| YouTube Channel

मध्यमः (madhyamaH)

 
Apte Hindi
Hindi
मध्यमः
पुं*
 - -
संगीत में पंचम स्वर
मध्यमः
पुं*
 - -
विशेष संगीत पद्धति
मध्यमः
पुं*
 - -
मध्यवर्ती देश
मध्यमः
पुं*
 - -
(व्या* में) मध्यम पुरुष
मध्यमः
पुं*
 - -
तटस्थ प्रभु
मध्यमः
पुं*
 - -
प्रान्त का राज्यपाल
मध्यमः
पुं*
 - मध्ये भवः म
नितान्त बीच का पुत्र
मध्यमः
पुं*
 - मध्ये भवः म
राज्यपाल
मध्यमः
पुं*
 - मध्ये भवः म
भीम का विशेषण
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मध्यमः,
पुं,
 (मध्ये भवः । मध्य + मः ।) सप्त-स्वराणां मध्ये पञ्चमस्वरः । इत्यमरः । १ । ७ । १ ॥
गानशास्त्रमते चतुर्थस्वरः । स तु क्रौञ्चस्वर-तुल्यः । अस्योच्चारणस्थानं वक्षः । व्याकरणमतेअधरः । अयं विप्रवर्णः । अस्य संज्ञाअन्तरः । अर्थात्चतुःस्वरमिलितः । तस्य ताना-श्चतुर्विंशतिः तेषां प्रत्येकं द्वात्रिंशद्भेदेन ७६८ताना भवन्ति । इति संगीतशास्त्रम् ॥
उपपति-भेदः । तस्य लक्षणम् । प्रियायाः प्रकोपे यःप्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति चेष्टया मनो-भावं गृह्णाति स मध्यमः । यथा, --“आस्यं यद्यपि हास्यवर्जितमिदं लास्येन हीनंवचोनेत्रे शोणसरोजकान्तिरुचिरे क्वापि क्षणंस्थीयते ।मालायाः करणोद्यमे मकरिकारम्भः कुचा-म्भोजयो-र्धूपः कुन्तलधोरणीषु सुतनोः सायन्तनोदृश्यते ॥
”इति रसमञ्जरी ॥
मध्यदेशः । इत्यमरः ॥
ग्रहाणां सामयिक-संज्ञाविशेषः । यथा, --“द्युचरचक्रहतो दिनसञ्चयःक्व ह हतो भगणादिफलं ग्रहः ।दशशिरःपुरमध्यमभास्करेक्षितिजसन्निधिगे सति मध्यमः ॥
”इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
मृगभेदः । रागभेदः । इति धरणिः ॥
मध्यमः, त्रि, (मध्ये भवः । मध्य + “मध्यान्मः । ४ ।३ । ८ । इति मः ।) मध्यभवः । इति मेदिनी ।मे, ४९ ॥
(यथा, मनौ । ९ । ११२ ।“ततोऽर्द्धं मध्यमस्य स्यात् तुरीयन्तु यवीयसः ॥
”)तत्पर्य्यायः । माध्यमम् २ मध्यमीयम् ३माध्यन्दिनम् ४ । इति हेमचन्द्रः ॥
(वयोमध्य-समयः ।“वयश्चतुर्व्विधं प्रोक्तं मध्यमाधममुत्तमम् ।हीनञ्च हारीत ह्यत्र तानि वक्ष्यामि साम्प्रतम् ॥
पथिश्रान्तः श्रमक्षीणः बालश्रीः सुकुमारकः ।एतेषां मध्यमा संज्ञा प्रोच्यते वैद्यकागमे ।मध्यमः सप्ततिं यावत् परतो वृद्ध उच्यते ॥
”इति हारीते प्रथमे स्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥
“बाले विवर्द्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु ।भूयिष्ठं वर्द्धते वायुर्वृद्ध्वे तद्बीक्ष्य योजयेत् ॥
”इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्याये ॥
)