| YouTube Channel

मनुष्यः (manuSyaH)

 
Apte Hindi
Hindi
मनुष्यः
पुं*
 - मनोरपत्यं यक् सुक् च
"आदमी, मानव, मर्त्यं"
मनुष्यः
पुं*
 - -
नर
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मनुष्यः, मानवजातिः, मनुष्यजातिः, मनुष्यवर्गः
noun
पृथीव्यां वसन्तः सर्वे मनुष्याः।
"प्रकृत्या मनुष्येभ्यः प्रचुरं दत्तम्।"
Synonyms:
 मानवः, मनुष्यः, मानुषः, नरः, मर्त्यः
noun
सः द्विपदः यः बुद्धेः कारणात् प्राणिषु श्रेष्ठः अस्ति।
"मानवः बुद्धेः कारणात् प्राणिषु श्रेष्ठः अस्ति। "
Synonyms:
 पुरुषः, नरः, ना, मनुष्यः, मानुषः, मानवः, मनुजः, जनः, पुमान्, मर्त्यः, पूरुषः, मनुः, पञ्च़जनः, मनुभूः, पुंव्यक्तिः, वीरः, मालः, वृधसानः, वृधसानुः, चर्षणिः, भूस्पृक्
noun
पुमान् मानवजातीयः।
"द्विधा कृत्वात्मनो देहम् अर्द्धेन पुरुषोऽभवत्। अर्द्धेन नारी तस्यां स विराजम् असृजत् प्रभुः।"
Synonyms:
 मनुष्यः, जनः, व्यक्तिः
noun
मनुष्यजातीयः कोऽपि।
"द्वौ व्यक्तीनां कृते अस्ति एतद् यानम्।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मनुष्यः
Root: मनुष्य
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Man
Shloka(s):
3|5|1|1 ► मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नरः। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
3|5|1|2 ► द्विपादो नहुषा गोधा व्राताः प्रञ्चजना नराः॥ (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|1|1 ⇢ मनुष्यः (मनुष्य) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|1 ⇢ मानुषः (मानुष) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|1 ⇢ मर्त्यः (मर्त्य) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|1 ⇢ मनुजः (मनुज) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|1 ⇢ मानवः (मानव) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|1 ⇢ नरः (नृ) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|2 ⇢ द्विपादः (द्विपाद) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|2 ⇢ नहुषः (नहुष) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|2 ⇢ गोधः (गोध) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|2 ⇢ व्रातः (व्रात) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|2 ⇢ पञ्चजना (पञ्चजन) (पुं) ⇒ Man ⇒
➠ 3|5|1|2 ⇢ नराः (नर) (पुं) ⇒ Man ⇒
Related word(s):
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मनुष्यः
Root: मनुष्य
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ man
⇒ human
⇒ manly
⇒ husband
⇒ useful or
⇒ human being
⇒ friendly to man
⇒ class of deceased ancestors
Shloka(s):
2|6|1|1 ► मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः। (मनुष्यवर्गः)
3|3|214|2 ► द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ द्वौ चराभिमरौ स्पशौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|219|5 ► सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|1|1 ⇢ मनुष्यः (मनुष्य) (पुं) ⇒ man, human, manly, husband, useful or, human being, friendly to man, class of deceased ancestors
➠ 2|6|1|1 ⇢ मानुषः (मानुष) (पुं) ⇒ man, human, humane, human being, belonging to mankind, favourable or propitious to men
➠ 2|6|1|1 ⇢ मर्त्यः (मर्त्य) (पुं) ⇒ man, earth, mortal, person, world of mortals, who or what must die, human being [lit: mortal being]
➠ 2|6|1|1 ⇢ मनुजः (मनुज) (पुं)
➠ 2|6|1|1 ⇢ मानवः (मानव) (पुं) ⇒ man, human, mankind, human being, races of men, favouring men, children of men, subjects of a king
➠ 2|6|1|1 ⇢ नराः (नर) (पुं) ⇒ man, hero, male, person, husband, personal termination on, pin or gnomon of a sun-dial, man or piece at chess or draughts, primeval Man or eternal Spirit pervading the universe, class of mythical beings allied to the gandharvas and kiMnaras
➠ 3|3|214|2 ⇢ विट् (विश्) (पुं)
➠ 3|3|219|5 ⇢ पुरुषः (पुरुष) (पुं) ⇒ man, soul, male, people, spirit, friend, person, officer, servant, attendant, human being, functionary, soul or spirit, pupil of the eye, height or measure of a man, follower of the sAMkhya Philosophy, Supreme Being or Soul of the universe, spirit or fragrant exhalation of plants, red kamala plant [Mallotus philippensis - Bot.], member or representative of a race or generation, bleeding-heart plant [Clerodendrum phlomidis - Bot.], personal and animating principle in men and other beings, primaeval man as the soul and original source of the universe, Spirit as passive and a spectator of the prakRti or creative force
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ माणवानां_समूहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ हिंसाशीलः
जातिः ➡ मनुष्यः
अन्यसंबन्धाः ➡ सम्पुटः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मनुष्यः,
पुं,
 (मनोरपत्यमिति । मनु + “मनो-र्जातावञ्यतौ षुक्च ।” ४ । १ । १६१ । इतियत् षुगागमश्च ।) मनोरपत्यम् । तत्पर्य्यायः ।मानुषः २ मर्त्यः ३ मनुजः ४ मानवः ५ नरः६ । इत्यमरः । ३ । ६ । १ ॥
भूमिजः ७ द्बिपदः८ चेतनः ९ भूस्थः १० । इति राजनिर्घण्टः ॥
मनुः ११ पञ्चजनः १२ पुरुषः १३ पूरुषः १४पुमान् १५ ना १६ । इति शब्दरत्नावली ॥
मर्णः १७ विट् १८ । इति जटाधरः ॥
* ॥
(यथा, मनुः । १ । ४३ ।“रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरा-युजाः ॥
”)स तु अर्व्वाक्स्रोतो ब्रह्मणो नवमः सर्ग एक-विधश्च । यथा, --“अर्व्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ।रजोऽधिकाः कर्म्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ॥
”इति श्रीभागवते । ३ । १० । २४ ।अपि च ।“तस्यापि ध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्ततः ।प्रादुर्ब्बभूव चाव्यक्तादर्व्वाक्स्रोतस्तु साधकः ॥
यस्मादर्व्वाक् प्रवर्त्तन्ते ततोऽर्व्वाक्स्रोतसस्तु ते ।ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्तरजोऽधिकाः ॥
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयो भूयश्च कारिणः ।प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकास्तु ते ॥
”इति वह्निपुराणे सर्गकथननामाध्यायः ॥
* ॥
मनुष्यजन्ममुक्तिकारणं यथा, --“विमुक्तिहेतुकान्या तु नरयोनिः कृतात्मनाम् ।नामुञ्चन्ति हि संसारे विभ्रान्तमनसो गताः ॥
जीवा मानुष्यतां मन्ये जन्मनामयुतैरपि ।तदीदृक् दुर्लभं प्राप्य मुक्तिद्बारं विचेतसः ॥
पतन्ति भूयः संसारे विष्णुमायाविमोहिताः ।सुदुस्तरापि दुःसाध्या माया कृष्णस्य मोहिनी ॥
”इति तत्रैव शुद्धिव्रतनामाध्यायः ॥
* ॥
“मनुष्याणां पिता माता भ्राता च श्रीहरिर्यथा ।विशेषतो मनुष्याणां पिता माता जनार्द्दनः ।भ्राता च सर्व्वलोकानां वात्सल्यगुणसागरः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ७८ अध्यायः ॥
* ॥
स त्रिविधो यथा, --“यजन्ते सात्विका देवान् यक्षरक्षांसि राक्षसाः ।प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥
इति श्रीभगवद्गीतायां १७ अध्यायः ॥
“ऊर्द्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राक्षसाः ।जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥
”इति तत्रैव १४ अध्यायः ॥
(त्रि, स्तुतिकारकः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ५९ । ४ ।“होता मनुष्यो न दक्षः ॥
”“मनुष्यो लौकिको वन्दी दातारं प्रभुं बहु-विधया स्तुत्या स्तौति ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥
मनुष्यसम्बन्धी । यथा, ऋग्वेदे । १ । ९२ । ११ ।“प्रमिनती मनुष्या युगानि ॥
”“मनुष्या मनुष्याणां सम्बन्धीनि युगानि कृत-त्रेतादीनि प्रमिनती स्वगमनागमनाभ्यां प्रक-र्षेण हिंसन्ती ॥
” इति तद्भाष्ये सायनः ॥
मनुष्य-हितः । यथा, ऋग्वेदे । २ । १८ । १ ।“दशारित्रो मनुष्यः स्वर्षाः ॥
”“मधुष्यो मनुष्याणां हितः स्वर्षाः स्वर्गस्यदाता ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥
)