| YouTube Channel

मधुकैटभौ (madhukaiTabhau)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मधुकैटभौ,
पुं,
 (मधुश्च कैटभश्च तौ । इतरेतर-द्वन्द्वः ।) असुरविशेषौ । तयोरुत्पत्त्यादि यथा, “दैनन्दिने तु प्रलये प्रसुप्ते गरुडध्वजे ।तस्य श्रवणविड्जातावसुरौ मधुकैटभौ ॥
कूर्म्मपृष्ठगता पृथ्वी विलीनेवाभवज्जलैः ।तां विशीर्णां योगनिद्रा महामाया व्यलोकयत् ॥
तां वै दृढतरां कर्त्तुं पृथ्वीं प्रति तदेश्वरी ।उपायं चिन्तयामास कथं पृथ्वी भवेद्दृढा ॥
इदानीमाज्यवत् पृथ्वी प्रवृत्ता कोमला जलैः ।सृष्टिकाले जनान् वोढुं कथं शक्ता भविष्यति ॥
इति सञ्चिन्त्य सा माता जगतां सृष्टिकारिणी ।उपगम्य तदा विष्णुमाससाद सुनिद्रितम् ॥
तन्तु सुप्तं समासाद्य जगन्नाथं जगत्पतिम् ।वामहस्तकनिष्ठाग्रं तस्य कर्णे न्यवेशयत् ॥
निवेश्य नखराग्रेण प्रोद्धृत्य श्रावणं मलम् ।चूर्णीचकार सा देबी योगनिद्रा जगत्प्रसूः ॥
तत्कर्णमलचूर्णेभ्यो मधुनामासुरोऽभवत् ।ततो दक्षिणहस्तस्य कनिष्ठाग्रन्तु दक्षिणे ॥
कर्णे न्यवेशवद्देवी तस्मादप्युद्धृतं मलम् ।तच्चापि क्षोदयामास करशाखाग्रजेन तु ॥
ततोऽभूत् कैटभो नाम बलवानसुरो महान् ॥
उत्पन्नः स च पानार्थं यस्मान् मृगितवान्मधु ।अतस्तस्य महादेवी मधुनामाकरोत्तदा ॥
उत्पन्नः कीटवद्भाति महामायाकरे यतः ।अतस्तं कैटभाख्यन्तु स्वयं देवी तदाकरोत् ॥
ताबुवाच महामाया युध्यतां हरिणा सह ।युवानौ श्रद्धयैवात्र भवन्तौ निहनिष्यति ॥
यदा युवां प्रभाषेथे आवां विष्णो ! वधान तौ ।तदैवायं युवां हन्ता नान्यथा हरिरप्यथ ॥
महामायामोहितौ तौ विष्णुगात्रे तदा मुहुः ।भ्रममाणौ ददृशतुर्नाभिपद्मस्थितं विधिम् ॥
तमूचतुस्तौ धातारं हनिष्यावोऽद्य नामितम्त्वं जागरय वैकुण्ठं यदि जीवितुमिच्छसि ॥
ततो ब्रह्मा महामायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम् ।प्रसादयामास तदा स्तुतिभिर्नतिभिर्भिया ॥
चिरं स्तुताथ सा देवी ब्रह्मणा जगदात्मना ।प्रसन्नाभवदत्यर्थमुवाच च तथा विधिम् ॥
किमर्थं संस्तुता चाहं किं करिष्याम्यहं तव ।तद्वद त्वं महाभाग ! करिष्याम्यहमद्य ते ॥
ततस्तेन प्तहामाया प्रोक्ता धात्रा महात्मना ।प्रबोधय जगन्नाथं यावन्नो मां हनिष्यतः ।संमोहयैतौ दुर्द्धर्षावसुरौ मधुकैटभौ ॥
इत्युक्ता सा तदा देवी ब्रह्मणा जगदात्मना ।बोधयामास वैकुण्ठं मोहयामास तौ तदा ॥
ततः प्रबुद्धः कृष्णः स ददर्श भयशालिनम् ।ब्रह्माणं तौ तदा घोरावसुरौ मधुकैटभौ ॥
ततस्ताभ्यां स युयुधे ह्यसुराभ्यां जनार्द्दनः ।नाशकद् वाधितुं वीरावसुरौ मधुकैटभौ ॥
अनन्तोऽपि फणाग्रेण तान्नो धर्त्तुं क्षमोऽभवत् ।युध्यमानान्महावीरान् वैकुण्ठमधुकैटभान् ॥
अथ ब्रह्मा शिलारूपां स्थितिशक्तिं तदाकरोत् ।अर्द्धयोजनविस्तीर्णां सार्द्धयोजनमायताम् ॥
तस्यां शिलायां वैकुण्ठो युयुधे नृपसत्तम ! ।सह ताभ्यां शिला सा तु प्रविवेश जलान्तरम् ॥
तस्यान्तु शक्त्यां मग्नायां तोयेषु युयुधे हरिः ।पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धैर्निरन्तरम् ॥
यदा नैवाशकद्धन्तुं तौ विष्णुर्जगतां पतिः ।परां चिन्तां तदावाप विधातापि भयात्ततः ॥
ततस्तावेव तं विष्णुमूचतुर्ब्बलदर्पितौ ।पुनः पुनस्तौ गर्जन्तौ महामायाविमोहितौ ॥
तुष्टौ स्वस्त्वन्नियुद्धेन वरं वरय माधव ! ।तवेष्टं संप्रदास्यावः सत्यमेतद्वराधुना ॥
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भगवान् गरुडध्वजः ।उवाच तौ युवां वध्यौ भवेतां मे महाबलौ ।इति देहि वरं मह्यं दातव्यं यदि विद्यते ॥
तौ तदा प्राह युष्मत्तो योग्यो नौ शोभनो वधः ।तत्रावां जहि नो यत्र तोयं सम्प्रति विद्यते ॥
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा माधवो जगतां पतिः ।ब्रह्माणं माञ्च शीघ्रेण प्राहेदञ्चात्मसंज्ञया ॥
ब्रह्मशक्तिशिलां शीघ्रमुद्धृत्य धीयतां यथा ।तत्र स्थित्वा महाधारे हनिष्यामि महाबलौ ॥
ततो ब्रह्मा ह्यहञ्चैव उद्दधार शिलान्तु ताम् ॥
तस्या मध्ये पूर्व्वभागे ह्यहं पर्व्वतरूपधृक् ।ऊर्द्ध्वे स्थित्वा शिलां भित्त्वा प्रविवेश रसातलम् ॥
ऐशान्यामभवत् कूर्म्मः पर्व्वतश्चाग्रहीत् शिलाम् ।वायव्याञ्च तथानन्तो नैरृत्याञ्च सुरेश्वरी ॥
महामाया जगद्धात्री शैलरूपप्रधारिणी ।आग्नेय्याञ्च स्वयं विष्णुरेकरूपेण संस्थितः ॥
ब्रह्मशक्तिशिलां गृह्णन् भगवान् परमेश्वरः ।मध्ये ब्रह्मा त्वहञ्चैव वराहश्च तथापरः ॥
ततो वराहपृष्ठस्य चरमे जगतां पतिः ।स्थित्वा शिलामवष्टभ्य ब्रह्मशक्तिमधोगताम् ॥
वामे स्वजघने यत्नादारोप्य शिरसी तयोः ।जगदाधारभूतः स सर्व्वयत्नेन संयुतः ॥
सर्व्वैर्बलैः समाक्रम्य चिच्छेद स पृथक् पृथक् ।मधुकैटभयोः सम्यक् वीरयोः पृथिवीमृते ॥
तस्य चाक्रम्य संस्थानाद्ब्रह्मशक्तिरधोगता ।ध्रियमाणापि देवौघैर्यत्नादपि मुहुर्मुहुः ॥
ततस्तयोस्तु मृतयोः शरीरे जगतां पतिः ।ब्रह्मशक्तिं समुद्धृत्य न्यधात्तस्यां प्रयत्नतः ।उद्धृतायां पृथिव्यान्तु तयोर्म्मेदोविलेपनैः ।सुदृढामकरोत् पृथ्वीं क्लेदितां तोयराशिभिः ॥
मेदोविलेपिता यस्माद् गीयते मेदिनीति सा ।अद्यापि पृथिवी देवी देवमानुषराक्षसैः ॥
”इति कालिकापुराणे ६१ अध्यायः ॥
(अनयोर्नामनिरुक्तिर्यथा, महाभारते । १२ ।३४७ । २४ -- २६ ।“सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान् सृजन् ।पूर्व्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्य्यांशुसप्रभे ॥
नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ ।तावपश्यत् स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ॥
एकस्तत्राभवद्विन्दुर्म्मध्वाभो रुचिरप्रभः ।स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया ।कठिनस्त्वपरो बिन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ॥
”)