| YouTube Channel

मन्दाग्निः (mandAgniH)

 
Apte Hindi
Hindi
मन्दाग्निः
पुं*
 मन्द-अग्निः -
"अग्निमांद्य, पाचनशक्ति की मंदता"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मन्दाग्निः,
पुं,
 (मन्दः पाचनासमर्थश्चासावग्नि-श्चेति ।) कफद्वाराल्पजठरानलः । तस्य निदा-नादि यथा, --“मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्व्विधः ।कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ॥
विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तसमुन्न-तान् ।करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ॥
समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते ।अल्पापि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ।कदाचित् पच्यते सम्यक् कदाचिच्च न पच्यते ॥
”इति माधवकरः ॥
* ॥
तस्यौषधं यथा, --“चित्रकस्याष्टभागानि शूरणस्य च षोडश ।शुण्ठ्याश्चत्वारि भागानि मरीचानां द्वयंतथा ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं विडङ्गानां चतुष्टयम् ।अष्टौ मुप्तलिभागाश्च त्रिफलायाश्चतुष्टयम् ॥
द्विगुणेन गुडेनैषां मोदकानि हि कारयेत् ।तद्भक्षणमजीर्णं हि पाण्डुरोगञ्च कामलाम् ।अतिश्रोणितमन्दाग्निप्लीहाद्यञ्च निवारयेत् ॥
”इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
* ॥
अथ जठराग्निविकाराधिकारः । तत्र सन्नि-कृष्टनिदानपूर्व्वकान् उदराग्निविकारानाह ।“कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ।मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः ॥
”तत्र मन्दस्याग्नेर्लक्षणमाह ।“स्वल्पापि नैव मन्दाग्नेर्मात्रा भुक्तापि पच्यते ।छर्द्दिर्दाहः प्रसेकः स्याच्छिरोगौरवजाठरम् ॥
”मन्दाग्निजन्यान् विकारानाह ।“मन्दोऽग्निर्द्देहिनां कुर्य्याद्विकारान् कफसम्भ-वान् ॥
” * ॥
अथ चिकित्सा ।“हरीतकी तथा शुण्ठी भक्ष्यमाणा गुडेन वा ।सैन्धवेन युता वा स्यात् सातत्येनाग्निदीपनी ॥
१ ॥
गुडेन शुण्ठीमथवोपकुल्यांपथ्यातृतीयामथ दाडिमं वा ।आमेष्वजीर्णेषु गुदामयेषुवर्च्चोविबन्धेषु च नित्यमद्यात् ॥
२ ॥
व्योषं दन्ति त्रिवृच्चित्रं कृष्णामूलं विचूर्णितम् ।तच्चूर्णं गुडसंमिश्रं भक्षयेत् प्रातरुत्थितः ॥
एतद्गुडाष्टकं नाम बलवर्णाग्निवर्द्धनम् ।शोथोदावर्त्तशूलघ्नं प्लीहपाण्ड्वामयापहम् ॥
”सर्व्वचूर्णसमो गुडो देयः । गुडाष्टकम् ॥
३ ॥
“दहनाजमोदसैन्धवनागरमरिचानि चाम्ल-तक्रेण ।सप्ताहादग्निकरं पाण्ड्वर्शोनाशनं परमम् ॥
” * ॥
वैश्वानरः क्षारः ।“सामुद्रलवणं ग्राह्यमष्टकर्षमितं बुधैः ।सौवर्च्चलं पञ्चकर्षं विडसैन्धवधान्यकम् ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं पत्रकं कृष्णजीरकम् ।तालीशं केशरं चव्यमम्लवेतसकं तथा ।द्विकर्षमात्राण्येतानि प्रत्येकं कारयेद्-बुधः ॥
५ ॥
मरिचं जीरकं विश्वमेकैकं कर्षमात्रकम् ।दाडिमं स्याच्चतुष्कर्षं त्वगेले वार्द्धकर्षके ।एतच्चूर्णीकृतं सर्व्वं लवणं भास्कराभिधम् ॥
भक्षयेच्छाणमानं तत् तक्रमस्तुककाञ्जिकैः ।वातश्लेष्मभवं गुल्मं प्लीहानमुदरं क्षयम् ॥
अर्शांसि ग्रहणी कुष्ठं विबन्धञ्च भगन्दरम् ।शूलं शोथं श्वासकासावामदोषञ्च हृद्रुजम् ॥
अश्मरीं शर्कराञ्चापि पाण्डुरोगं कृमीनपि ।मन्दाग्निं नाशयेदेतद्दीपनं पाचनं परम् ॥
हिताय सर्व्वलोकानां भास्करेणैतदीरितम् ।हन्यात् सर्व्वाण्यजीर्णानि भुक्तमात्रमसंशयम् ॥
निम्बुरसादिकं दत्त्वा गुटिकामप्येके कुर्व्वन्ति ॥
६ ॥
टङ्गणं रसगन्धौ च समं भागं त्रयं विषात् ।कपर्द्दः सर्ज्जिकाक्षारो मागधी विश्वभेषजम् ॥
पृथक् पृथक् कर्षमात्रं वसुभागमिहोषणम् ।जम्बीराम्लैर्दिनं घृष्टं भवेदग्निकुमारकः ॥
विशुचीशूलवातादिवह्निमान्द्यप्रशान्तये ॥
”क्षारो यवक्षारः । अग्निकुमारो रसो विशु-च्याद्यजीर्णे ॥
७ ॥
“पारदामृतलवङ्गगन्धकंभागयुग्ममरिचेन मिश्रितम् ।तत्र जातिफलमर्द्धभागिकंतिन्तिडीफलरसेन मर्द्दितम् ॥
वह्रिमान्द्यदशवक्त्रनाशनोरामबाण इति विश्रुतो रसः ।संग्रहग्रहणिकुम्भकर्णकंसामवातखरदूषणञ्जयेत् ॥
दीयते तु चणकानुमानतःसद्य एव जठराग्निदीपनः ।रोचकः कफकुलान्तकारकःश्वासकासवमिजन्तुनाशनः ॥
” ८ ॥
पारदभागः १ विषभागः १ लवङ्गभागः १गन्धकभागः १ मरिचभागः २ जातीफलभागः॥
० । रामबाणो रसोऽजीर्णे । इति भाव-प्रकाशः ॥
(विवरणमस्य यथा, --“अग्निश्चतुर्व्विधः प्रोक्तः समो विषमतीक्ष्णकः ।मन्दस्तदापरः प्रोक्तः शृणु चिह्रानि साम्प्रतम् ॥
वातपित्तकफे साम्यात् समत्वं जायतेऽनलः ।तैरेव विषमं प्राप्ते विषमो जायतेऽनलः ॥
तीक्ष्णः पित्ताधिकत्वेन जायते जठराग्निकः ।वातश्लेष्माधिकत्वेन जायते मन्दसंज्ञकः ॥
”इति हारीते चिकित्सितस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
“अन्नमण्डं पिबेदुष्णं हिङ्गुसौवर्च्चलान्वितम् ।विषमोऽपि समस्तेन मन्दो दीप्येत पावकः ॥
”“सिन्धूत्थहिङ्गुत्रिफलायमानी-व्योषैर्गुडांशैर्गुडिकां प्रकुर्य्यात् ।तैर्भक्षितैस्तृप्तिमवाप्नुवन्नाभुञ्जीत मन्दाग्निरपि प्रभूतम् ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहेऽग्निमान्द्याधिकारे ॥
मन्दः अग्निर्यस्येति । अल्पाग्निविशिष्टे, त्रि ।यथा, मार्कण्डेये । १५ । १३९ ।“सोऽजीर्णव्याधिदुःखार्त्तो मन्दाग्निः संप्र-जायते ।परनिन्दा कृतघ्नत्वं परमर्म्मावघट्टनम् ॥
”)