| YouTube Channel

मनु (manu)

 
शब्दसागरः
English
मनु
m.
 (-नुः)
1. MANU, the legislator and saint, the son of BRAHMĀ, or
a personification of BRAHMĀ himself, the creator of the world
and progenitor of mankind
the name is however a generic term.
and in every Kalpa or interval from creation to creation, there
are fourteen successive MANUS presiding over the universe for
the period of a Manwantara, respectively
in the present crea-
tion there have been the six following MANUS: MARĪCHĪ or
SWAYAMBHUVA, the supposed revealer of the code of law possessed
by the Hindus, SWĀROCHISHA, OUTTAMĪ, TĀMASA, RAIVATA, and
CHĀKSHUSHA
the seventh or the present MANU is VAIVASWATA,
and is regarded to be the founder of the solar race of kings
SĀBARNĪ, DAKSHA-SĀBARNĪ, BRAHMA-SĀBARNĪ, DHARMA-SĀ-
BARNĪ, RUDRASĀBARNĪ, DEVA-SĀBARNĪ, and INDRA-SĀVARNĪ,
these seven Manus are to come in the present creation.
2. A
man in general.
3. One of the Jaina saints.
4. A Mantra, a
mystical verse or formula.
5. The number fourteen.
f.
 (-नुः-नायी-
नावी) The wife of a legislator or MANU.
E.
 मन् to know or under-
stand, (the Vedas or scripture especially, ) and उ Unādi
aff.
Capeller Eng
English
म॑नु
m.
 man, coll. mankind (also मनु॑ in मना॑व॑धि)
N.
 of a class of divine beings (in later times thought to be 7),
esp.
 of
the father of mankind & suppositious author of a law-book.
Yates
English
मनु (नुः) 2.
m.
 Manu, the legisla-
tor
man
mantra.
f.
 Manu's wife.
Spoken Sanskrit
English
मनु - manu -
adj.
 - thinking
मनु - manu -
adj.
 - intelligent
मनु - manu -
adj.
 - wise
मनु - manu -
f.
 - sicklefruit fenugreek [ Trigonella Corniculata - Bot. ]
मनु - manu -
m.
 - mankind
मनु - manu -
m.
 - spell
मनु - manu -
m.
 - incantation
मनु - manu -
m.
 - mental Powers
मनु - manu -
m.
 - thinking creature
मनु - manu -
m.
 - man
मनु - manu -
m.
 - prayer
मनु - manu -
m.
 - thought
मनु - manu -
m.
 - Man par excellence or the representative man and father of the human race
मनु - manu -
m.
 - sacred text
मनु manu
adj.
 thinking
मनु manu
adj.
 intelligent
मनु manu
adj.
 wise
मनु manu
f.
 sicklefruit fenugreek [ Trigonella Corniculata - Bot. ]
मनु manu
m.
 mankind
मनु manu
m.
 spell
मनु manu
m.
 incantation
मनु manu
m.
 mental Powers
मनु manu
m.
 thinking creature
मनु manu
m.
 man
मनु manu
m.
 prayer
मनु manu
m.
 thought
मनु manu
m.
 Man par excellence or the representative man and father of the human race
मनु manu
m.
 sacred text
Wilson
English
मनु
m.
 (-नुः)
1 MANU, the legislator and saint, the son of BRAHMĀ, or a personification of
BRAHMĀ himself, the creator of the world, and progenitor of mankind
the name
is however a generic term, and in every Kalpa or interval from creation to
creation, there are fourteen successive MANUS presiding over the universe for
the period of a Manvantara, respectively: in the present creation there have
been the six following MANUS: MANU called also SVAYAMBHUVA, the supposed
revealer of the code of law possessed by the Hindus, SVAROCIṢA, UTTAMA,
TĀMASA, RAIVATA, and CĀKṢUṢA
the seventh or the present MANU is
VAIVASVATA, or RAIVATA the second.
2 A man in general.
3 One of the Jaina saints.
4 A Mantra, a mystical verse or formula.
f.
 (-नुः-नायी-नावी) The wife
of the legislator MANU.
E.
 मन to know or understand, (the Vedas or scripture especially, )
and उ Uṇādi
aff.
Apte
English
मनु [manu],
a.
 Thinking, wise, intelligent, sage
सलोकपाला मुनयो मनूनामाद्यं मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुः
Bhāg.*
 4.6.39.
मनुः [manuḥ], [मन्-उ
Uṇ.*
 1.1]
N.
 of a celebrated personage regarded as the representative man and father of the human race (sometimes regarded as one of the divine beings).
Particularly, the fourteen successive progenitors or sovereigns of the earth mentioned in
Ms.*
 1.63. (The first Manu called स्वायंभुवमनु is supposed to be a sort of secondary creator, who produced the ten Prajapatis or Maharṣis and to whom the code of laws known as Manusmriti is ascribed. The seventh Manu called वैवस्वतमनु, being supposed to be born from the sun, is regarded as the progenitor of the present race of living beings and was saved from a great flood by Viṣṇu in the form of a fish
cf.
 मत्स्यावतार
he is also regarded as the founder of the solar race of kings who ruled at Ayodhyā
see
U.*
 6.18
R.*
 1.11
विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवे$ब्रवीत्
Bg.*
 4.1. The names of the fourteen Manus in order are: 1 स्वायंभुव, 2 स्वारोचिष, 3 औत्तमि, 4 तामस, 5 रैवत, 6 चाक्षुष, 7 वैवस्वत, 8 सावर्णि, 9 दक्षसावर्णि, 1 ब्रह्मसावर्णि, 11 धर्मसावर्णि, 12 रुद्रसावर्णि, 13 रौच्य-दैवसावर्णि and 14 इंद्रसावर्णि).
A symbolical expression for the number 'fourteen'.
A man, mankind (opp. evil spirits)
मनवे शासदव्रतान् Ṛv.1.13.8.
Thought, thinking or mental faculty (Ved. ).
A prayer, sacred text or spell (मन्त्र)
मनुं साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशके
Mb.
 * 13.7.18.
(pl. ) Mental powers
देहो$सवो$क्षा मनवो भूतमात्रा नात्मानमन्यं च विदुः परं यत्
Bhāg.*
 6.4.25. -नुः
f.
 The wife of Manu.
Comp.
 -अन्तरम् the period or age of a Manu
(this period, according to
Ms.*
 1.79, comprises 4, 32, human years or 1/14th day of Brahmā, the fourteen Manvantaras making up one whole day
each of these fourteen periods is supposed to be presided over by its own Manu
six such periods have already passed away
we are at present living in the seventh, and seven more are yet to come)
मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः Ak. -जः a man, mankind. ˚अधिपः, ˚अधिपतिः, ˚ईश्वरः, ˚पतिः, ˚राजः a king, sovereign. ˚लोकः the world of men
i. e. the earth. -जा a woman. -जातः a man. -ज्येष्ठः a sword. -प्रणीत
a.
 taught or expounded by Manu.-भूः a man, mankind. -राज्
m.
 an epithet of Kubera. -श्रेष्ठः an epithet of Viṣṇu. -संहिता, -स्मृतिः the code of laws ascribed to the first Manu, the institutes of Manu.
Apte 1890
English
मनुः [मन्-उ Uṇ. 1. 10] 1 N. of a celebrated personage regarded as the representative man and father of the human race (sometimes regarded as one of the divine beings).
2 Particularly, the fourteen successive progenitors on sovereigns of the earth mentioned in Ms. 1. 63. The first Manu called स्वप्यंभुवमनु is supposed to be a sort of secondary creator, who produced the ten Prajāpatis or Maharshis and to whom the code of laws known as Manusmṛti is ascribed. The seventh Manu called वैवस्वतमनु, being supposed to be born from the sun, is regarded as the progenitor of the present race of living beings and was saved from a great flood by Viṣṇu in the form of a fish, cf. मत्स्यावतार
he is also regarded as the founder of the solar race of kings who ruled at Ayodhyā
see U. 6. 18
R. 1. 11. The names of the fourteen Manus in order are: 1 स्वायंभुव, 2 स्वारोचिष, 3 औत्तमि, 4 तामस, . रैवत, 6 चाक्षुष 7 वैवस्वत, 8 सावर्णि, 9 दक्षसावर्णि, 10 ब्रह्मसावर्णि, 11 धर्मसावर्णि, 12 रुद्रसावर्णि, 13 रौच्य-दैवसावर्णि and 14 इंद्रस वर्णि.
3 A symbolical expression for the number ‘fourteen’.
4 A man, mankind (opp. evil spirits).
5 Thought, thinking or mental faculty (Ved.).
6 A prayer, sacred text or sped (मंत्र).
नुः f. The wife of Manu.
Comp.
अंतरं the period or age of a Manu
this period, according to Ms. 1. 79, comprises 4, 320, 000 human years or one-fourteenth day of Brahmā, the fourteen Manvantaras making up one whole day
each of these fourteen, periods is supposed to be presided over by its own Manu
six such periods have already passed away
we are at present living in the seventh, and seven more are yet to come.
जः a man, mankind. °अधिपः, °अधिपतिः, °ईश्वरः °पतिः, °राजः a king, sovereign. °लोकः the world of men, i. e. the earth.
जा a woman.
जातः a man.
ज्येष्ठः a sword.
प्रणीत a. taught or expounded by Manu
भूः a man. mankind.
राज् m. an epithet of Kubera.
श्रेष्ठः an epithet of Viṣṇu.
संहिता the code of laws ascribed to the first Manu, the institutes of Manu.
Monier Williams Cologne
English
म॑नु a
mfn.
 thinking, wise, intelligent,
VS.
ŚBr.
म॑नु
m.
 ‘the thinking creature (?)’, man, mankind,
RV.
VS.
AitBr.
TĀr.
 (also as opp. to evil spirits,
RV.
 i, 130, 8
viii, 98, 6
&c.
the Ṛbhus are called मनोर् न॑पातः, the sons of man, iii, 60, 3)
the Man par excellence or the representative man and father of the human race (regarded in the
RV.
 as the first to have instituted sacrifices and religious ceremonies, and associated with the Ṛṣis Kaṇva and Atri
in the
AitBr.
 described as dividing his possessions among some of his sons to the exclusion of one called Nābhā-nediṣṭha q.v.
called Sāṃvaraṇa as author of
RV.
 ix, 101, 10-12
Āpsava as author of ib. 106, 7-9
in
Naigh.
 v, 6 he is numbered among the 31 divine beings of the upper sphere, and
VS.
 xi, 66 as father of men even identified with Prajā-pati
but the name Manu is
esp.
 applied to 14 successive mythical progenitors and sovereigns of the earth, described,
Mn.
 i, 63 and in later works as creating and supporting this world through successive Antaras or long periods of time See मन्व्-अन्तर below
the first is called Svāyambhuva as sprung from स्वयम्-भू, the Self-existent, and described in
Mn.
 12, 34 as a sort of secondary creator, who commenced his work by producing 10 Prajāpatis or Maharṣis, of whom the first was मरीचि, Light
to this Manu is ascribed the celebrated ‘code of Manu’, see मनु-संहिता, and two ancient Sūtra works on Kalpa and Gṛhya i.e. sacrificial and domestic rites
he is also called Hairaṇyagarbha as son of Hiraṇya-garbha, and Prācetasa, as son of Pra-cetas
the next 5 Manus are called Svārociṣa, Auttami, Tāmasa, Raivata, Cākṣuṣa
cf.
IW.
 208
n.
 1
the 7th Manu, called वैवस्वत, Sun-born, or from his piety, सत्य-व्रत, is regarded as the progenitor of the present race of living beings, and said, like the Noah of the Old Testament, to have been preserved from a great flood by Viṣṇu or Brahmā in the form of a fish: he is also variously described as one of the 12 Ādityas, as the author of
RV.
 viii, 27-31, as the brother of Yama, who as a son of the Sun is also called Vaivasvata, as the founder and first king of Ayodhyā, and as father of Ilā who married Budha, son of the Moon, the two great solar and lunar races being thus nearly related to each other See
IW.
 344
373
the 8th Manu or first of the future Manus
accord.
 to
VP.
 iii, 2, will be Sāvarṇi
the 9th Dakṣa-sāvarṇi
the 10th Brahma-sāvarṇi
the 11th Dharma-sāvarṇi
the 12th Rudra-sāvarṇi
the 13th Raucya or Deva-sāvarṇi
the 14th Bhautya or Indra-s°)
thought (= मनस्),
TS.
Br.
a sacred text, prayer, incantation, spell (= मन्त्र),
RāmatUp.
Pañcar.
Pratāp.
N.
 of an Agni,
MBh.
of a Rudra,
Pur.
of Kṛśāśva,
BhP.
of an astronomer,
Cat.
(pl. ) the mental powers,
BhP.
N.
 of the number ‘fourteen’ (on account of the 14 Manus),
Sūryas.
म॑नु
f.
 Manu's wife (= मनावी),
L.
Trigonella Corniculata,
L.
मनु [cf.
Goth.
 manna
Germ.
 Mannus, mentioned by Tacitus as the mythical ancestor of the West-Germans, Mann, man
Angl.Sax. man
Eng.
 man. ]
म॑नु b
&c.
 See
p.
 784, col. 2.
Monier Williams 1872
English
मनु, उस्, m. (Ved.) thought, mental faculty (=
मनन-शक्ति)
(Ved.) a sacred text, prayer, incan-
tation, spell (= मन्त्र, perhaps erroneously thus
explained in Mahā-bh. Ādi-p. 52)
(Ved.) a man,
mankind, as opposed to evil spirits, (in Ṛg-veda III.
60, 3, the Ṛbhus are called the sons of man, म-
नोर् नपातः)
the Man par excellence, or the repre-
sentative man and father of the human race (regarded
in the earlier mythological system as the first to
have instituted sacrifices and religious ceremonies
and in Ṛg-veda 1. 139, 9, associated with the Ṛṣis
Kaṇva and Atri
in the Aitareya-Brāhmaṇa de-
scribed as dividing his possessions among some of
his sons to the exclusion of one called Nābhā-
nediṣṭha, q. v.
called Sāmvaraṇa as author of Ṛg-
veda IX. 101, 10-12
Āpsava as author of Rig-veda
IX. 106, 7-9
in the fifth chapter of the Nighaṇ-
ṭavas numbered among the thirty-one divine beings
of the upper sphere, and as father of men even iden-
tified with Prajā-pati
but the name Manu is especially
applied to fourteen successive mythical progenitors
and sovereigns of the earth, described in the code of
Manu 1. 63 and in the later mythology as creating
and supporting this world of moving and stationary
beings through successive Antaras or long periods of
time, see मन्व्-अन्तर, col. 2: the first in order of
these Manus is called Svāyambhuva, as sprung from
स्वयम्-भू, the Self-existent, who being identified
with Brahmā, according to one account, divided
himself into two persons, male and female, whence
was produced Virāj, and from him the first Manu
or who, according to another account, converted
himself at once into the first man called Manu
Svāyambhuva, and the first woman called Śata-rūpā
this Manu Svāyambhuva is described in Manu 1. 34
as a sort of secondary creator, who commenced the
work of creation by producing ten Prajāpatis or
Maharṣis, of whom the first was मरिचि, Light,
see प्रजा-पति
and to this first Manu is ascribed
both the celebrated law-book known as the ‘code of
Manu, ’ see मनु-संहिता, as well as an ancient
Sūtra work on Kalpa or Vedic ritual
he is himself
sometimes called Prajā-pati, and rarely Hairaṇya-
garbha as son of Hiraṇya-garbha, and Prācetasa as
son of Pracetas: the next five Manus in regular
succession are called Svārociṣa, Auttami, Tāmasa.
Raivata, Cākṣuṣa: the seventh Manu, called वै-
वस्वत, Sun-born, is the Manu of the present period
he is held to be the son of Vivasvat or the Sun, who
according to Rāmāyaṇa 11. 110, 6, was the son of
Kaśyapa, son of Marīci, this latter being described
as proceeding directly from Brahmā, and thus adding
to the confusion in the different Hindū accounts of
the gradation of personages interposed between the
Supreme Being and the created world
this seventh
Manu, called Vaivasvata, and sometimes, from his
piety, Satya-vrata, is regarded as the progenitor of
the present race of living beings, and has been com-
pared to the Noah of the Old Testament from various
legends current in Sanskrit literature of his preser-
vation from a great flood by Viṣṇu or, according
to some, by Brahmā in the form of a fish: he is
also variously described as the son of Āditya or as
one of the twelve Ādityas, as the author of the
hymns Ṛg-veda VIII. 27-31, as the brother of Yama,
who as son of the Sun is also called Vaivasvata, as the
founder and first king of Ayodhyā, afterwards reigned
over by his son Ikṣvāku, and as father of Ilā who
married Budha, son of the Moon, the two great solar
and lunar races being thus nearly related to each
other
the eighth Manu or first of the future Manus,
according to the Viṣṇu-Purāṇa 111. 2, will be Sā-
varṇi
the ninth, Dakṣa-sāvarṇi
the tenth, Brahma-
sāvarṇi
the eleventh, Dharma-sāvarṇi
the twelfth,
Rudra-sāvarṇi
the thirteenth, Raucya or, accord-
ing to some, Deva-sāvarṇi
and the fourteenth,
Bhautya or Indra-sāvarṇi)
(अवस्), m. pl. the mental
faculties
a symbolical expression for the number
fourteen
(उस्), f. Manu's wife (= मनावी)
Tri-
gonella Corniculata.
—मनु-कुलादित्य (°ल-आद्°),
अस्, m. ‘sun of the race of Manu, ’ N. of a prince.
—मनु-ग, अस्, m., N. of one of the seven sons
of Dyuti-mat.
—मनु-ज, अस्, m. ‘Manu-born, ’ a
man
(आ), f. a woman.
—मनुज-पति, इस्, m.
‘lord of men, ’ a prince, king.
—मनुज-लोक, अस्,
m. ‘the world of men, ’ the earth.
—मनुज-व्या-
घ्र, अस्, m. ‘man-tiger, ’ chief of men, any eminent
or illustrious man.
—मनु-जात, अस्, आ, अम्, de-
scended from man or from Manu, Ved.
(अस्), m. a
man.
—मनुजात्मज (°ज-आत्°), अस्, m. ‘son of
man, ’ a man
(आ), f. a woman.
—मनुजाधिप
(°ज-अध्°), अस्, or मनुजाधिपति (°ज-अध्°), इस्,
m. ‘sovereign of men, ’ a prince, a king.
—मनुजी-
कृ, cl. 8. P. -करोति, -कर्तुम्, to change into a
man.
—मनुजेन्द्र (°ज-इन्°), or मनुजेश्वर
(°ज-ईश्°), अस्, m. a prince, a king.
—मनुजेन्द्र-
पुत्री, f. a king's daughter.
—मनु-ज्येष्ठ, अस्, m.
a sword
‘the oldest man, ’ one of the names of Daṇḍa
or punishment in Mahā-bh. Śānti-p. 4430.
—मनु-
तन्तु, उस्, m., Ved., N. of a man
[cf. मानु-
तन्तव्य।]
—मनु-तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha.
—मनु-त्व, अम्, n. the rank or office of a Manu.
—मनु-प्रणीत, अस्, आ, अम्, taught or promulgated
by Manu.
—मनुप्रणीत-त्व, अम्, n. the being
taught or promulgated by Manu.
—मनु-प्रीत, अस्,
आ, अम्, Ved. beloved of men
favourable to men.
—मनु-भू, ऊस्, m. (= मनु-ज), man, mankind,
a man.
—मनु-युग, अम्, n. the age or period of
a Manu
[cf. मनु-अन्तर।]
—मनु-राज्, ट्, m.
‘king of men, ’ epithet of Kuvera.
—मनु-वत्, ind.,
Ved. like men, as becomes men.
—मनु-वृत, अस्,
आ, अम्, Ved. chosen by men.
—मनु-श्रेष्ठ, अस्,
m. ‘best among men, ’ epithet of Viṣṇu.
—मनु-
संहिता, f. the collection of laws commonly known
as ‘the laws or institutes of Manu’ (ascribed to Manu
Svāyambhuva probably to secure for it the sanctity
on which its authority rests), Manu.
—मनु-सव,
अस्, m., Ved. libation or sacrifice of men, or performed
by men
Manu's libation or sacrifice.
—मनु-अन्-
तर, अम्, n. the period or age of a Manu, (this
period, according to Manu 1. 79, comprises about 71
great Yugas or ages of the gods [cf. महा-युग],
which are held equal to 12, 000 years of the gods or
4, 320, 000 human years or (1/14) th of a day of Brahmā
each of these periods is presided over by its own
special Manu with his own gods and Ṛṣis and
other divine personages, see मनु, col. 1
six
such Manv-antaras have already elapsed, and the
seventh, presided over by Manu Vaivasvata, is now
supposed to be going on
seven more are to come,
making fourteen Manv-antaras, which together make
up one day of Brahmā)
(आ), f. epithet of various
festivals, of the tenth day of the light half of the
month Āṣāḍha, of the eighth in the dark half of
the same month, and of the third in the light half
of Bhādra.
—मनु-अर्थ-मुक्तावली, f. ‘pearl-
necklace of the meaning of Manu, ’ N. of Kullūka-
bhaṭṭa's commentary on the laws of Manu.
—मन्व्-
इद्ध, अस्, आ, अम्, Ved. kindled by men.
—मन्व्-
ईश, अस्, m., Ved., according to a commentator =
ज्ञानेश, but probably a wrong reading for मनीषा
= मनीषया।
मनु मनु। See p. 743, col. 1.
Macdonell
English
मनु mán-u,
a.
 wise (V.)
m.
 man, coll. mankind 🞄(V.)
thought (pl. mental powers)
🞄prayer, spell
N. of a divine being, progenitor 🞄or mankind
the most common among 🞄the many patronymic terms applied to him 🞄are Vaivasvata, Svāyaṃbhuva, and Hairaṇyagarbha. 🞄In post-Vedic chronology seven 🞄Manus are assumed, each of whom presides 🞄over a cosmic period (manu‿antara), acting 🞄in it as creator and preserver of beings
🞄still later seven more Manus are added.
Benfey
English
मनु मनु, curtailed मनुस्, q. cf.
I.
m.
1. A man.
2. Manu, the pro-
genitor of mankind, Man. 1, 1
36 (Chr.
297, 16 = Rigv. i. 112, 16).
II.
f.
 मनावी
and मनागि, The wife of Manu.
Hindi
Hindi
मानव जाति के पिता
Apte Hindi
Hindi
मनुः
पुं*
 - मन् + उ
एक प्रसिद्ध व्यक्ति जो मानव का प्रतिनिधि और मानवजाति का हित माना जाता हैं (कभी कभी यह दिव्य व्यक्ति समझे जाते है)
मनुः
पुं*
 - -
विशेषतः चौदह क्रमागत प्रजापति या भूलोक प्रभु
मनुः
पुं*
 - -
चौदह की संख्या के लिए प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति
मनुः
स्त्री*
 - -
मनु की पत्नी
मनुः
पुं*
 - मन्+उ
मानसिक शक्तियाँ देहोऽसवोऽक्षा मनवो भुतमात्रा @ भाग* ६/४/२५
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मनु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ಮನುಗಳು
विस्तारः - > ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ಮನುಗಳೂ ಚತುರ್ಮುಖನ ಒಂದು ಕಲ್ಪಕಾಲ(ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನ)ದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುವರು.
L R Vaidya
English
manu {% (I) m. %} 1. Name of a divine sage supposed to be the father of the human race
2. a term applied to fourteen successive progenitors or sovereigns of the earth
(they are- (1) स्वायंभुव, (2) स्वारोचिष, (3) औत्तमि, (4) तामस, (5) रैवत, (6) चाक्षुष, (7) वैवस्वत, (8) सावर्णि, (9) दक्षसावर्णि, (10) ब्रह्मसावर्णि, (11) धर्मसावर्णि, (12) देवसावर्णि, (13) इंद्रसावर्णि
of these the seventh Manu called वैवस्वत is supposed to be the progenitor of the present race of living beings
the first Manu called Mārīchi is supposed (erroneously) to be the author of the Manusanhitā
the seventh or present Manu is regarded to be the founder of the Solar race of kings
See R.i.11 and Bg.iv.1)
3. the number ‘fourteen.’
manu {% (II) f. %} The wife of Manu.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१४, इन्द्र, इन्द्रक, कौशिक, गुणस्थान, जिष्णु, पुरन्दर, पूर्वप, भुवन, भूतग्राम, मनु, रज्जु, लोक, वज्रिन्, वासव, विद्या, शक, शक्वरी, शचीपति, सुराधिप, सुरेश
Bopp
Latin
मनु m. (r. मन् s. उ) nom. pr. regis. M. 1. sq.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
मनु and मनुस्मृति See Mānavadharmaśāstra.
मनु son of Lakṣmaṇa:
Vaidyasarvasva.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Manu, f. (in Skt. Lex. Manu, f., is recorded as the wife of Manu, m.), n. of the ‘mother of mankind’: (tadyathā) ditir devānāṃ mātā Manur mānavānāṃ Surabhiḥ saurabheyānāṃ … Divy 〔635.3〕.
Indian Epigraphical Glossary
English
Manu (IE 7-1-2), ‘fourteen’.
Lanman
English
mánu, m.
—1. man
collectively (as in
Eng., and like Hebrew adam), man, mankind,
73^19
—2. (like Hebrew Adam) The
Man κατ῾ἐξοχήν, Manu, father of mankind
Manu, as originator of prayer,
praise, and sacrifice, 89^2
Manu, as type
of piety and majesty, 1^10
Manu, supposititious
author of the law-book of the
Mānavas. [cf. Goth. manna, Ger. Mann,
AS. man, Eng. man: the noun is generalized
to a quasi pronoun in AS. man, Ger.
man, like Lat. homo in French on, but
retains a distinct form as noun in Ger.
Mann (as homo does in French homme):
cf. also Mannus, mythical ancestor of the
West-Germans (Tacitus, Germania, ii.):
perhaps related are Μίνυ-ς and Μίνως,
mythical Greek forefathers: the derivation
of manu fr. √man, ‘think, ’ is unobjectionable
so far as the form goes (1178b),
but the usual explanation of manu as
‘the thinker’ defies common sense.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 मन्
मूलधातुः:
 मनु
धात्वर्थः:
 अवबोधने
गणः:
 तनादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 मनुते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
मनुँ मनु बोधने
- मनुते मेने मनिष्यते अमनिष्ट अमत मनित्वा मत्वा 9
Mahabharata
English
Manu^1, father of the human race, one or more Prajāpatis. § 3 (Anukram.): I, 1, 32 (issued from the primordial egg). --§ 4 (do.): I, 1, 52 (ºādi Bhārataṃ kecit, sc. adhīyate
Nīl., however, takes manu = mantra, sc. the initial śloka Nārāyanaṃ namaskṛtya, etc.).--§ 5 (do.): I, 1, 220 bis (in Nārada's enumeration of deceased kings).--§ 51 (Parikshit): I, 41, 1722 (ity evaṃ Mºr abravīt, quotation).--§ 116 (Vasu, pl.): I, 66, 2581 (Paitāmaho Mºr devas tasya putraḥ Prajāpatiḥ, so C., but B. has muniḥ).--§ 122 (Aṃśāvat.): I, 66, 2610 (Ārushī tu Manoḥ kanyā, wife of Cyavana).-§ 123 (do.): I, 66, 2614.--§ 135 (Śakuntalop.): I, 74, 3091 (ºr abravīt, quotation).--§ 221c (Cākshushī): I, 170, 6478 (communicated the science Cākshushī to Soma).-§ 277 (Jarāsandhavadhap.): II, 21, 807 (granted to the Magadhas, that they should never have a drought).--§ 296 (Dyūtap.): II, 53, 1929 (had not obtained such prosperity as Yudhishṭhira had by his rājasūya).--§ 327 (Draupadīparitāpav.): III, 32, 1240 (ºor esha niścayaḥ, quotation)
35, 1396 (yathā vai Mºr abravīt, quotation).--§ 344 (Nalopākhyānap.): III, 53, 2075 (sākshād iva Mºḥ svayaṃ).-§ 370 (Tīrthayātrāp.): III, 84, 8115 (ºoḥ Prajāpater lokaṃ). --§ 376 (do.): III, 85, 8270 (yathā).--§ 378 (do.): III, 92, 8441 (rājarshibhiḥ…Mºādibhiḥ, had made a tīrthayātrā).--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 56, 1769 (came to see the encounter).--§ 553b (Yudhishṭhira): IV, 70, 2274 (yathā).--§ 559 (Prajāgarap.): V, 40, 1543 (ºr abravīt, quotation).--§ 565 (Gālavacarita): V, 117, 3973 (reme… Sarasvatyāṃ yathā Mºḥ).--§ 574f (Bindusaras): VI, 6, 241 (performs sacrifices at Bindusaras).--§ 615u (Skanda): IX, 45, 2512 (came to the investiture of Skanda).--§ 640 (Rājadh.): XII, 55, 1983 (ºr abravīt, quotation)
56, 2009 (ºnā…gītau ślokau mahātmanā dharmeshu sveshu, sc. v. 2010--11).--§ 641 (do.): XII, 67, 2516, (2517) (appointed as the lord of men)
78, 2947 (ºr abravīt, quotation)
88, 3317 (iti vyavasthā bhūtānāṃ purastād Mºnā kṛtā, quotation)
112, 4190 (ºr abravīt, quotation), 4192 (do., do.)
121, 4418 (ºunā proktaṃ, sc. v. 4419, quotation), 4420 (yathoktaṃ Mºnā = do.), 4430 (Rudratanayo jyeshṭho Mºḥ, identified with Chastisement (daṇḍa)).--§ 647 (Āpaddh.): XII, 139, 5236 (ºr āha Prajāpatiḥ, quotation).--§ 652b (Indrota-Pārīkshitīya): XII, 152, 5648 (ºr abravīt, quotation), 5665 (do., do.)--§ 663 (Mokshadh.): XII, 201, 7366 (ºoḥ Prajāpateḥ saṃvādaṃ maharsheś ca Bṛhaspateḥ), (†7375), (†7379)
202, (7394)
203, (†7417)
204, (7440)
205, (7460)
206, (7486) (discourse between M. and Bṛhaspati).--§ 665 (do.): XII, 208, 7587 (Prajāpatiḥ, father of the Vasus?).--§ 681 (do.): XII, 266, 9471 (ºr abravīt, quotation).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 335, 12685 (among the twenty-one Prajāpatis)
343, XI), ††13219 (married ten daughters of Daksha)
350, 13692 (Śanaiścaraḥ Sūryaputro bhavishyati Mºuḥ (C. ºoḥ)), 13693 (ºādigaṇapūrvakaḥ, sc. Vyāsa).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 14, 1003 (Śiva identified with M.)
16, 1045 (ºoḥ…gatiṃ, i.e. Śiva), 1059 (Śiva identified with M.). --§ 744 (do.): XIII, 44, 2421 (taṃ dharmaṃ Mºr abravīt, quotation), 2426 (ºr evaṃ praśaṃsati, quotation)
46, 2491 (striyaḥ puṃsāṃ paridade Mºr jigamishur divaṃ)
47, 2534 (ºunābhihitaṃ śāstraṃ).--§ 746 (do.): XIII, 61, 3099 (ºoḥ śrutvānuśāsanaṃ, quotation)
65, 3291 (ºr abravīt, quotation)
67, 3394 (ity abravīd Mºḥ, quotation)
68, 3426 (dharmaṃ taṃ Mºḥ prāha dharmavit, quotation).--§ 749 (do.): XIII, 88, 4243 (ºr abravīt, quotation).--§ 761 (do.): XIII, 115, 5646 (do.).--§ 768b (Kṛshṇa Vāsudeva): XII, 147, 6828 (ºor vaṃśe, father of Aṅga).--§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII, 166, 7683 (Prajāpatiḥ). Cf. Manu^2, 7 and Prajāpati, Prajeśvara.
Manu^2, Cākshusha. § 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 18, 1315 (Varishṭho nāma Cākshushasya Mºoḥ sutaḥ).
Manu^3, Prācetasa. § 640 (Rājadh.): XII, 57, 2089 (Prācetasena Mºnā ślokau cemau udāhṛtau rājadharmeshu, sc. vv. 2090--2091)
58, 2093 (Prācetasaḥ).
Manu^4, Sāvarṇa. § 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 18, 1339 (Sāvarṇasya Mºoḥ sarge saptarshiś ca bhavishyasi, sc. Parāśara).
Manu^5, Svārocisha. § 717b (Nārāyaṇīya): XII, 349, IV), 13582 (Svārocishaṃ, learnt the religion of Nārāyaṇa from Brahmán, and imparted the knowledge of it to his son Śaṅkhapada).
Manu^6, Svāyambhuva. § 135 (Śakuntalop.): I, 73, 2963 (teshāṃ--sc. vivāhānāṃ--dharmāny athā Mºḥ Svāyambhuvo 'bravīt, quotation). § 185 (Pāṇḍu): I, 120, 4675 (Mºḥ Svāyambhuvo 'bravīt, quotation (b)).--§ 450 (Ājagarap.): III, 180, 12485 (Mºḥ Svāyambhuvo 'bravīt, quotation).--§ 559 (Prajāgarap.): V, 37, 1334 (Mºḥ Svāyambhuvo 'bravīt, quotation). --§ 595 (Shoḍaśarāj., v. Pṛthu Vainya): VII, 69, 2414 (Svāyambhuvaḥ, C. has muniḥ instead of Manuḥ
acted as the calf when the men milked the earth).--§ 626 (Rājadh.): XII, 21, 626 (Mºḥ Svāyambhuvo 'bravīt, quotation).--§ 635 (do.): XII, 36, 1293 (Siddhānāñ caiva saṃvādaṃ Mºoś caiva Prajāpateḥ), 1296 (Svāyambhuvaḥ, discourse between M. and the Siddhas).--§ 683 (Mokshadh.): XII, 268, 9595 (Mºḥ Svāyambhuvo 'bravīt, quotation).--§ 717c (Uparicara): XII, 336, 12740 (Mºḥ Svāyambhuvaḥ, will declare law according to the śāstra of the seven rshis).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 341, 13040 (Mºḥ Svāyambhuvaḥ, among the eight prakṛtis)
350, 13678 (Mºoḥ Svāyambhuve 'ntare).-§ 754 (Ānuśāsanik.): XIII, 98, 4678 (ºoḥ Prajāpater vādaṃ Suvarṇasya ca), 4681, 4684 (Svāyambhuvaṃ), (4686), 4741 (discourse between M. and Suvarṇa).--§ 761 (do.): XIII, 115, 5605 (Mºḥ Svāyambhuvo 'bravīt, quotation). Cf. Svāyambhuva.
Manu^7, Vaivasvata. § 136 (Yayātyup.): I, 75, 3126 (Mºor Vaivasvatasya, sc. vaṃśaṃ).--§ 139 (cf. Sambhavap.): Kaśyapa, the son of Marīci (Māricaḥ), begat upon [Aditi]
the daughter of Daksha (Dākshāyaṇī) the Ādityas (among whom Indra was the first) and Vivasvat (also called Mārttāṇḍa). Vivasvat begat Manu [Vaivasvata]
and Yama Vaivasvata. Manu begat sixty sons
the names of ten were the following: Vena, Dhṛshṇu, Narishya(n)t(a), Nābhāga, Ikshvāku, Kārusha, Śaryāti, Ilā, Pṛshadhra, Nābhāgārishṭa
the rest perished quarrelling with each other: I, 75, 3137, 3138, 3142.--§ 155 (Pūruvaṃś.): I, 94, 3753 (ºor anvāye).-§ 156 (do.): I, 95, 3756 (Prajāpatito Mºoḥ), ††3760 (son of Vivasvat and father of Ilā).--§ 457 (Vaivasvatop.): III, 187, 12746 (Vaivasvatasya), 12748, 12755 (Vaivasvataḥ), 12756 (do.), 12757, 12759--61, 12763, 12766, 12767, 12769--71, 12781, 12783, 12784, 12786, 12791, 12798, 12800 (Vaivasvataḥ), 12802, 12803 (the story of M. and the fish).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 9, 313 (Vaivasvatasya).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 28, 994 (Vivasvat declared the system of yoga to M., who again declared it to Ikshvāku).--§ 641 (Rājadh.): XII, 122, 4507 (Ādityatanayaḥ…Śrāddhadevaḥ), 4510 (Sūryaputraḥ).--§ 656f (Khaḍgotpattik.): When the Lokapālas gave the sword to M. the son of Sūrya, they said: “Thou art the Lord of all men
protect all creatures with this sword containing religion within its womb (dharmagarbhena)
…they should be punished essentially with wordy rebukes, and with fines and forfeitures (durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulas tathā)
loss of limbs (vyaṅgatā tu śarīrasya) or death should only be inflicted for grave reasons (analpakāraṇāt).” M. gave the sword to his son Kshupa for the protection of the creatures: XII, 166, 6187 (Sūryaputrāya), 6192.--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 349, VII), 13597, 13598 (learnt the religion of Nārāyaṇa from Vivasvat, and imparted the knowledge of it to Ikshvāku). --§ 720b (Sudarśanop.): XIII, 2, 88 (Prajāpateḥ, father of Ikshvāku).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 17, 1290 (Vaivasvatāya, learnt the 1, 000 names of Śiva from Gautama, and taught them to Nārāyaṇa).--§ 736b (Vītahavyop.): XIII, 30, 1945 (father of Śaryāti).--§ 767 (Ānuśāsanik.): XIII, 137, 6263 (father of Sudyumna).--§ 768b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 147, 6831 (father of Ilā = Sudyumna). --§ 778b (Saṃvartta-Maruttīya): XIV, 4, 65 (daṇḍadharaḥ, father of Prasandhi and grandfather of Kshupa, whose son was Ikshvāku). Cf. Ādityatanaya, Sūryaputra, Vaivasvata.
Manu^8 = Vishṇu (1000 names).
Manu^9, name of a fire. § 493 (Āṅgirasa): III, 221, 14180 (one of the five ūrjaskara fires, son of the fire Tapas), 14183 (= Bhānu), 14191 (only B., C. has Bhānoḥ, husband of Niśā and father of one daughter, Agnī-Shomau, and five fires), 14193 (Viśvapatir nāma dvitīyo vai Mºoḥ sutaḥ).
Manu^10, a daughter of Prādhā and Kaśyapa. § 102 (Aṃśāvat.): I, 65, 2553.
manu (“mantra, ” Nīl.): I, 52(?)
XIII, 362 (Manuṃ, read maraṃ, cf. 2939).
Manu, pl. (ºavaḥ). § 310b (Sūrya): III, 3, 186 (ºūnāṃ …īśvaraḥ, sc. Sūrya).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 34, 1210 (catvāraḥ).--§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 873 (Svāyambhuvādyāḥ).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 14, 991 (sapta).
पुराणम्
English
मनु १ / MANU I. See under manvantara.
मनु २ / MANU II. Son of the agni pāñcajanya. pāñcajanya had three wives suprajā, bṛhadbhāsā and niśā. He got of his first two wives six sons and of his third wife niśā, a daughter and seven sons. (Chapter 223, Vana Parva).
मनु ३ / MANU III. A celestial maiden born to kaśyapa of Pradhā. (Chapter 59, Verse 44, Ādi Parva).
Vedic Reference
English
Manu in the Rigveda^1 and later^2 has no claim to historical
reality. He is simply the first man, father of the race, and its
guide in all matters, sacrificial and other. Hence the views of
the texts on inheritance are foisted on Manu and his youngest
son, Nābhānediṣṭha.^3 He also plays the part of the hero in the
Vedic legend of the flood.^4
Manu is called Vivasvan^5 or Vaivasvata, ^6 ‘son of Vivasvant’
(the god)
Sāvarṇi, ^6 ‘descendant of Savarṇā’ (the substitute of
Saraṇyū in the legend of her wedding)
and Sāṃvaraṇi, ^7
‘descendant of Saṃvaraṇa.’ The first name is, of course,
mythical. The other two have been regarded as historical,
Sāvarṇi being taken by Ludwig^8 as a king of the Turvaśas, but
this is very doubtful.
1) i. 80, 16
ii. 33. 13
viii. 63. 1
x. 100, 5, etc. See Macdonell, Velk
Mythology, 50.
2) Av. xiv. 2, 41
Taittirīya Saṃhitā,
i. 5, 1, 3
vii. 5. 15, 3
ii. 5, 9, 1
6, 7, 1
iii. 3, 2, 1
v. 4, 10, 5
vi. 6.
6, 1
Kāṭhaka Saṃhitā. viii. 15
Śata-
patha Brāhmaṇa, i. 1, 4. 14, etc.
Jainiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa, iii. 15,
2, etc.
3) Taittirīya Saṃhitā, iii. 1, 9, 4
Aitareya Brāhmaṇa, v. 14, 1. 2.
4) Śatapatha Brāhmaṇa, i. 8, 1, 1 et seq.,
Kāṭhaka Saṃhitā, xi. 2.
5) Rv. viii. 52, 1.
6) Av. viii. 10, 24
Śatapatha Brāh-
maṇa, xiii. 4, 3, 3
Āśvalāyana Śrauta
Sūtra, x. 7
Nirukta, xii. 10.
6) Av. viii. 10, 24
Śatapatha Brāh-
maṇa, xiii. 4, 3, 3
Āśvalāyana Śrauta
Sūtra, x. 7
Nirukta, xii. 10.
7) Rv. viii. 51, 1
Bloomfield, Journal
of the American Oriental Society, 15, 180, n.,
conjectures Sāvarṇi instead. Cf. Schef-
telowitz, Die Apokryphen des Ṛgveda, 38.
8) Translation of the Rigveda, 3, 166.
Cf. Weber, Indische Studien, 1, 195
Hopkins, Journal of the American Oriental
Society, 11, 240
Lévi, La Doctrine du
Sacrifice, 114 et seq.
St. Petersburg
Dictionary, s.v.
Muir, Sanskrit texts,
1^2, 161 et seq.
Bühler, Sacred Books of
the East, 25, lvii et seq.
Lanman,
Sanskrit Reader, 340 et seq.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मनुः,
स्त्री,
 (मन् + “शॄस्वृस्निहीति ।” उणा०१ । ११ । इति उः ।) पृक्का । इति राज-निर्घण्टः ॥
(मनोः पत्नीति । मनु + “मनोरौवा ।” ४ । १ । ३८ । इत्यत्र “वा ग्रहणेन द्बावपिविकल्प्येते । तेन त्रैरूप्यं भवति । मनोः स्त्रीमनायी मनावी मनुः ।” इति काशिकोक्तेः पक्षेङीबभावः ।) मनुपत्नी । इति लिङ्गादिसंग्रहेअमरः ॥
मनुः,
पुं,
 (मन्यते इति । मन + “शॄस्वृस्निहीति ।”उणा० १ । ११ । इति उः ।) ब्रह्मणः पुत्त्रः ।स च प्रजापतिर्धर्म्मशास्त्रवक्ता च । इतिलिङ्गादिसंग्रहे अमरः ॥
मनुष्यः । इति शब्द-रत्नावली ॥
(यथा, ऋग्वेदे । ८ । ४७ । ४ ।“मनोर्विश्वस्य घेदिम आदित्याराय ईशते-ऽनेहसो वऊतयः सुऊतयो वऊतयः ॥
”“मनोः मनुष्यस्य ।” इति तद्भाष्ये सायनः ॥
)जिनभेदः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
मन्त्रः । इतिजटाधरः ॥
(यथा, गौतमीयतन्त्रे । ७ । ५ ।“गोहिरण्यकवस्त्राद्यैस्तोषयेद् गुरुमात्मनः ।यथा ददाति सन्तुष्टः प्रसन्नवदनो मनुम् ॥
” * ॥
)प्रतिकल्पे चतुर्द्दश मनवो भवन्ति तेषांनामानि यथा । स्वायम्भुवः १ स्वारोचिषः २उत्तमः ३ तामसः ४ रैवतः ५ चाक्षुषः ६एते गताः । वैवस्वतः ७ । वर्त्तमानोऽयम् ।सावर्णिः ८ दक्षसावर्णिः ९ ब्रह्मसावर्णिः १०धर्म्मसावर्णिः ११ रुद्रसावर्णिः १२ देव-सावर्णिः १३ इन्द्रसावर्णिः १४ एते भविष्यन्ति ।इति श्रीभागवते ८ स्कन्धे १ अध्यायः ॥
* ॥
एतेषामुत्पत्तिर्यथा, --“आद्यो मनुर्ब्रह्मपुत्त्रः शतरूपापतिर्ब्रती ।धर्म्मिष्ठानां वरिष्ठश्च गरिष्ठो मनुषु प्रभुः ॥
स्वायम्भुवः शम्भुशिष्यो विष्णुव्रतपरायणः ।जीवन्मुक्तो महाज्ञानी भवतः प्रपितामहः ॥
संप्राप कृष्णदास्यञ्च गोलोकञ्च जगाम सः ।दृष्ट्वा मुक्तं स्वपुत्त्रञ्च प्रहृष्टश्च प्रजापतिः ॥
तुष्टाव शङ्करं तुष्टः ससृजे मनुमन्यकम् ।स च स्वयम्भूपुत्त्रश्च पुरः स्वायम्भुवो मनुः ॥
स्वारोचिषो मनुश्चैव द्वितीयो वह्रिनन्दनः ।राजा वदान्यो धर्म्मिष्ठः स्वायम्भुवसमो महान् ॥
प्रियव्रतसुतावन्यौ द्वौ मनू धर्म्मिणां वरौ ।तौ तृतीयचतुर्थौ च वैष्णवौ तामसोत्तमौ ॥
तौ च शङ्करशिष्यौ च कृष्णभक्तिपरायणौ ।धर्म्मिष्ठानां वरिष्ठश्च रैवतः पञ्चमो मनुः ॥
षष्ठश्च चाक्षुषो ज्ञेयो विष्णुभक्तिपरायणः ।श्राद्धदेवः सूर्य्यसुतो वैष्णवः सप्तमो मनुः ॥
सावर्णिः सूर्य्यतनयो वैष्णवो मनुरष्टमः ।नवमो दक्षसावर्णिर्विष्णुव्रतपरायणः ॥
दशमो ब्रह्मसावर्ण्णिर्ब्रह्मज्ञानविशारदः ।ततश्च धर्म्मसावर्णिर्मनुरेकादशः स्मृतः ॥
धर्म्मिष्ठश्च वरिष्ठश्च वैष्णवानां सदा व्रती ।ज्ञानी च रुद्रसावर्णिर्मनुश्च द्वादशः स्मृतः ॥
धर्म्मात्मा देवसावर्णिर्मनुरव त्रयोदशः ।त्रतुर्द्दशो महाज्ञानी चेन्द्रसावर्णिरेव च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ५१ अध्यायः ॥
अपि च । स्वायम्भुवः १ । स च गायत्त्र्यांब्रह्मणो जातः । अस्य पुत्त्राः दश । अग्निध्रः ।अग्निबाहुः । रिफ्फः । सबलः । ज्योतिष्मान् ।द्युतिमान् । हव्यः । मेधाः । मेधातिथिः । वसुश्च ।स्वारोचिषः २ । अस्य पुत्त्राश्चत्वारः । नभः ।नभस्यः । प्रसृतिः । भावनश्च । औत्तमिः ३ ।अस्य पुत्त्राः दश । ईषः । ऊर्ज्जः । भूर्ज्जः ।शुचिः । शुक्रः । मधुः । माधवः । नभस्यः ।नभः । सहश्च । तामसः ४ । अस्य पुत्त्रादश । अकल्मषः । तपोधन्वी । तपोमूलः ।तपोधनः । तपोरतिः । तपस्यः । तपोद्युतिः ।परन्तपः । तपोभागी । तपोयोगी च ।रैवतः ५ । तस्य पुत्त्राः दश । अरुणः । तत्त्व-दर्शी । वित्तवान् । हव्यपः । कपिः । मुक्तः ।निरुत्सुकः । सत्तः । निर्म्मोहः । प्रकाशकश्च ।चाक्षुषः ६ । स च ध्रुवपौत्त्रात् रिपुञ्जयात्ब्रह्मदौहित्र्यां वीरणकन्यायां वैरिण्यां जातः ।तस्य भार्य्या नड्डला । तस्य पुत्त्राः दश । उरुः ।पुरुः । शतद्युम्नः । तपस्वी । सत्यवाक् । कविः ।अग्निष्टुप् । अतिरात्रः । स्वच्छस्वः । अभि-मन्युश्च । वैवस्वतः ७ । स च सूर्य्यात् संज्ञायांजातः । तस्य पुत्त्राः दश । इलः । इक्ष्वाकुः ।कुशनाभः । अरिष्टः । रिष्ठः । नरिष्यन्तः ।कुरूषः । शर्य्यातिः । पृषध्रः । नाभागश्च ।सावर्णिः ८ । स च सूर्य्यात् छायायां जातः ।तस्य पुत्त्राः दश । धृतिः । वरीयान् । यवसः ।सुवर्णः । वृष्टिः । चरिष्णुः । ईड्यः । सुमतिः ।वसुः । शुभ्र्यश्च । रौच्यः ९ । असौ रुचेःप्रजापतेः पुत्त्रः । भौत्यः १० । असौ भूतिनामक-प्रजापतेः पुत्त्रः । मेरुसावर्णिः ११ । असौ ब्रह्मणःपुत्त्रः । ऋतुः १२ । ऋतुधामा १३ । विव्वक्-सेनः १४ । इति मात्स्ये नवमाध्यायावधिएकविंशत्यध्यायपर्य्यन्तम् ॥
क्रमशस्तेषां विव-रणानि यथा, १ स्वायम्भुवः । यथा, मार्कण्डेये५३ अध्याये ॥
“मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्त्रास्तु तत्समाः ।यैरियं पृथिवी सर्व्वा सप्तद्वीपा सपर्व्वता ।ससमुद्रा करवती प्रतिवर्षं निवेशिता ॥
”२ स्वारोचिषः । यथा, तत्रैव ६७ अध्याये ।मार्कण्डेय उवाच ।“ततः स्वारोचिषं नाम्ना द्युतिमन्तं प्रजापतिम् ।मनुञ्चकार भगवांस्तस्य मन्वन्तरं शृणु ॥
तत्रान्तरे तु ये देवा मुनयस्तत्सुताश्च ये ।भौपालाः क्रौष्टुके ! ये तान् गदतस्त्वं निशामय ॥
देवाः पारावतास्तत्र तथैव तुषिता द्विज ! ।स्वारोचिषेऽन्तरे चेन्द्रो विपश्चिदिति विश्रुतः ॥
ऊर्ज्जस्तम्बस्तथा प्राणो दत्तोलिरृषभस्तथा ।निश्चरश्चार्ववीरांश्च तत्र सप्तर्षयोऽभवन् ॥
चैत्र-किंपुरुषाद्याश्च सुतास्तस्य महात्मनः ।सप्तासन् सुमहावीर्य्याः पृथिवीपरिपालकाः ॥
तस्य मन्वन्तरं यावत्तावत्तद्वं शविस्तरे ।भुक्तेयमवनिः सर्व्वा द्वितीयं वै तदन्तरम् ॥
स्वरोचिषस्तु चरितं जन्म स्वारोचिषस्य च ।निशम्य मुच्यते पापैः श्रद्दधानो हि मानवः ॥
”अस्यान्यद्विवरणं तत्रैव ६१ अध्यायमारभ्य६६ अध्यायपर्य्यन्तं द्रष्टव्यम् ॥
३ औत्तमः ।यथा, तत्रैव ७३ अध्याये ।मार्कण्डेय उवाच ।“मन्वन्तरे तृतीयेऽस्मिन् औत्तमस्य प्रजापतेः ।देवानिन्द्रमृषीन् भूपान् निबोध गदतो मम ॥
स्वधामानस्तथा देवा यथानामानुकारिणः ।सत्याख्यश्च द्वितीयोऽन्यस्त्रिदशानां तथा गणः ॥
तृतीये तु गणे देवाः शिवाख्या मुनिसत्तम ! ।शिवाः स्वरूपतस्ते तु श्रुताः पापप्रणाशनाः ॥
प्रतर्दनाख्यश्च गणो देवानां मुनिसत्तम ! ।चतुर्थस्तत्र कथित औत्तमस्यान्तरे मनोः ॥
वशवर्त्तिनः पञ्चमेऽपि देवास्तत्र गणे द्विज ! ।यथाख्यातस्वरूपास्तु सर्व एव महामुने ! ॥
एते देवगणाः पञ्च स्मृता यज्ञभुजस्तथा ।मन्वन्तरे मनुश्रेष्ठे सर्वे द्वादशका गणाः ॥
तेषामिन्द्रो महाभागस्तैलोक्ये स गुरुर्भवेत् ।शतं क्रतूनामाहृत्य सुशान्तिर्नाम नामतः ॥
यस्योपसर्गनाशाय नामाक्षरविभूषिता ।अद्यापि मानवैर्गाथा गीयते तु महीतले ॥
सुशान्तिर्देवराट् कान्तः सुशान्तिं स प्रयच्छति ।सहितः शिवसत्याद्यैस्तथैव वशवर्त्तिनः ॥
अजः परशुचिर्दिव्यो महाबलपराक्रमाः ।पुत्त्रास्तस्य मनोरासन् विख्यातास्त्रिदशो-पमाः ॥
तत्सूतिसम्भवैर्भूमिः पालिताभून्नरेश्वरैः ।यावन्मन्वन्तरं तस्य मनोरुत्तमतेजसः ॥
चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः ।कृतत्रेतादिसंज्ञानां यान्युक्तानि युगे मया ॥
स्वतेजसा हि तपसो वशिष्ठस्य महात्मनः ।तनयाश्चान्तरे तस्मिन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥
तृतीयमेतत्कथितं तव मन्वन्तरं मया ॥
”अस्यान्यद्विवरणं तत्रैव ६८ अध्यायमारभ्य ७२अध्यायपर्य्यन्तं द्रष्टव्यम् ॥
४ तामसः । यथा, तत्रैव ७४ अध्याये ।“तामसाख्यो मनुरभूत्तस्य मन्वन्तरं शृणु ।ये देवा यत्पतिर्यश्च देवेन्द्रो ये तथर्षयः ।ये पुत्त्राश्च मनोस्तस्य पृथिवीपरिपालकाः ॥
सत्यास्तथान्ये सुधियः सुरूपा हरयस्तथा ।एते देवगणास्तत्र सप्तविंशतिका मुने ! ॥
महाबलो महावीर्य्यः शतयज्ञोपलक्षितः ।शिखिरिन्द्रस्तथा तेषां देवानामभवद्विभुः ॥
ज्योतिर्धामा पुथुः काव्यश्चैत्रोऽग्निर्बलकस्तथा ।पीवरश्च तथा ब्रह्मन् ! सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥
नरः क्षान्तिः शान्तदान्तजानुजङ्घादयस्तथा ।पुत्त्रास्तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः ॥
”अस्यान्यद्विवरणं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥
५ रैवतः ।यथा, तत्रैव ७५ अध्याये ।मार्कण्डेय उवाच ।“तामादाय ततो भूपः स्वमेव नगरं ययौ ।तस्मादजायत सुतो रेवत्यां रैवतो मनुः ॥
समेतः सकलैर्धर्मैर्म्मानवैरपराजितः ।विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो वेदविद्यार्थशास्त्रवित् ॥
तस्य मन्वन्तरे देवान् मुनिदेवेन्द्रपार्थिवान् ।कथ्यमानान्मया ब्रह्मन् ! निबोध सुसमाहितः ॥
सुमेधसस्तत्र देवास्तथा भूपतयो द्विज ! ।वैकुण्ठश्चामिताभश्च चतुर्द्दश चतुर्द्दश ॥
तेषां देवगणानान्तु चतुर्णांमपि चेश्वर ! ।नाम्ना विभुरभूदिन्द्रः शतयज्ञोपलक्षकः ॥
हिरण्यलोमा वेदश्रीरूर्द्धबाहुस्तथापरः ।वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ॥
वशिष्ठश्च महाभागो वेदवेदान्तपारगः ।एते सप्तर्षयश्चासन् रैवतस्यान्तरे मनोः ॥
बलबन्धुर्महावीर्य्यः सुयष्टव्यस्तथापरः ।सत्यकाद्यास्तथैवासन् रैवतस्य मनोः सुताः ॥
रैवतान्तास्तु मनवः कथिता ये मया तव ।स्वायम्भुवाश्रया ह्येते स्वारोचिषमृते मनुम् ॥
”अस्यान्यद्विवरणं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥
६ चाक्षुषः ।यथा, तत्रैव ७६ अध्याये ।“तस्य मन्वन्तरेशस्य येऽन्तरत्रिदशा द्विज ! ।ये चर्षयस्तथैवेन्द्रो ये सुताश्चास्य तान् शृणु ॥
आर्य्या नाम सुरास्तत्र तेषामेकोऽष्टको गणः ।प्रख्यातकर्म्मणां विप्र ! यज्ञे हव्यभुजामयम् ॥
प्रख्यातबलवीर्य्याणां प्रभामण्डलदुर्दृशाम् ।द्वितीयश्च प्रसूताख्यो देवानामष्टको गणः ॥
तथैवाष्टक एवान्यो भव्याख्यो देवतागणः ।चतुर्थश्च गणस्तत्र यूथगाख्यस्तथाष्टकः ॥
लेखसं ज्ञास्तथैवान्ये तत्र मन्वन्तरे द्बिज ! ।पञ्चमे च गणे देवास्तत्संज्ञा ह्यमृताशिनः ॥
शतं क्रतूनामाहृत्य यस्तेषामधिपोऽभवत् ।मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक् ॥
सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः ।अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः ॥
उरूपुरुशतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः ।चाक्षुषस्य मनोः पुत्त्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥
”अस्यान्यद्विवरणं तत्रैवाध्याये द्रष्टव्यम् ॥
७ वैव-स्वतः । यथा, तत्रैव ७९ अध्याये ।मार्कण्डेय उवाच ।“आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः ।भृगवोऽङ्गिरसश्चाष्टौ यत्र देवगणाः स्मृताः ॥
आदित्या वसवो रुद्रा विज्ञेया कश्यपात्मजाः ।साध्याश्च वसवो विश्वे धर्मपुत्त्रगणास्त्रयः ॥
भृगोस्तु भृगवो देवाः पुत्त्रा ह्यङ्गिरसः सुताः ।एष सर्गश्च मारीचो विज्ञेयः साम्प्रताधिपः ॥
ऊर्ज्जस्वी नाम चैवेन्द्रो महात्मा यज्ञभागभुक् ।अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते साम्प्रतञ्च ये ॥
सर्वे ते त्रिदशेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।सहस्राक्षाः कुलिशिनः सर्व एव पुरन्दराः ॥
मघवन्तो वृषाः सर्वे शृङ्गिणो गजगामिनः ।ते शतक्रतवः सर्वे भूताभिभवतेजसः ॥
धर्माद्यैः कारणैः शुद्धैराधिपत्यगुणान्विताः ।भूतभव्यभवन्नाथाः शृणु चैतत् त्रयं द्विज ! ॥
भूर्लोकोऽयं स्मृता भूमिरन्तरीक्षं दिवः स्मृतम् ।दिव्याख्यश्च तथा स्वर्गस्त्रैलोक्यमिति गद्यते ॥
अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च काश्यपश्च महानृषिः ।गौतमश्च भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥
तथैव पुत्त्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।जमदग्निस्तु सप्तैते मुनयोऽत्र तथान्तरे ॥
ईक्ष्वाकुर्नाभगश्चैव धृष्टशर्मातिरेव च ।नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभगो दिष्ट एव च ॥
कुरूषश्च प्रुषध्रुश्च वसुमान् लोकविश्रुतः ।मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्त्राः प्रकीर्त्तिताः ॥
वैवस्वतमिदं ब्रह्मन् ! कथितन्ते मयान्तरम् ।अस्मिन् श्रुते नरः सद्यः पठिते चैव सत्तम ! ।मुच्यते पातकैः सर्व्वैः पुण्यञ्च महदश्नुते ॥
”अस्यान्यद्विवरणं ७७-७८ अध्याययोर्द्रष्टव्यम् ॥
८ सावर्णिः । यथा, तत्रैव ८० अध्याये ।मार्कण्डेय उवाच ।“कथितस्तव सावर्णिश्छायासंज्ञासुतश्च यः ।पूर्व्वजस्य मनोस्तुल्यः स मनुर्भविताष्टमः ॥
रामो व्यासो गालवश्च दीप्तिमान् कृप एव च ।ऋष्यशृङ्गस्तथा द्रोणिस्तत्र सप्तर्षयोऽभवन् ॥
सुतपाश्चामिताभाश्च मुख्याश्चैव त्रिधा सुराः ।विंशकः कथिताश्चैषां त्रयाणां त्रिगुणो गणः ॥
तपस्तपश्च शक्रश्च द्युतिर्ज्योतिः प्रभाकरः ।प्रभासो दयितो धर्मस्तेजोरश्मिश्च वक्रतुः ॥
इत्यादिकस्तु सुतपा देवानां विंशको गणः ।प्रभुर्विभुर्विभासाद्यस्तथान्यो विंशको गणः ॥
सुराणाममितानान्तु तृतीयमपि मे शृणु ।दमो दान्तो ऋतः सोमो विन्ताद्याश्चैव विंशतिः ॥
मुख्या ह्येते समाख्याता देवा मन्वन्तराधिपाः ॥
मारीचस्यैव ते पुत्त्राः काश्यपस्य प्रजापतेः ॥
भविष्याश्च भविष्यन्ति सावर्ण्णस्यान्तरे मनोः ।तेषामिन्द्रो भविष्यस्तु बलिर्वैरोचनिर्मुने ! ।पाताल आस्ते योऽद्यापि दैत्यः समयबन्धनः ।विरजाश्चार्ववीरश्च निर्मोहः सत्यवाक् कृतिः ॥
विष्ण्वाद्याश्चैव तनयाः सावर्णस्य मनोर्नृपाः ॥
”अस्यान्यद्विवरणं तत्रैव ८१-९३ अध्यायेषु द्रष्ट-व्यम् ॥
९ दक्षसावर्णिः । यथा, तत्रैव ९४अध्याये ।“दक्षपुत्त्रश्च सावर्णो भावी यो नवमो मनुः ।कथयामि मनोस्तस्य ये देवा मुनयो नृपाः ॥
पारामरीचिभर्गाश्च सुधर्माणस्तथा सुराः ।एते त्रिधा भविष्यन्ति सर्व्वे द्वादशका गणाः ॥
तेषामिन्द्रो भविष्यस्तु सहस्राक्षो महाबलः ।साम्प्रतं कार्त्तिकेयो यो वह्रिपुत्त्रः षडाननः ॥
अद्भुतो नाम शक्रोऽसौ भावी तस्यान्तरे मनोः ।मेधातिथिर्वसुः सत्यो ज्योतिष्मान् द्युतिमांस्तथा ॥
सप्तर्षयोऽन्यः सबलस्तथान्यो हव्यवाहनः ।धृष्टकेतुर्वर्हकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः ।पृथुश्रवास्तथार्चिष्मान् भूद्युरिम्नो बृहद्भयः ॥
एते नृपसुतास्तस्य दक्षपुत्त्रस्य वै नृपाः ॥
”१० ब्रह्मसावर्णिः । यथा, तत्रैव ९४ अध्याये ॥
“मनोस्तु दशमस्यान्यच्छृणु मन्वन्तरं द्विज ! ॥
मन्वन्तरे च दशमे ब्रह्मपुत्त्रस्य धीमतः ।सुखासीना निरुद्धाश्च त्रिःप्रकाराः सुराःस्मृताः ।शतसंख्या हि ते देवा भविष्या भाविनो मनोः ।यत् प्राणिनां शतं भावि तद्देवानां तदा शतम् ॥
शान्तिरिन्द्रस्तथा भावी सर्व्वैरिन्द्रगुणैर्युतः ।सप्तर्षींस्तान् निबोध त्वं ये भविष्यन्ति वै तदा ॥
आपोमूर्त्तिर्हविष्मांश्च सुकृती सत्य एव च ।नाभागोऽप्रतिमश्चैव वाशिष्ठश्चैव सप्तमः ॥
सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्च भूमिसेनश्च वीर्य्यवान् ।शतानीकोऽथ वृषभो ह्यनमित्रो जयद्रथः ॥
भूरिद्युम्नः सुपर्व्वा च तस्यैते तनया मनोः ॥
”११ धर्म्मसावर्णिः । यथा, तत्रैव ।“भविष्या धर्मपुत्त्रस्य सावर्णस्यान्तरं शृणु ॥
विहङ्गमाः कामगाश्च निर्माणरतयस्तथा ।त्रिःप्रकारा भविष्यन्ति एकैकस्त्रिंशतो गणाः ॥
मासर्तुर्दिवसा ये तु निर्माणपतयस्तु ते ।विहङ्गमा रात्रयोऽथ मौहूर्त्ताः कामगा गणाः ॥
इन्द्रो वृषाख्यो भविता तेषां प्रख्यातविक्रमः ।हविष्मांश्च वरिष्ठश्च ऋष्टिरन्यस्तथारुणिः ॥
निश्चरश्चानघश्चैव विष्टिश्चान्यो महामुनिः ।सप्तर्षयोऽन्तरे तस्मिन्नग्निदेवश्च सप्तमः ॥
सर्व्वत्रगः सुशर्म्मा च देवानीकः पुरूद्बहः ।हेमधन्वा दृढायुश्च भाविनस्तत्सुता नृपाः ॥
”१२ रुद्रसावर्णिः । यथा, तत्रैव ।“द्वादशे रुद्रपुत्त्रस्य प्राप्ते मन्वन्तरे मनोः ।सावर्णाख्यस्य ये देवा मुनयश्च शृणुष्व तान् ॥
सुधर्माणः मुमनसो हरिता रोहितास्तथा ।सुवर्णाश्च सुरास्तत्र पञ्चैते दशका गणाः ॥
तेषामिन्द्रस्तु विज्ञेय ऋतधामा महाबलः ।सर्वैरिन्द्रगुणैर्युक्तः सप्तर्षीनपि मे शृणु ॥
द्युतिस्तपस्वी सुतपास्तपोमूर्त्तिस्तपोनिधिः ।तपोरतिस्तथैवान्यः सप्तमस्तु तपोधृतिः ॥
देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः ।मित्रवान् मित्रविन्दश्च भाविनस्तत्सुतानृपाः ॥
”१३ रौच्यः । यथा, तत्रैव ।“त्रयोदशस्य पर्य्याये रौच्याख्यस्य मनोः सुतान् ।सप्तर्षींश्च नृपांश्चैव गदतो मे निशामय ॥
सुधर्माणः सुरास्तत्र सुकर्माणस्तथापरे ।सुशर्माणः सुरा ह्येते समस्ता मुनिसत्तम ! ॥
महाबलो महावीर्य्यस्तेषामिन्द्रो दिवस्पतिः ।भविष्यानथ सप्तर्षींन् गदतो मे निशामय ॥
धृतिमानव्ययश्चैव तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ।निर्मोहः सुतपाश्चान्यो निष्प्रकम्पश्च सप्तमः ॥
चित्रसेनो विचित्रश्च नयतिर्निर्भयो दृढः ।सुनेत्रः क्षत्त्रबुद्धिश्च सुव्रतश्चैव तत्सुताः ॥
”१४ भौत्यः । यथा, तत्रैव १०० अध्याये ।“भौत्यो नाम मनुस्तस्य पुत्त्रो भूतेरजायत ।तस्य मन्वन्तरे देवानृषीन् भूपांश्च मे शृणु ॥
भविष्यस्य भविष्यांस्तु गदतो मम विस्तरात् ।देवेन्द्रो यश्च भविता तस्य विख्यातकर्मणः ॥
चाक्षुषाश्च कनिष्ठाश्च पवित्रा भ्राजिरास्तथा ।धारावृकाश्च इत्येते पञ्च देवगणाः स्मृताः ॥
शचिरिन्द्रस्तदा तेषां त्रिदशानां भविष्यति ।महाबलो महावीर्य्यः सर्व्वैरिन्द्रगुणैर्युतः ॥
अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च शुचिर्मुक्तोऽथ माधवः ।शुक्रोऽजितश्च सप्तैते तदा सप्तर्षयः स्मृताः ॥
गुरुर्गभीरो व्रध्नश्च भरतोऽनुग्रहस्तथा ।स्त्रीमानी च प्रतीरश्च विष्णुः संक्रन्दनस्तथा ॥
तेजस्वी सुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः ।चतुर्दश मयैतत्ते मन्वन्तरमुदाहृतम् ॥
”मन्वन्तरकथाश्रवणफलमाह तत्रैव १०० अध्याये ।“श्रुत्वा मन्वन्तराणीत्थं क्रमेण मुनिसत्तम ! ।पुण्यमाप्नोति मनुजस्तथाक्षीणाञ्च सन्ततिम् ॥
श्रुत्वा मन्वन्तरं पूर्व्वं धर्ममाप्नोति मानवः ।स्वारोचिषस्य श्रवणात् सर्वकामानवाप्नुते ॥
औत्तमेर्धनमाप्नोति ज्ञानञ्चाप्नोति तामसे ।रैवते च श्रुते बुद्धिं सुरूपां विन्दते स्त्रियम् ॥
आरोग्यञ्चाक्षुषे पुंसां श्रुते वैवस्वते बलम् ।गुणवत्पुत्त्रपौत्त्रन्तु सूर्य्यसावर्णिके श्रुते ॥
माहात्म्यं ब्रह्मसावर्णे धर्मसावर्णिके शुभम् ।मतिमाप्नोति मनुजो रुद्रसावर्णिके जयम् ॥
ज्ञातिश्रेष्ठो गुणैर्युक्तो दक्षसावर्णिके श्रुते ।निशातयत्यरिबलं रौच्यं श्रुत्वा नरोत्तम ! ॥
देवप्रसादमाप्नोति भौत्ये मन्वन्तरे श्रुते ।तथाग्निहोत्रं पुत्त्रांश्च गुणयुक्तानवाप्नुते ॥
सर्वाण्यनुक्रमाद्यश्च शृणोति मुनिसत्तम ! ।मन्वन्तराणि तस्यापि श्रूयतां फलमुत्तमम् ॥
तत्र देवानृषीनिन्द्रान्मनूं स्तत्तनयान्नृपान् ।वंशांश्च श्रुत्वा सर्वेभ्यः पापेभ्यो विप्रमुच्यते ॥
देवर्षीन्द्रनृपाश्चान्ये ये तन्मन्वन्तराधिपाः ।ते प्रीयन्ते तथा प्रीताः प्रयच्छन्ति शुभां मतिम् ॥
ततः शुभां मतिं प्राप्य कृत्वा कर्म तथा शुभम् ।शुभां गतिमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥
सर्वे स्युरृतवः क्षेम्याः सर्वे सौम्यास्तथा ग्रहाः ।भवन्त्यसंशयं श्रुत्वा क्रमान्मन्वन्तरस्थितिम् ॥
” * ॥
विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । १९ ।“विश्वकर्म्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठो स्थविरो ध्रुवः ॥
”मननप्रधानो विद्बान् । यथा, वाजसनेयसंहि-तायाम् । १५ । ४९ ।“तस्मिन्नहं निदधे नाकेऽग्निं यमाहुर्मनवस्तीर्ण-बर्हिषम् ॥
”“मनवः मननप्रधाना विद्वांसः ॥
” इति तद्भाष्येमहीधरः ॥
* ॥
अन्तःकरणम् । यथा, भागवते ।६ । ४ । २५ ।“देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रानात्मानमन्युञ्च विदुः परं यत् ॥
”“मनवोऽन्तःकरणानि ।” इति तट्टीकायां श्रीधरः ॥
कृशाश्वस्य पुत्त्रभेदः । यथा, भागवते । ६ । ६ । २० ।“कृशाश्वोऽर्च्चिषि भार्य्यायां धूमकेतुमजीजनत् ।विषण्णायां वेदशिरः देवलं वयुनं मनुम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मनु स्त्री मन उ । १ पृक्कायाम् (पिडिङ्गशाक) राजनि० ।२ मनुपत्न्याञ्च ३ प्रजापतिभेदे, ४ धमशास्त्रकर्त्तरि खाय-म्भुवादौ मुनिभेदे च
पु०
 । मनवश्च चतुर्दश ते च हरिवं०७ अ० उक्ता दृश्याः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
मनुँ मनु अवबोधने
-उदात्तावनुदात्तेतौ मनुते मत्वा मनित्वा मतम् अमत अमनिष्ट, अमथाः अमनिष्ठाः दिवादौ मन ज्ञाने (466)-मन्यते 7
धातुवृत्तिः
Sanskrit
मनुँ मनु (अर्थः) अवबोधे
( मनुते मेने ) इत्यादि वनुवत् उदात्तावनुदात्तेतौ 9
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मनु अवबोधने”@} 2 ‘स्तम्भे मानयते, ज्ञाने मन्यते मनुते पदम्।।’ 3 इति देवः।
‘--बोधने इति मैत्रेयः।’ इति मा।
धा।
वृत्तिटीका।
मानकः-निका, मानकः-निका, 4 मिमनिषकः-षिका, मम्मनकः-मंमनकः- निका
मनिता-त्री, मानयिता-त्री, मिमनिषिता-त्री, मम्मनिता-मंमनिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाणि रूपाणि दैवादिकमन्यतिवत् 5 ज्ञेयानि।
क्विपि 6 हरिमत्-हरिमतौ-हरिमतः
7 मतः-तम्-तवान्, 8 मनितम्-तः-तवान्, 9 मनित्वा-मत्वा, 10 मेनका, 11 अभिमत्य, 12 मन्तिः, 13 मन्वानः इतीमानि रूपाणि अस्य धातोः विशेषेण संभवन्तीति विशेषः।
14
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२१९)
02
=>
 (८-तनादिः-१४७१। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १२५)
04
=>
 [[१। अस्य धातोः सेट्त्वात् सनि रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्। शुद्धात् तृजादिषु च एवमेव ऊह्यम्।]]
05
=>
 (१२१७)
06
=>
 [[२। ‘गमः क्वौ’ (६-४-४०) इत्यत्र ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ इति वचनात् क्विपि अनुनासिकलोपे, ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुकि च रूपमेवम्।]]
07
=>
 [[३। निष्ठायाम्, ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्--’ (६-४-३७) इति अनुनासिकलोपे रूपमेवम्।]]
08
=>
 [[४। निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निषेधस्यानित्यत्वादिट्। तदनित्यत्वे च, ‘कृती छेदने’ (तु। से। पर।) इतीदित्करणं लिङ्गम्। अन्यथा, ‘सेऽसिचि--’ (७-२-५७) इति वेट्कत्वात् सिद्धे किं तेन?’ इति अमख्याख्यायाम् (१-१०७) प्रतिपादितत्वात् मनितम् इत्यपि साधुरिति ज्ञेयम्। तथा-- ‘बुद्धं बुधितं मनितम्’ इत्यमरः। ‘एवमेव स्वामी’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
09
=>
 [[५। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे मनित्वा। इडभावपक्षे, अनुनासिकलोपे मत्वा इति रूपद्वयं बोध्यम्।]]
10
=>
 [[६। ‘आशिषि च’ (३-१-१५०) इति वुन्। ‘नशिमन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-१२०) इति वचनात् एत्वे रूपमेवम्। “--‘मेनका’ इत्यपि भाषायां न प्राप्नोति। यदि तु इष्यते पृषोदरादित्वाद्भविष्यति। … ‘आशिषि चोपसंख्यानम्’ (वा। ७-३-४५) इति इत्वाभावः।” इति प्रकृतसूत्रभाष्ये (६-४-१२०) कैयटे प्रतिपादितम्।]]
11
=>
 [[७। ल्यपि, ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यस्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणाद् अत्र नान्तानिटां नित्यम् अनुनासिकलोपः। तेन अभिमत्य इत्येकमेव रूपम्।]]
12
=>
 [[८। तनोत्यादित्वात् क्तिचि ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोप- निषेधे रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[आ। ‘कंसस्तृणीकृतरिपुः घृणिमान् वताप्तिं मन्वान एकमथ मञ्चमलञ्चकार।।’ धा। का। ३। ४।]]
14
=>
 [पृष्ठम्१००३+ २८]
Capeller
German
म॑नु
m.
 Mensch, coll. Menschheit (auch मनु॑
in मना॑व॑धि)
N. mehrerer (im sp. Zeit 7)
göttl. Wesen, bes. des Stammvaters der
Menschen u. des Verf. eines berühmten
Gesetzbuches.
Grassman
German
mánu, m. [von man], 1〉 Mensch, im sing, auch collectiv Menschheit, wie jána, neben dem es ({130, 5}) vorkommt
2〉 Manu, der Stammvater der Menschen
insbesondere 3〉 mánuṣ pitā́
4〉 Manu mit dem Geschlechtsnamen sā́mvaraṇi oder 5〉 vívasvat oder 6〉 sāvarṇiá (vgl. {888, 8}. _{888, 9}. _{888, 11}). — 7〉 pl., Männer, von den Göttern.
-us 1〉 {399, 6}
{877, 5}. — 2〉 {36, 19}
{139, 9} (neben priyámedhas, káṇvas, átris)
{879, 6}
{889, 7}
{895, 3} (neben sumitrás)
{322, 1} ahám (índras) 〰 abhavam sū́rias ca, ahám kakṣī́vān. — 3〉 {80, 16}
{114, 2}
{224, 13}
{672, 1}
{926, 5}. — 6〉 {888, 8}. _{888, 11} (vgl. V. _{888, 9}).
-um 1〉 {462, 11} yé 〰 cakrús úparam dásāya
{804, 5} (Gegensatz dásyave). — 2〉 śū́ram {112, 18}.
-unā 1〉 {518, 3} agním 〰 sámiddham.
-ave 1〉 {31, 4}
{36, 10}
{128, 2}
{130, 5}. _{130, 8}
{140, 4}
{165, 8}
{166, 13}
{189, 7}
{210, 4}
{211, 7}
{268, 4}
{291, 4}
{322, 4}
{324, 1}
{356, 12} (barhíṣmate)
{384, 7}
{385, 6}
{490, 13} (bādhitā́ya) = {607, 1}
{630, 2}
{635, 5} (āyáve 〰 ca)
{642, 6}
{643, 17}
{647, 4}. _{647, 14}. _{647, 21}
{837, 3}
{869, 4}. _{869, 8} (havíṣmate)
{872, 9}
{875, 9}
{899, 7}. — 2〉 {808, 12}
{902, 3}
{112, 16} (neben śayáve, átraye).
-os [G.] 1〉 yájatrās {551, 15}
{891, 14}
yajñíyās {862, 10}
devās yajñiyāsas {650, 2}
rāyás {667, 4}
vṛdhás {707, 6} (Gegensatz dásyos). — 2〉 ápatye {68, 7}
nápātas {294, 3} (ṛbhávas).
-au [L.] 4〉 {1020, 1}. — 5〉 {1021, 1}.
-avas 1〉 {638, 22}
{892, 12}
{917, 9}. — 7〉 {89, 7} (agnijihvā́s).
-ūnām 1〉 prajā́s {96, 2}.
manú, m., Mensch, nur in der Verbindung manā́v ádhi.
-aú {681, 2}
{775, 8}
{777, 16}.
Burnouf
French
मनु मनु
m.
 (मन्) homme, en gén.
Manu, fils de
Brahmā et père du genre humain
un Manu ou chef d'un
मन्वन्तर [le Manu स्वयम्भुव ou 1ᵉʳ Manu du kalpa
actuel, est regardé comme auteur du मानवधर्म ou Lois de
Manu].
Ang. man
lat. hominis, femina
etc.
मनुज
m.
 (जन्) homme [né de Manu].
मनुभू
m.
 mms.
मनुराज्
m.
 Kuvera.
मनुष a. [f. ई] [sfx. स] humain. -- S.
f.
 femme.
मनुष्य
m.
 (sfx. य) homme.
Germ. mensch.
मनुष्यधर्म
m.
 la condition humaine, Bd.
मनुष्ययज्ञ
m.
 hospitalité.
मनुष्यसभा
f.
 réunion d'hommes, assemblée, foule.
Lieu
d'assemblée.
Stchoupak
French
मनु-
m.
n.
 d'un être divin, prototype et précepteur de l'espèce
humaine, ord. au nombre de 7 ou de 14, l'un (le premier, Manu Svāyaṃbhuva)
passe pour l'auteur des Sūtra et du Dharma-śāstra qui portent son nom
autres personnages
-त्व- nt. dignité d'un Manu.
°ज-
m.
 homme, humain
-आ- -ई-
f.
-ई-कृ- changer en homme
°ज-नाथ- °ज-पति-
m.
 roi, prince
°ज-लोक- terre
°ज-व्याघ्र-
homme éminent
°जात्मजा-
f.
 femme
°जाधिप- °जाधिपति- °जेन्द्र-
m.
 roi.
°जात-
m.
 homme.
°संहिता- °स्मृति-
f.
 traités de lois attribués à Manu.
मन्व्-अन्तर- nt. période de Manu, ère du monde (environ de 4.000, 000
d'années
le 7{^me^} est en cours).