेषां पुरुषाणां नाम वर्तते"
Synonyms:
 मन्मथः
noun
एकः चिकित्सकः ।
"मन्मथस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मन्मथः
Root: मन्मथ
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ कामदेवः
Meaning(s):
⇒ God of love
Shloka(s):
1|1|27|1 ► प्रद्युम्नो मन्मथः कामो मारो मनसिजः स्मरः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|27|2 ► कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गो मीनाङ्को मकरध्वजः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|28|1 ► पुष्पधन्वा रतिपतिः शंबरारिरनन्यजः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|28|2 ► शूर्पकारिर्मधुसखः पञ्चेषुर्विषमायुधः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|29|1 ► बन्धुर्वामो जराभीरुर्हृच्छयो मधुसारथिः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|29|2 ► ब्रह्मसूरनिरुद्धः स्यादृश्यकेतुरूषापतिः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|27|1 ⇢ प्रद्युम्नः (प्रद्युम्न) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|1 ⇢ मन्मथः (मन्मथ) (पुं) ⇒ God of love ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|1 ⇢ कामः (काम) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|1 ⇢ मारः (मार) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|1 ⇢ मनसिजः (मनसिज) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|1 ⇢ स्मरः (स्मर) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|2 ⇢ कन्दर्पः (कन्दर्प) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|2 ⇢ दर्पकः (दर्पक) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|2 ⇢ अनङ्गः (अनङ्ग) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|2 ⇢ मीनाङ्कः (मीनाङ्क) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|27|2 ⇢ मकरध्वजः (मकरध्वज) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|28|1 ⇢ पुष्पधन्वा (पुष्पधन्वन्) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|28|1 ⇢ रतिपतिः (रतिपति) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|28|1 ⇢ शम्बरारिः (शम्बरारि) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|28|1 ⇢ अनन्यजः (अनन्यज) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|28|2 ⇢ शूर्पकारिः (शूर्पकारि) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|28|2 ⇢ मधुसखः (मधुसख) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|28|2 ⇢ पञ्चेषुः (पञ्चेषु) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|28|2 ⇢ विषमायुधः (विषमायुध) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|29|1 ⇢ बन्धुः (बन्धु) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|29|1 ⇢ वामः (वाम) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|29|1 ⇢ जराभीरुः (जराभीरु) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|29|1 ⇢ हृच्छयः (हृच्छय) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|29|1 ⇢ मधुसारथिः (मधुसारथि) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
➠ 1|1|29|2 ⇢ ब्रह्मसूः (ब्रह्मसू) (पुं) ⇒ Epithet of Manmatha ⇒ कामदेवः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ अनिरुद्धः
जातिः ➡ देवता
Tamil
Tamil
மன்மத2: : மன்மன : = காமதேவன்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मन्मथः,
पुं,
 (मनो मथ्नाति विकरोतीति । मन्थ् +पचाद्यच् । पृषोदरादित्वात् साधुः । अस्यनामनिरुक्तिर्यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । १ । ४ । ७ ।“मनो मथ्नाति सर्व्वेषां पञ्चबाणेन कामिनाम् ।तन्नाम मन्मथस्तेन प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
”)कामदेवः । (यथा, नैषधचरिते । ८ । २९ ।“न मन्मथस्त्वं स हि नास्तिमूर्त्तिः ॥
”)कपित्थवृक्षः । इत्यमरः । १ । ४ । २१ ॥
काम-चिन्ता । इति मेदिनी । थे, २२ ॥
* ॥
काम-देवस्योत्पत्तिर्यथा, --“एवं चिन्तयतस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमाः ।मनसः पुरुषो वल्गुराविर्भूतो विनिःसृतः ॥
काञ्चनीचूर्णपीताभः पीनोन्नतसुनासिकः ।सुवृत्तोरुकटीजङ्घो नीलावल्लितकेशकः ॥
लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।कपाटविस्तीर्णहृदि रोमराजीविराजितः ॥
शुभ्रमातङ्गकरवत्पीननिस्तलबाहुकः ।आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः ॥
क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजकन्धरः ।प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केशरघ्राणतर्पणः ॥
कम्बुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः ।पञ्चपुष्पायुधो योगी पुष्पकोदण्डमण्डितः ॥
कान्तः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम् ।सुगन्धिमारुताभ्रान्तं शृङ्गाररससेवितम् ॥
वीक्ष्य तं तादृशं दक्षप्रमुखा मानसाश्च ते ।मरीच्याद्या दश ततो विस्मयाविष्टचेतसः ॥
औत्सुक्यं परमं जग्मुरापुर्व्वैकारिकं मनः ।स चापि वेधसं वीक्ष्य स्रष्टारं जगतां पतिम् ।प्रणम्य पुरुषः प्राह विनयानतकन्धरः ॥
श्रीपुरुष उवाच ।किं करिष्याम्यहं कर्म्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय ।मानाय्ये पुरुषो यस्मादुचिते शोभिते विधे ॥
अभिधानञ्च यद्योग्यं स्थानं पत्नी च या मम ।तन्मे कुरुव्व लोकेश ! स्रष्टा त्वं जगतां यतः ॥
मार्कण्डेय उवाच ।एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः ।क्षणं न किञ्चित् प्रोवाच स्वसृष्टावपि विस्मितः ॥
ततो मनः सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् ।उवाच पुरुषं ब्रह्मा तत्कर्म्मोद्देशमावहन् ॥
ब्रह्मोवाच ।अनेन चारुरूपेण पुष्पबाणैश्च पञ्चभिः ।मोहयन् पुरुषांस्त्रींश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम् ॥
न देवा न च गन्धर्व्वा न किन्नरमहोरगाः ।नासुरा न च दैत्या वा न विद्याधरराक्षसाः ॥
न यक्षा न पिशाचाश्च न भूता न विनायकाः ।न गुह्यका न सिद्धाश्च न मनुष्या न पक्षिणः ॥
पशवो न मृगाः कीटाः पतङ्गा जलजाश्च ये ।न ते सर्व्वे भविष्यन्ति न लक्ष्या ये शरस्य ते ॥
अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तम ! ।भविष्यामस्तव वशे किमन्यैः प्राणधारिभिः ॥
प्रच्छन्नरूपी जन्तूनां प्रविशन् हृदये सदा ।सुखहेतुः स्वयं भूत्वा कुरु सृष्टिं सनातनीम् ॥
त्वत्पुष्पबाणस्य सदा मुख्यं लक्ष्यं मनोऽस्तु च ।सर्व्वेषां प्राणिनां नित्यं मदमोदकरो भवान् ॥
इति ते कर्म्म कथितं सृष्टिप्रावर्त्तकं पुनः ।नामानि च गदिष्यामि यत्ते योग्यं भवि-ष्यति ॥
मार्कण्डेय उवाच ।इत्युक्त्वाथ सुरश्रेष्ठो मानसानां मुखानि च ।आलोक्य चासने पद्मे सूपविष्टोऽभवत् क्षणात् ॥
”इति कालिकापुराणे कामप्रादुर्भावो नाम १अध्यायः ॥
मार्कण्डेय उवाच ।“ततस्ते मुनयः सर्व्वे तदभिप्रायवेदिनः ।चक्रुस्तदुचितं नाम मरीच्यत्रिमुखास्तदा ॥
मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तान्तमन्यतः ।दक्षादयश्च स्रष्टारः स्थानं पत्नीञ्च ते ददुः ॥
ततो निश्चित्य नामानि मरीचिप्रमुखा द्बिजाः ।ऊचुः सङ्गतमेतस्मै पुरुषाय द्बिजोत्तमाः ॥
ऋषय ऊचुः ।यस्मात् प्रमथ्य चेतस्त्वं जातोऽस्माकं तथा विधेः ।तस्मान्मन्मथनान्मा त्वं लोके गेयो भविष्यसि ॥
जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते ।अतस्त्वं कामनाम्नापि ख्यातो भव मनोभव ! ॥
मदनान्मदनाख्यस्त्वं शम्भोर्दर्पात् सदर्पकः ।तथा कन्दर्पनाम्नापि लोके ख्यातो भविष्यसि ॥
त्वदाशुगानां यद्बीर्य्यं तद्वीर्य्यं न भविष्यति ।वैष्णवानाञ्च रौद्राणां ब्रह्मास्त्राणाञ्च तादृशम् ॥
स्वर्गो मर्त्यश्च पातालं ब्रह्मलोकः सनातनः ।अवस्थानानि सर्व्वाणि सर्व्वव्यापी भवान् यतः ॥
किंवा चापि विशेषेण सामान्ये नास्ति ते समः ।यत्र यत्र भवेत् प्राणी शाद्बलास्तरवोऽथवा ॥
तत्र तत्र तव स्थानमस्त्वाब्रह्मसदोदयम् ।दक्षोऽयं भवतः पत्नीं स्वयं दास्यति शोभ-नाम् ॥
”इति कालिकापुराणे २ अध्यायः ॥