| YouTube Channel

मधुरः (madhuraH)

 
Apte Hindi
Hindi
मधुरः
पुं*
 - -
"लाल रंग का गन्ना, ईख"
मधुरः
पुं*
 - -
चावल
मधुरः
पुं*
 - -
"राब, गुड़"
मधुरः
पुं*
 - -
एक प्रकार का आम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गुड़ः, इक्षुपाकः, इक्षुसारः, मधुरः, रसपाकजः, खण्डजः, द्रवजः, सिद्धः, मोदकः, अमृतसारजः, शिशुप्रियः, सितादिः, अरुणः, रसजः
noun
इक्ष्वादीनां रसः यः लोष्टवत् दृढः संपक्वः च अस्ति।
"कैलासः प्रतिदिनं दन्तधावनानन्तरं गुडं भुक्त्वा जलं पिबति।"
Synonyms:
 माधुर्यम्, मधुरता, मधुत्वम्, मधुरत्वम्, मधूलकः, माधुरी, माधुरिः, माधवम्, मधुरः
noun
मधुरस्य अवस्था भावः वा।
"लतामङ्गेशकरमहोदयायाः स्वरे माधुर्यम् अस्ति।"
Synonyms:
 मधुरः
noun
एकः गन्धर्वः ।
"मधुरस्य उल्लेखः सद्धर्मपुण्डरीके वर्तते"
Synonyms:
 मधुरः
noun
एकः अनुचरः ।
"मधुरः स्कन्दस्य अनुचरः अस्ति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मधुरः,
पुं,
 (मधु माधुर्य्यं रातीति । रा + कः ।यद्वा, मधुमाधुर्य्यमस्यास्तीति । “ऊषसुषिमुष्क-मधो रः ।” ५ । २ । १०७ । इति रः ।) मिष्टरसः ।इत्यमरः । १ । ५ । ९ ॥
स च इक्ष्वादौ लक्ष्यते ।तत्पर्य्यायः । गौल्यः २ । इति राजनिर्घण्टः ॥
रसज्येष्ठः ३ गुल्यः ४ स्वादुः ५ मधूलकः ६ । इतिहेमचन्द्रः । ६ । २४ ॥
तस्य गुणाः । प्रीणनत्वम् ।बल्यत्वम् । बृंहणत्वम् । वायुपित्तनाशित्वम् ।रसायनत्वम् । गुरुत्वम् । स्निग्धत्वम् । चक्षुष्य-त्वम् । तर्पणत्वम् । सरत्वञ्च । अन्यच्च ।“रसो मधुरकः शीतो धातुस्तन्यबलप्रदः ।चक्षुष्यो वातपित्तघ्नः कुर्य्यात् स्थौल्यकफक्रमीन् ॥
सोऽतियुक्तो ज्वरश्वासगलगण्डादिरोगकृत् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
अपि च ।“मधुरस्तु रसश्चिनोति केशान्बपुषः स्थैर्य्यबलौजोवीर्य्यदायी ।अतिसेव्रनतः प्रमेहशैत्य-जडतामान्द्यमुखान् करोति दोषान् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा च वाभटे सूत्रस्थाने दशमेऽध्याये ॥
“रसानामिति रूपाणि कर्म्माणि मधुरो रसः ।आजन्मसात्म्यात् कुरुते धातूनां प्रबलं बलम् ।बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसाम् ॥
प्रशस्तो बृंहणो कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः ।आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः ॥
कुरुतेऽत्यु पयोगेन समेदःकफजान् गदान् ।स्थौल्याग्निसादसंन्यासमेहगण्डार्व्वुदादिकान् ॥
”अपिच ।“तत्र मधुरो रसः शरीरसात्म्याद्रसरुधिरमांस-मेदोऽस्थिमज्जौजः शुक्राभिवर्द्धन आयुष्यः षडि-न्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्न-स्तृष्णाप्रशमनः त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यः प्रीणनोजीवनस्तर्पणः स्नेहनः स्थैर्य्यकरः क्षीणक्षत-सन्धानकरः घ्राणमुखकण्ठोष्ठतालुप्रह्लादनोदाहमूर्च्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकाना-मिष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च ।स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यंमार्द्दवमालस्यमतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाष-मग्नेर्द्दोबल्यमास्यकण्ठमांसाभिवृद्धिं श्वासकास-प्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्य्यव-मथुसंज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डमालाश्लीपदगल-शोफवस्तिधमनीगुदोपलेपाक्ष्यामयानभिष्य-मित्येवंप्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयन्ति ।“स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्द्दवैरुपलभ्यते ।मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवँल्लिम्पतीव च ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने २६ अध्याये ॥
)जीवकः । रक्तशिग्रुः । राजाम्रः । रक्तेक्षुः ।गुडः । शालिः । इति च राजनिर्घण्टः ॥
(बीजपूरविशेषः । तत्पर्य्यायो यथा, --“बीजपूरोऽपरः प्रोक्तो मधुरो मधुकर्कटी ।”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
स्कन्दस्यसैनिकभेदः । यथा महाभारते । ९ ।४५ । ६९ ।“मधुरः सुप्रसादश्च किरीटी च महाबलः ॥
”)
मधुरः, त्रि, (मधु माधुर्य्यमस्यास्तीति । “ऊषसुषि-मुष्कमधो रः ।” ५ । २ । १०७ । इति रः ।)मधुररसविशिष्टः । स्वादुः । (यथा, हितोप-देशे । १ । ७९ ।“न धर्म्मशास्त्रं पठतीति कारणंन चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः ।स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यतेयथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः ॥
”)प्रियः । इति मेदिनी । रे, १९५ ॥
पारि-भाषिकमधुराणि यथा । विदग्धोक्तिः । प्रिया-धरकुचादिः । शशी । स्त्रियः । बालोक्तिः ।इति कविकल्पलता ॥