| YouTube Channel

मनः (manaH)

 
Monier Williams Cologne
English
मनः in comp. for मनस्.
Hindi
Hindi
दिल
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मतम्, अभिप्रायः, सम्मतिः, दृष्टिः, बुद्धिः, पक्षः, भावः, मनः, धी, मतिः, आकुतम्, आशयः, छन्दः
noun
केषुचित् विषयादिषु प्रकटीकृतः स्वविचारः।
"सर्वेषां मतेन इदं कार्यं सम्यक् प्रचलति।"
Synonyms:
 चित्तम्, मनः
noun
प्राणिनाम् अनुसन्धानात्मिकान्तःकरणवृत्तिः।
"कः जानाति अन्यस्य चित्तम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मनः,
पुं,
 (मन्यते सुरभित्वादिगुणेन आद्रियतइति । मन् + घः ।) जटामांसी । इति शब्द-चन्द्रिका ॥
मनः, [स्]
क्ली,
 (मन्यते बुध्यतेऽनेनेति । मन् +“सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इतिअसुन् ।) लिङ्गशरीरावयवविशेषः । यथा ।सूक्ष्मशरीराणि सप्तदशावयवानि लिङ्गशरी-राणि । अवयवास्तु ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं बुद्धि-मनसी कर्म्मन्द्रियपञ्चकं वायुपञ्चकञ्चेति । मनोनाम सङ्कल्पविकल्पात्मिका अन्तःकरणवृत्तिः ।मनस्तु कर्म्मोन्द्रियैः सहितं सत् मनोमयकोशोभवति । इति वेदान्तसारः ॥
ज्ञानेन्द्रियविशेषः ।तत्तु बुद्धीन्द्रियाणां षण्णां प्रधानं श्रीकृष्ण-विभूतिश्च । यथा, --“इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥
”इति भगवद्गीता ॥
तच्च गभस्थस्य सप्तमे मासि जायते । इतिसुखबोधः ॥
(“पञ्चमे मनः प्रतिबुद्धतरं भवति ।”इति सुश्रुते शारीरस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
* ॥
)तत्पर्य्यायः । चित्तम् २ चेतः ३ हृदयम् ४स्वान्तम् ५ हृत् ६ मानसम् ७ । इत्यमरः ।१ । ४ । ३१ ॥
अनङ्गकम् ८ अङ्गम् ९ । इतिशब्दरत्नावली ॥
अपि च ।“मनो महान् मतिर्ब्रह्मा पूर्व्वुद्धिः ख्याति-रीश्वरः ।प्रज्ञा संवित् चितिश्चव स्मृतिश्च परिपठ्यते ।पर्य्यायवाचकाः शब्दा मनसः परिकीर्त्तिताः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
* ॥
न्यायमते अस्य गुणाः । परत्वम् । अपरत्वम् ।संख्या । परिमितिः । पृथक्त्वम् । संयोगः ।विभागः । वेगश्च । मनोग्राह्याणि यथा ।सुखम् । दुःखम् । इच्छा । द्वेषः । मतिः ।यत्नश्च । इदं परमाणुस्वरूपम् । शिरोमणि-मते वायवीयपरमाणुरूपम् । यथा, --“परापरत्वं संख्याद्याः पञ्च वेगश्च मानसे ।मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छा द्वेषो मतिः कृतिः ॥
अयौगपद्याज्ज्ञानानां तस्याणुत्वमिहेष्यते ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
जन्यज्ञानसामान्यं प्रति त्वङ्मनोयोगः कार-णम् । यथा, तत्रैव ।“त्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणम् ॥
”तस्य नवगुणा यथा, --“धैर्य्योपपत्तिव्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा ।सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः ॥
”इति मोक्षधर्म्मः ॥
अस्य व्याख्या । धैर्य्यम् १ उपपत्तिः ऊहापोह-कौशलम् २ व्यक्तिः स्मरणम् ३ विसर्गः विप-रीतसर्गो भ्रान्तिः ४ कल्पना मनोरथवृत्तिः ५क्षमा ६ सत् वैराग्यादि ७ असत् रागद्वेषादि ८आशुता अस्थिरत्वम् ९ । इति तट्टीका ॥
* ॥
अस्य चातुर्विध्यं यथा, --“मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्तरम् ।संशयो निश्चयो गर्व्वः स्मरणं विषया अमी ॥
”इति वेदान्तः ॥
तस्य अध्यात्मत्वादि यथा, --“अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मधारकम् ।अधिभूतञ्च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥
तस्य स्वरूपं यथा, --“अनिरूप्यमदृश्यञ्च ज्ञानभेदं मनः स्मृतम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २३ अध्यायः ॥
तस्य प्राशस्त्याप्राशस्त्यानुमापकानि यथा, --“जनानां हृदयं सद्यः सुव्यक्तं वचनेन वै ।शिष्ये कलत्रे कन्यायां दौहित्रे बान्धवेऽपि च ॥
पुत्त्रे पौत्त्रे च वचसि प्रतापे यशसि श्रियाम् ।बुद्धौ वारिणि विद्यायां ज्ञायते हृदयं नृणाम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १ अध्यायः ॥
तस्य बन्धमोक्षहेतुत्वं यथा, --“मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।बन्धस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्न्निर्व्विषयं तथा ॥
”इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ७ अध्यायः ॥
(“अतीन्द्रियं पुनर्मनः सत्त्वसंज्ञकं चेत्याहुरेकेतदर्थात्मसम्पदायत्तचेष्टम् । चेष्टाप्रत्ययभूत-मिन्द्रियाणाम् । स्वार्थेन्द्रियार्थसङ्कल्पव्यभिचर-णाच्चानेकमेकस्मिन् पुरुषे सत्त्वरजस्तमः सत्त्व-गुणयोगाच्च न चानेकत्वं नानेकं ह्येककालमने-केषु प्रवर्त्तते ॥
तस्मान्नैककाला सर्व्वेन्द्रिय-प्रवृत्तिः । यद्गुणञ्चाभीक्ष्णं पुरुषमनुवर्त्तते सत्त्वंतत्सत्त्वमेवोपदिशन्ति ऋषयो बाहुल्यानुशयात् ॥
मनःपुरःसराणीन्द्रियाण्यर्थग्रहणसमर्थानिभवन्ति ॥
”“मनसस्तु चिन्त्यमर्थः । तत्र मनसो बुद्धेश्चत एव समानातिहीनमिथ्यायोगाः प्रकृति-विकृतिहेतवो भवन्ति ॥
” इति चरके सूत्र-स्थाने अष्टमेऽध्याये ॥
“लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव वा ।सति ह्यात्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षेण वर्त्तते ॥
वैधृत्यान्मनसो ज्ञानं सान्निध्यात्तच्च वर्त्तते ।अणुत्वमथचैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ ॥
चिन्त्यविचार्य्यमूह्यञ्च ध्येयं सङ्कल्प्यमेव च ।यत्किञ्चिन्मनसो ज्ञेयं तत् सर्व्वं ह्यर्थसंज्ञकम् ॥
इन्द्रियाभिग्रहः कर्म्म मनसस्तस्य निग्रहः ।ऊहो विचारश्च ततः परं बुद्धिः प्रवर्त्तते ॥
इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते ।कल्प्यते मनसाप्यूर्द्धं गुणतो दोषतो यथा ॥
जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका ।व्यवस्यते तथा वक्तुं कर्त्तुं वा बुद्धिपूर्व्वकम् ॥
या यदिन्द्रियमाश्रित्य जन्तोर्बुद्धिः प्रवर्त्तते ।याति सा तेन निर्द्देशं मनसा च मनोभवा ॥
बुद्धीन्द्रियमनोर्थानां विद्याद् योगधरं परम् ॥
”इति चरके शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥
सत्त्वगुणयुक्तस्य मनसो गुणा यथा, --“आस्तिक्यं प्रविभज्य भोजनमनुत्तापश्च तथ्यंवचोमेधाबुद्धिधृतिक्षमाश्च करुणा ज्ञानञ्च निर्द्द-म्भता ।कर्म्मानिन्दितमस्पृहञ्च विनयो धर्म्मः सदैवा-दरा-देते सत्त्वगुणान्वितस्य मनसो गीता गुणाज्ञानिभिः ॥
”अस्ति धर्म्ममोक्षपरलोकादिकमिति बुद्ध्याचरतीत्यास्तिकस्तस्य भाव आस्तिक्यं अनु-त्तापः अक्रोधः धृतिः भूतप्रेतस्मरक्रोधलोभा-द्यावेशराहित्यं ज्ञानमात्मज्ञानम् । निर्द्दम्भताकपटाभावः कर्म्म अनिन्दितं अस्पृहं निष्कामञ्च ॥
रजोगुणयुक्तस्य मनसो गुणा यथा, --“क्रोधस्ताडनशीलता च बहुलं दुःखं सुखे-च्छाधिकादम्भः कामुकताप्यलीकवचनं चाधीरता-हङ्कृतिः ।ऐश्वर्य्यादभिमानितातिशयितानन्दोऽधिकश्चा-टनंप्रख्याता हि रजोगुणेन सहितस्यैते गुणा-श्चेतसः ॥
”अलीकवचनं मिथ्याकथनं अटनं पृथ्वीपरि-भ्रमणम् ॥
अथ तमोगुणयुक्तस्य मनसो गुणायथा, --“नास्तिक्यं सुविषन्नतातिशयितालस्यञ्च दुष्टामतिःप्रातिर्निन्दितकर्म्मशर्म्मणि सदा निद्रालुताह-र्न्निशम् ।अज्ञानं किल सर्व्वतोऽपि सततं क्रोधान्धतामूढताप्रख्याता हि तमोगुणेन सहितस्यैते गुणा-श्चेतसः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
* ॥
सर्व्वे सान्ता अदन्ताश्चेति प्रमाणात् अका-रान्त मनशब्दोऽप्यस्ति । यथा, उत्तरगीता-याम् । १३ । अध्याये ।“मनस्थं मनमध्यस्थं मध्यस्थं मनवर्ज्जितम् ।मनसा मनमालोक्य स्वयं सिद्ध्यन्ति योगिनः ॥
”)