| YouTube Channel

मन्दाग्नि (mandAgni)

 
शब्दसागरः
English
मन्दाग्नि
m.
 (-ग्नि) Weakness of digestion.
Spoken Sanskrit
English
मन्दाग्नि mandAgni
adj.
 having weak digestion
मन्दाग्नि mandAgni
adj.
 dyspeptic
मन्दाग्नि mandAgni
m.
 slowness of digestion
Monier Williams Cologne
English
मन्दाग्नि
mfn.
 having weak digestion, dyspeptic,
Kathās.
MārkP.
मन्दाग्नि
m.
 slowness of digestion,
Suśr.
Apte Hindi
Hindi
मन्दाग्नि
वि* मन्द-अग्नि -
दुर्बल पाचनशक्ति वाला
मन्दाग्निः
पुं*
 मन्द-अग्निः -
"अग्निमांद्य, पाचनशक्ति की मंदता"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मन्दाग्नि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಿಂದ ಆಹಾರವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಲಾಗದ ಜಾಠರಾಗ್ನಿ
विस्तारः - > ಜಾಠರಾಗ್ನಿಯು मन्दः, तीक्ष्णः, विषमः, समः ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. "विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तसमुद्भवान् । करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् । समो समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते ॥"
मन्दाग्नि
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಜೀರ್ಣ ರೋಗವುಳ್ಳವನು
L R Vaidya
English
maMda-agni {% m. %} weakness of digestion.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आमयाविन्, मन्दाग्नि, अप्रदीप्ताग्नि, अनग्नि
adjective
यः अजीर्णेन पीडितः अस्ति।
"आमयावी मनुष्यः दुर्बलः जातः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मन्दाग्निः,
पुं,
 (मन्दः पाचनासमर्थश्चासावग्नि-श्चेति ।) कफद्वाराल्पजठरानलः । तस्य निदा-नादि यथा, --“मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्व्विधः ।कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ॥
विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तसमुन्न-तान् ।करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ॥
समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते ।अल्पापि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ।कदाचित् पच्यते सम्यक् कदाचिच्च न पच्यते ॥
”इति माधवकरः ॥
* ॥
तस्यौषधं यथा, --“चित्रकस्याष्टभागानि शूरणस्य च षोडश ।शुण्ठ्याश्चत्वारि भागानि मरीचानां द्वयंतथा ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं विडङ्गानां चतुष्टयम् ।अष्टौ मुप्तलिभागाश्च त्रिफलायाश्चतुष्टयम् ॥
द्विगुणेन गुडेनैषां मोदकानि हि कारयेत् ।तद्भक्षणमजीर्णं हि पाण्डुरोगञ्च कामलाम् ।अतिश्रोणितमन्दाग्निप्लीहाद्यञ्च निवारयेत् ॥
”इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
* ॥
अथ जठराग्निविकाराधिकारः । तत्र सन्नि-कृष्टनिदानपूर्व्वकान् उदराग्निविकारानाह ।“कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ।मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः ॥
”तत्र मन्दस्याग्नेर्लक्षणमाह ।“स्वल्पापि नैव मन्दाग्नेर्मात्रा भुक्तापि पच्यते ।छर्द्दिर्दाहः प्रसेकः स्याच्छिरोगौरवजाठरम् ॥
”मन्दाग्निजन्यान् विकारानाह ।“मन्दोऽग्निर्द्देहिनां कुर्य्याद्विकारान् कफसम्भ-वान् ॥
” * ॥
अथ चिकित्सा ।“हरीतकी तथा शुण्ठी भक्ष्यमाणा गुडेन वा ।सैन्धवेन युता वा स्यात् सातत्येनाग्निदीपनी ॥
१ ॥
गुडेन शुण्ठीमथवोपकुल्यांपथ्यातृतीयामथ दाडिमं वा ।आमेष्वजीर्णेषु गुदामयेषुवर्च्चोविबन्धेषु च नित्यमद्यात् ॥
२ ॥
व्योषं दन्ति त्रिवृच्चित्रं कृष्णामूलं विचूर्णितम् ।तच्चूर्णं गुडसंमिश्रं भक्षयेत् प्रातरुत्थितः ॥
एतद्गुडाष्टकं नाम बलवर्णाग्निवर्द्धनम् ।शोथोदावर्त्तशूलघ्नं प्लीहपाण्ड्वामयापहम् ॥
”सर्व्वचूर्णसमो गुडो देयः । गुडाष्टकम् ॥
३ ॥
“दहनाजमोदसैन्धवनागरमरिचानि चाम्ल-तक्रेण ।सप्ताहादग्निकरं पाण्ड्वर्शोनाशनं परमम् ॥
” * ॥
वैश्वानरः क्षारः ।“सामुद्रलवणं ग्राह्यमष्टकर्षमितं बुधैः ।सौवर्च्चलं पञ्चकर्षं विडसैन्धवधान्यकम् ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं पत्रकं कृष्णजीरकम् ।तालीशं केशरं चव्यमम्लवेतसकं तथा ।द्विकर्षमात्राण्येतानि प्रत्येकं कारयेद्-बुधः ॥
५ ॥
मरिचं जीरकं विश्वमेकैकं कर्षमात्रकम् ।दाडिमं स्याच्चतुष्कर्षं त्वगेले वार्द्धकर्षके ।एतच्चूर्णीकृतं सर्व्वं लवणं भास्कराभिधम् ॥
भक्षयेच्छाणमानं तत् तक्रमस्तुककाञ्जिकैः ।वातश्लेष्मभवं गुल्मं प्लीहानमुदरं क्षयम् ॥
अर्शांसि ग्रहणी कुष्ठं विबन्धञ्च भगन्दरम् ।शूलं शोथं श्वासकासावामदोषञ्च हृद्रुजम् ॥
अश्मरीं शर्कराञ्चापि पाण्डुरोगं कृमीनपि ।मन्दाग्निं नाशयेदेतद्दीपनं पाचनं परम् ॥
हिताय सर्व्वलोकानां भास्करेणैतदीरितम् ।हन्यात् सर्व्वाण्यजीर्णानि भुक्तमात्रमसंशयम् ॥
निम्बुरसादिकं दत्त्वा गुटिकामप्येके कुर्व्वन्ति ॥
६ ॥
टङ्गणं रसगन्धौ च समं भागं त्रयं विषात् ।कपर्द्दः सर्ज्जिकाक्षारो मागधी विश्वभेषजम् ॥
पृथक् पृथक् कर्षमात्रं वसुभागमिहोषणम् ।जम्बीराम्लैर्दिनं घृष्टं भवेदग्निकुमारकः ॥
विशुचीशूलवातादिवह्निमान्द्यप्रशान्तये ॥
”क्षारो यवक्षारः । अग्निकुमारो रसो विशु-च्याद्यजीर्णे ॥
७ ॥
“पारदामृतलवङ्गगन्धकंभागयुग्ममरिचेन मिश्रितम् ।तत्र जातिफलमर्द्धभागिकंतिन्तिडीफलरसेन मर्द्दितम् ॥
वह्रिमान्द्यदशवक्त्रनाशनोरामबाण इति विश्रुतो रसः ।संग्रहग्रहणिकुम्भकर्णकंसामवातखरदूषणञ्जयेत् ॥
दीयते तु चणकानुमानतःसद्य एव जठराग्निदीपनः ।रोचकः कफकुलान्तकारकःश्वासकासवमिजन्तुनाशनः ॥
” ८ ॥
पारदभागः १ विषभागः १ लवङ्गभागः १गन्धकभागः १ मरिचभागः २ जातीफलभागः॥
० । रामबाणो रसोऽजीर्णे । इति भाव-प्रकाशः ॥
(विवरणमस्य यथा, --“अग्निश्चतुर्व्विधः प्रोक्तः समो विषमतीक्ष्णकः ।मन्दस्तदापरः प्रोक्तः शृणु चिह्रानि साम्प्रतम् ॥
वातपित्तकफे साम्यात् समत्वं जायतेऽनलः ।तैरेव विषमं प्राप्ते विषमो जायतेऽनलः ॥
तीक्ष्णः पित्ताधिकत्वेन जायते जठराग्निकः ।वातश्लेष्माधिकत्वेन जायते मन्दसंज्ञकः ॥
”इति हारीते चिकित्सितस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
“अन्नमण्डं पिबेदुष्णं हिङ्गुसौवर्च्चलान्वितम् ।विषमोऽपि समस्तेन मन्दो दीप्येत पावकः ॥
”“सिन्धूत्थहिङ्गुत्रिफलायमानी-व्योषैर्गुडांशैर्गुडिकां प्रकुर्य्यात् ।तैर्भक्षितैस्तृप्तिमवाप्नुवन्नाभुञ्जीत मन्दाग्निरपि प्रभूतम् ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहेऽग्निमान्द्याधिकारे ॥
मन्दः अग्निर्यस्येति । अल्पाग्निविशिष्टे, त्रि ।यथा, मार्कण्डेये । १५ । १३९ ।“सोऽजीर्णव्याधिदुःखार्त्तो मन्दाग्निः संप्र-जायते ।परनिन्दा कृतघ्नत्वं परमर्म्मावघट्टनम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मन्दाग्नि
पु०
 मन्दः पचने अल्पशक्तिकः अग्निः अनलः, स यस्माह्रा । १ देहस्थे अपचनशक्तिकेऽनले २ तद्धेतौरीगभेदे च । तन्निदानादि यथा “मन्दस्तीक्ष्णोऽथविषमः समश्चेति चतुर्विधः । कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः । विषमो वातजान् रोगान्तीक्ष्णः पित्तसमुन्नतान् । करोत्यग्निस्तथा मन्दो विका-रान् कफसम्भवान् । समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते । अल्पापि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः”भावप्र० ।