मन्थ (mantha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishमन्थ (-न्थः)
1. A churning stick.
2. The sun.
3. A dish made of
barley-meal with ghee and water, a sort of gruel or porridge.
4.
A disease of the eyes, cataract or opacity.
5. Rheum, excretion of
the eyes.
6. Killing, destroying.
7. Agitating, stirr ing, churning.
8. A ray of light.
9. An instrument for kindling fire by fric-
tion.
मन्थ् to churn, &c., अच् ।
Capeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishमन्थः [manthḥ], [मन्थ्-करणे घञ्]
Churning, shaking about, stirring, agitating
मन्थादिव क्षुभ्यति गाङ्गमम्भः 7.16
1.3.
Killing, destroying.
A mixed beverage
पुंसा नक्षत्रेण मन्थं संनीय जुहोति Bṛi. 6.3.1.
A churning-stick (मन्था also).
The sun.
A ray of the sun.
Excretion of rheum from the eyes, mucus (from the eyes), cataract.
An instrument for kindling fire by attrition.
A spoon for stirring.
A kind of antelope.
A medical preparation of drink
चूर्णे चतुष्पले शीते क्षुणद्रव्यं पलं क्षिपेत् । मृत्पात्रे मन्थयेत् सम्यक् तस्माच्च द्विपलं पिबेत् Bhāva. -अचलः, -अद्रिः, -गिरिः, -पर्वतः, -शैलः the Mandara mountain (used as a churning-stick)
मन्थाद्रिभ्रमणभ्रमं हृदि हरिद्दन्तावलाः पेदिरे 1.55. -उदकः, -उदधिः the sea of milk. -गुणः a churning-cord. -जम् butter. -दण्डः, -दण्डकः a churning-stick. -विष्कम्भः the churning post (Mar. घुसळखांब).
Apte 1890
Englishमंथः [मथ्-करणे घञ्] 1 Churning shaking about, stirring agitating
मंथादिव क्षुभ्य ति गांगमंभः U. 7. 16
R. 10. 3.
2 Killing destroying.
3 A mixed beverage.
4 A churningstick (मंथा also).
5 The sun.
6 A ray of the sun.
7 Excretion of rheum from the eyes, mucus (from the eyes), cataract.
8 An instrument for kindling fire by attrition.
9 A spoon for stirring.
10 A kind of antelope.
Comp.
अचलः,
अद्रिः, गिरिः,
पर्वतः,
शैलः the Mandara mountain (used as a churningstick)
Bv. 1. 55.
उदकः,
उदधिः the sea of milk
गुणः a churning-cord.
जं butter.
दंडः,
दंडकः a churning-stick.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishमन्थ, अस्, m. stirring round, churning
shaking
about, agitating
killing, slaying
a drink in which
other ingredients are mixed by stirring, a mixed
beverage, (usually = साक्तव) parched barley-meal
stirred round in milk
a spoon for stirring
a churning-
stick
a kind of antelope
the sun, a ray of the sun
(= अंशु)
a disease of the eye, cataract, opacity,
excretion of rheum
an instrument for kindling fire
by friction.
—मन्थ-गुण, अस्, m. a churning-cord,
the cord or string used for turning the churning-stick.
—मन्थगुणी-कृत, अस्, आ, अम्, made into a
churning-cord (said of the serpent Vāsuki).
—मन्-
थ-ज, अम्, n. ‘produced by churning, ’ butter.
—मन्थ-दण्ड or मन्थ-दण्डक, अस्, m. a
churning-stick.
—मन्थ-दण्डी-कृत, अस्, आ, अम्,
made into a churning-stick.
—मन्थ-पर्वत or
मन्थ-शैल or मन्थाचल (°थ-अच्°), अस्, or
मन्थाद्रि (°थ-अद्°), इस्, m. the mountain Man-
dara (which served for a churning-stick at the churn-
ing of the ocean of milk).
—मन्थावल (°थ-
आव्°?), अस्, m., Ved. a kind of snake
(according to
Sāy.) an animal which hangs from the boughs of
trees with its head downwards.
—मन्थोदक (°थ-
उद्°), अस्, m. the ocean of milk, (perhaps wrongly
for मण्डोदक।)
—मन्थोदधि (°थ-उद्°), इस्,
m. ‘churning-sea, ’ sea of milk.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiमन्थः
- मन्थ् करणे घञ
"बिलोना, इधर उधर हिलाना, आलोडित करना, क्षुब्ध करना"
मन्थः
- मन्थ् करणे घञ
"संहार करना, नष्ट करना"
मन्थः
- मन्थ् करणे घञ
मिश्रित पेय
मन्थः
- मन्थ् करणे घञ
रई का डंडा (‘मंथा’ भी)
मन्थः
- मन्थ् करणे घञ
सूर्य
मन्थः
- मन्थ् करणे घञ
सूर्य की किरण
मन्थः
- मन्थ् करणे घञ
"आँख की मैल, ढीढ, मोतियाबिंद"
मन्थः
- मन्थ् करणे घञ
घर्षण से अग्नि सुलगाने का उपकरण
मन्थः
- मन्थ्+घञ्
"मथना, बिलोना, हिलाना"
मन्थः
- मन्थ्+घञ्
"मार डालना, नाश करना"
मन्थः
- मन्थ्+घञ्
मिश्रित पेय
मन्थः
- मन्थ्+घञ्
"रई, बिलोने का उपकरण, मन्थनदण्ड"
मन्थः
- मन्थ्+घञ्
सूर्य
मन्थः
- मन्थ्+घञ्
आँखों के रोंहे
मन्थः
- मन्थ्+घञ्
पेय तैयार करने के लिए आयुर्वेद का एक योग
Shabdartha Kaustubha
Kannadaमन्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಡಗೋಲು /ಮಂತು
निष्पत्तिः - > मन्थ (विलोडने) - "घञ्" (३-३-१२१)
व्युत्पत्तिः - > मथ्यतेऽनेन
मन्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರವಿ /ಸೂರ್ಯ
निष्पत्तिः - > मन्थ (विलोडने) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > मन्थाति त्रिभुवनं स्वकिरणैः
मन्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಿಂದ ಬೆರೆಸಿದ ಹುರಿಹಿಟ್ಟು
विस्तारः - > "मन्थः स्यात् पुंसि मन्थाने साक्तवे च दिवाकरे" - मेदि० "चक्षुष्याः सक्तवः कणाः । ते घृतादुयुता मन्थः" - वैज०
मन्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇತ್ರಮಲ /ಕಣ್ಣಿನ ಪಿಸುರು
मन्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣ
मन्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇತ್ರರೋಗ
विस्तारः - > "मन्थो रवौ मथि । साक्तवे नेत्ररोगे च" - हेम०
मन्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಡೆಯುವುದು /ಕಲಕುವುದು
प्रयोगाः - > "प्राङ् मन्थादनभिव्यक्तरत्नोत्पत्तिरिवार्णवः"
उल्लेखाः - > रघु० १०-३
L R Vaidya
Englishधातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit मन्थ्
मन्थ
विलोडने
भ्वादिः
द्विकर्मकः
सेट्
परस्मैपदी
मन्थति
मन्थ्
मन्थ
विलोडने
क्र्यादिः
द्विकर्मकः
सेट्
परस्मैपदी
मथ्नाति
धातुप्रदीपः
Sanskritमन्थँ मन्थ विलोडने
- मन्थति । मथ्यते । मथितम् । मन्थनी । क्रादिष्वप्ययं पठ्यते-मथ्नाति, मथ्नीतः ।। 41 ।।
मन्थँ मन्थ विलोडने
- मथ्नाति मथ्यते ममन्थ अमन्थीत् अमन्थि मन्थाः मन्थानौ मन्थतीति भ्वादिपाठात् 42
Sanskrit Tibetan
Tibetandkrug pa
१) क्षोभ २) मन्थ
skyabs
१) अरणि २) त्राण ३) त्रात ४) द्वीप ५) मन्थ ६) शरण ७) शरण्य ८)
skrog pa
मन्थ
glong ba
मन्थ
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritवैशाखः खजको मन्था मन्थानो मन्थदण्डकः ।
मन्थः क्षुब्धोऽस्य विष्कम्भो मञ्जीरः कुटरोऽपि च ॥ १०२३ ॥
वैशाख (पुं), खजक (पुं), मथिन् (पुं), मन्थान (पुं), मन्थदण्डक (पुं), मन्थ (पुं), क्षुब्ध (पुं), विष्कम्भ (पुं), मञ्जीर (पुं), कुटर (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritमथन्
मथन्, मन्थ, मन्थान, वैशाख, खजक
मन्था मन्थश्च मन्थानो वैशाखः खजकस्तथा ॥ २७६ ॥
verse 2.1.1.276
page 0033
Vedic Reference
EnglishMantha in the Rigveda^1 and later^2 denotes a drink in which
solid ingredients are mixed with a fluid by stirring, usually
parched barley-meal (Saktu) with milk.^3 All sorts of mixed
beverages of this type are mentioned in the Śāṅkhāyana
Āraṇyaka.^4
1) x. 86, 15.
2) Av. ii. 29, 6
v. 29, 7
x. 6, 2
xviii. 4, 42
xx. 127, 9
Taittirīya
Saṃhitā, i. 8, 5, 1, etc.
3) Śatapatha Brāhmaṇa, iv. 2, 1, 2
Suśruta, 1, 233, 12, in St. Petersburg
Dictionary, s.v. 1b ad fin.
4) xii. 8.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 268,
269
Macdonell, Vedic Mythology, 108
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritमन्थ, कुन्थे । गाहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) मन्थति । कुन्थः कैश्चिन्नमन्यते । इति दुर्गादासः ॥
मन्थ, ग गाहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(क्र्या०-पर०-सक०-सेट् ।) गाहो विलोडनम् । ग, मथातिदधि वल्लवी । रथं ममन्थ सहयम् । इति दुर्गा-दासः ॥
मन्थः, (मथ्यतेऽनेन । मन्थ + करणे घञ् ।)मन्थदण्डकः । इत्यमरः । २ । ९ । ७४ ॥
(यथा, महाभारते । १२ । ३४३ । ११ ।“आमथ्य मतिमन्थेन ज्ञानोदधिमनुत्तमम् ।नवनीतं तथा दध्नो मलयाच्चन्दनं यथा ॥
”मथ्यते विलोड्यते इति । मन्थ + कर्म्मणि घञ् ।)साक्तवः । (मथ्नाति स्वकरेण त्रिभुवनं पीडय-तीति । मन्थ + अच् ।) दिवाकरः । इतिमेदिनी । थे, ११ ॥
साक्तवो यथा, --“सक्तुभिः सर्पिषाभ्यक्तैः शीतवारिपरिप्लुतैः ।नात्यच्छो नातिसान्द्रश्च मन्थ इत्यभिधीयते ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
पेयविशेषः । तस्य विधिर्यथा, --“जले चतुष्पले शीते क्षुण्णं द्रव्यं पलं क्षिपेत् ।मृत्पात्रे मन्थयेत् सम्यक् तस्माच्च द्विपलंपिबेत् ॥
”क्षुण्णं चूर्णीकृतम् । मन्थयेत् मृद्नीयात् । इतिभावप्रकाशः ॥
(मन्थ + भावे घञ् ।) मारणम् ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
नेत्रमलम् । इति धरणिः ॥
नेत्रामयः । इति विश्वः ॥
अंशुः । इति शब्द-रत्नावली ॥
कुन्थनम् । विलोडनम् । इतिमन्थधात्वर्थदर्शनात् ॥
(यथा, रघौ । १० । ३ ।“अतिष्ठत् प्रत्ययापेक्षसन्ततिः स चिरं नृपः ।प्राङ्मन्थादनभिव्यक्तरत्नोत्पत्तिरिवार्णवः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritमन्थ मन्थ करणे घञ् । १ मन्थानदण्डे । “सक्तुभिःसर्पिषाभ्यक्तैः शीतवारिपरिप्लुतैः । नात्युष्णो नाति-सान्द्रश्च मन्थ इत्यभिधीयते” इत्युक्ते २ पेयभेदे, “चूर्णे चतुष्पले शीते क्षुण्णद्रव्यं पलं क्षिपेत् । मृत्पात्रेमन्थयेत् सम्यक् तस्माच्च द्विपलं पिबेत्” भावप्र० उक्तेपेयभेदे च । ३ नेत्रमले धरणिः ४ किरणे च शब्दच० ।भावे घञ् । ५ आलीडनादौ ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskritमन्थँ मन्थ विलोडने
- मथ्नाति भ्वादौ (137) मन्थति, तथा मथे विलोडने (1584)-मथति 39
धातुवृत्तिः
Sanskritमन्थँ मन्थ (अर्थः) विलोडने
(अर्थविवरणम्) विलोडनं क्षोभणम्
( मन्थति ममन्थ ममन्थिथ मन्थिता मन्थिष्यति मन्थतु अमन्थत् मन्येत् आशिषि मथ्यात् ) यासुटः कित्वान्नलोपः "अनिदितां हल उपधायाः ङ्किति'' इति ( अमन्यीत् अमन्थिष्यत् ) कर्मादौ ( मथ्यत ( इत्यादिमिमन्थिषति मामथ्यते मामन्थीति मामन्थि ) लङस्तिप्सिपोर्हल्ङयादिलोपे संयोगान्तलोपे ( अमामन् मन्थयति अममन्थत् मथित्वा मन्थित्वा ) नोपधात्परस्य ( सूत्रम्) नोपधात्थफान्ताद्वा (इति सूत्रम्) इति थकारुफकारान्तात्सेटः क्त्वः कित्वविकल्पनात् पक्षे नलोपः ( मन्थः )"हलश्च'' इति करणे घञ् ( मन्थती ) ( सूत्रम्) ''करणाधिकरण्योश्च'' (इति सूत्रम्) इति अधिकरणे ल्युडन्तात् ( सूत्रम्) "टिड्ढाणञ्'' (इति सूत्रम्) इति ङीष् ( मन्थानः ) "सम्यानच् स्तुव'' इत्यानज्बाहुलकादस्मादपि अत्रायं धातुर्यदयति क्षीरस्वाम्यादिभिर्न पठ्यते तथापि मैत्रेयचन्द्र दुर्गैः पठितत्वात् शमीगर्भादग्नि मन्थति ततो यथा प्राशु मन्थति यदि मथ्यमानो न जायेतेत्यादिदर्शनादस्त्वेव अयं द्विकर्मकः दुहादित्वादप्रधाने कर्मणि लादयः अमृतमम्बुनिधिर्मथ्यति इति द्वितीयावत् कृद्योगलक्षणा षष्ठ्युभयत्र, कर्मणि गुणे तूभयथा गोणिकापुत्र इति वचनात् द्वितीयापि अमृसस्याम्बुनिधेर्मन्थिता अम्बुनिधिमिति च अमृतं मन्थितव्योऽम्बुधिर्देवैंरित्यत्र "कृत्यानाम्'' इति योगविभागेन कर्तृकर्मणोः षष्ठी निषिध्यते नाथतौ सर्वमेतद् उपपादितम् अयं क्यादावपि इह चाग्रे निरनुषङ्ग एदित् 42
मन्थँ मन्थ (अर्थः) विलोडने
अयं द्विकर्मकः ( मथ्नाति ममन्थ ममन्थतुः ) इत्यादि श्रथ्नातिवत् अस्य लिटः कित्त्वं नास्ति कर्मकर्तरि यक्चिणौ स्तः (मथ्यते अमन्थि) इति ( ममन्थीति ) विलोडने मन्थति, हिंसासंक्लेशनयोः शपि 40
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“मन्थ विलोडने”@} 2 3 “अत्रायं धातुर्यद्यपि क्षीरस्वाम्यादिभिः न पठ्यते, तथापि मैत्रेय-चन्द्र-दुर्गैः पठितत्वात्, ‘शमीगर्भादग्निं मन्थति’, ‘ततो यथा प्राशु मन्थति।
यदि मथ्यमानो न जायेत’ इत्यादिदर्शनाच्चास्त्येव।” इति मा।
धा।
वृत्तिः।]] ‘विलोडनम् = क्षोभणम्’ इति मा।
धा।
वृत्तिः।
अयं द्विकर्मकः।
‘हिंसासंक्लेशयोर्मन्थेत्, मथेन्मथ्नाति लोडने।’ 4 इति देवः।
मन्थकः-न्थिका, मन्थकः-न्थिका, मिमन्थिषकः-षिका, मामथकः-थिका
मन्थिता-त्री, मन्थयिता-त्री, मिमन्थिषिता-त्री, मामथिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि कुथ्नातिवत् 5 बोध्यानि।
क्विपि-मत्- मथ्-मथौ-मथः
6 मन्थन्-न्ती, 7 मन्थः, मन्थनम्- 8 मन्थनी, 9 मथित्वा- मन्थित्वा, 10 मन्थानः इमानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषः।
01 (१२२०)
02 (१-भ्वादिः-४२। सक। सेट्। पर।)
03 [[[अ]
04 (श्लो। ९८)
05 (२२३)
06 [[१। अस्य धातोः भ्वादित्वाद् औत्सर्गिके शपि रूपमेवम्।]]
07 [[२। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति करणे संज्ञायां घञ्।]]
08 [[३। ‘करणाधिकरणयोश्च’ (३-३-११७) इति अधिकरणे ल्युडन्तात् स्त्रियाम्, ‘टिड्ढाणञ्--’ (४-१-१५) इति ङीपि रूपमेवम्।]]
09 [[४। क्त्वायाम्, ‘नोपधात् थफान्ताद्वा’ (१-२-२३) इति कित्त्वविकल्पनात् पक्षे नलोपः। तेन रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
10 [[५। बाहुलकात् आनच्प्रत्यये रूपम्।]]
1 {@“मन्थ विलोडने”@} 2 ‘--विलोटने’ इति पुरुषकारे 3 पाठः।
‘हिंसासंक्लेशयोर्मन्थेत्, मथेन्मथ्नाति लोडने।’ 4 इति देवः।
मन्थकः-न्थिका, मन्थकः-न्थिका, मिमन्थिषकः-षिका, मामथकः-थिका
मन्थिता-त्री, मन्थयिता-त्री, मिमन्थिषिता-त्री, मामथिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि क्रैयादिकग्रथ्नातिवत् 5 बोध्यानि।
6 मन्थाः इति रूपं विशेषः।
7
01 (१२२१)
02 (९-क्र्यादिः-१५११। सक। सेट्। पर।)
03 (श्लो। ९८)
04 (श्लो। ९८)
05 (४३७)
06 [[६। ‘मन्थः’ (द। उ। ६-६२) इति इनिप्रत्ययः किच्च। मथ्नातीति मन्थाः = वायुः, वैशाखः, वज्रश्च। ‘पथिमथि--’ (७-१-८५) इत्याकारे ‘इतोऽत्--’ (७-१-८६) इत्यकारे च प्रथमैकवचने रूपमेवम्। ‘वैशाखो मन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके’ इत्यमरः (२। ७४)।]]
07 [पृष्ठम्१००४+ २५]
Grassman
GermanBurnouf
Frenchमन्थ मन्थ agitation
trouble.
Bâton de baratte
barattement.
Potage fait de farine d'orge, de beurre fondu et d'eau.
Cire ou chassie des yeux
cataracte, ophthalmie.
मन्थज (जन्) beurre.
मन्थदण्डक bâton de baratte.
मन्थन (sfx. अन) agitation
barattement
bouleversement
ruine. -- F. मन्थनी baratte.
मन्थनघटी baratte.
मन्थयामि c. de मन्थ्।
[मन्थर a. pour मन्दर]।
मन्थर (sfx. अर) bâton de baratte, agitateur
beurre frais.
Agitation, passion, colère.
Obstacle,
empêchement
redoute, fort, place forte
le mont Mandara.
Trésor, amas d'objets précieux, recueil.
Fruit.
Antilope.
Espion, cf. मन्त्र etc. -- N. safranum.
मन्थर (sfx. अरु) éventail, chassemouches.
मन्थशैल le mont Mandara.
मन्थान bâton de baratte.
मन्थिनी (sfx. इन्) baratte.
मन्थोदधि (उदधि) la Mer-de-lait, dont le barattement
produisit l'ambroisie.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.
