| YouTube Channel

मद्यं (madyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मद्यं,
क्ली,
 (माद्यति जनोऽनेन । मद् + “गदमद-यमश्चानुपसर्गे ।” ३ । १ । १०० । इति करणेयत् ।) सुरा । इत्यमरः । २ । १० । ४० ॥
(यथा, साहित्यदर्पणे ।“भिक्षो ! मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यंविनामद्यञ्चापि तव प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिःसह ।वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्य्येण बा, एतावानपि संग्रहोऽस्ति भवतो नष्टस्य कान्यागतिः ॥
”)अस्य गुणपर्य्यायौ मदिराशब्दे द्रष्टव्यौ ॥
* ॥
तत् द्वादशविधं यथा पुलस्त्यः ।“पानसं द्राक्षमाधूकं खार्ज्जूरं तालमैक्षवम् ।माध्वीकं टाङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम् ॥
समानानि विजानीयान्मद्यान्येकादशैव तु ।द्वादशस्तु सुरा मद्यं सर्व्वेषामधमं स्मृतम् ॥
”अनेन एकादशानां सुरात्वं निषेधयति मद्यशब्दोमदहेतुद्रव्यवचनः । अस्मादेव वचनात् नतुमद्यमात्रं सुराशब्दार्थः । यथा बृहस्पतिः ।“गौडीं माध्वीं सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रः समा-चरेत् ।तप्तकृच्छं पराकञ्च चान्द्रायणमनुक्रमात् ॥
”त्रयाणां सुरात्वे क्रमेण प्रायश्चित्तत्रयं न स्यात् ।तथा भविष्ये ।“सुरा तु पैष्ठी मुख्योक्ता न तस्यास्त्वितरे समे ।”पैष्टीति तण्डुलविकारमात्रोपलक्षणं इतरेगौडीमाध्व्यौ अतोऽन्नविकार एव सुराशब्दस्यमुख्यत्वात् त्रिविधा सुरेति गौडीमाध्व्योर्गौण-सुरात्वज्ञापनार्थम् । तेन एतत्पानेऽपि महा-पातकत्वमतिदिशति यथैवैका तथा सर्व्वा इतिपैष्ट्यां पूर्व्वप्रसिद्ध्वं दर्शयति । यथा पैष्टी सुरातथा सर्व्वा गौडी माध्वी चेति पूर्व्ववचनोक्तातु पैष्टी दृष्टान्तत्वेनात्र दर्शिता । न पातव्याद्विजोत्तमैरिति ब्राह्मणैरित्यर्थः । त्रैवर्णिकपरत्वेउत्तमपदानर्थक्यात् बहवचनानर्थक्यपरी-हारार्थमुत्तमप्रातिपदिकानर्थक्यमयुक्तं अतोब्राह्मणस्य त्रिविधैव सुरा महापातकहेतुः ।क्षत्त्रियवैश्ययोस्तु सुरा वै मलमन्नानामितिवचनेन पैष्ट्यैव इति स्थितम् । अतएव ।“एका माध्वी च गौडी च पैष्टी च त्रिविधासुरा ।द्विजातिभिर्न पातव्या कदाचिदपि कर्हिचित् ॥
”इति यमवचने द्विजातिपदं ब्राह्मणपरमेव ।अत एव द्विविधसुरापाने न क्षत्त्रियादीनांमहापातकम् ॥
* ॥
तावदस्तु । दोषाभावमेवाहवृद्धयाज्ञवल्क्यः ।“कामादपि हि राजन्यो वैश्यो वापि कथञ्चन ।मद्यमेव सुरां पीत्वा न दोषं प्रतिपद्यते ॥
”तदेवं पैष्टीनिषेधस्त्रैवर्णिकानां गौडीमाध्वीनि-षेधन्तु व्राह्मणानामेव ॥
* ॥
तज्जातेः स्त्रीणा-मपि सुरापाननिषेधः । यथा भविष्ये ।“तस्मान्न पेयं विप्रेण सुरा मद्यं कथञ्चन ।ब्राह्मण्यापि न पेया वै सुरा पापभयावहा ॥
”“या ब्राह्मणी सुरापी स्यान्न तां देवाः पतिलोकं नयन्ति ॥
”इति श्रुतिः ॥
“पतत्यर्द्धशरीरेण भार्य्या यस्य सुरां पिवेत् ।पतितार्द्धशरीरस्य निष्कृतिर्नोपपद्यते ॥
”न चैवं क्षत्त्रियवेश्यस्त्रीणामनिषेधः । ब्राह्मणी-पदस्य निषिद्धसुरापानकर्त्तृभार्य्योपलक्षणत्वाद्-भार्य्या यस्य सुरां पिबेदिति सामान्यश्रवणाच्च ॥
पानञ्च द्रवीभूतस्याभ्यवहारः । स च कण्ठदेशा-दधोनयनं न तु वक्त्रमात्रप्रवेशः । निष्ठीवनार्थंकपोलधारणे पानशब्दप्रसङ्गात् । यच्चोक्तम् ।“जिघ्रन्नहि सुरां कश्चित् पिबतीत्यभिधीयते ।यावन्न क्रियते वक्त्रे गण्डूषस्य प्रवेशनम् ॥
अत्र गण्डूषप्रमाणं अविवक्षितम् । गण्डूषा-र्द्धपानेऽपि लोके पानशब्दप्रयोगात् । अतएवमुखप्रवेशनं अत्राविवक्षितं किन्तु मुखप्रवेशेकण्ठादधोनयनं भवति अतस्तदेवोपलक्षयति ।अतएव ओष्ठमात्रलेपे न पाननिष्पत्तिः । अत-स्तत्रोत्तमाङ्गस्पर्शप्रायश्चित्तम् ॥
* ॥
अथ सरापानप्रायश्चित्तम् । तत्र मनुः ।“सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिबेत् ।तया सकाये निर्दग्धे मुच्यते किल्विषात्ततः ॥
गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिबेदुदकमेव वा ।पयो घृतं वामरणात् गोसकृद्रसमेव वा ॥
”अग्निवर्णां अग्निसमस्पर्शाम् । पयो घृतं गोरेवआदावन्ते च गोः कीर्त्तनात् । मोहशब्दोऽत्रबुद्धिपरः । देवलः । सुरापाने ब्राह्मणो रूप्य-ताम्रसीसकानामन्यतममग्निकल्पं पीत्वा शरीर-त्यागात् पूयते । रूप्यादयोऽत्र द्रवीभूताःपीत्वेति निर्द्देशात् । स्वयमशक्तावन्यैरपि मुखेसेचनीया । यथा गोतमः । सुरापस्य ब्राह्मणस्यउष्णामासिञ्चेयुः सुरामास्ये मृतः शुध्येत ।अतएव न सेचकानां वधो विहितत्वात् स्वयंपान इव । एतच्च मरणप्रायश्चित्तं कामकृते ।यथा, बृहस्पतिः ।“सुरापाने कामकृते ज्वलन्तीं तां विनिःक्षिपेत् ।मुखे स हि विनिर्द्दग्धो मृतः शुद्धिमवाप्नुयात् ॥
”कथञ्चिदिति सकृदित्यर्थः । अङ्गिराः ।सुरापानं सकृत् कृत्वा योऽग्निवर्णां सुरां पिबेत् ।स पावयेदथात्मानमिह लोके परत्र च ॥
”भविष्ये ।“मतिपूर्व्वं सुरापाने प्राणान्तिकमुदाहृतम् ।पैष्टीपाने तु ऋषिभिर्नेतरासां कथञ्चन ॥
शङ्खेनापि महाबाहो ! प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।सुरायाः कामतः पाने मुख्यायाः प्राणनाशनम् ॥
”पुनःपुनःपैष्टीविषयत्वाभिधानम् । त्रिविधा सुराभुख्या इति भ्रमनिरासार्थम् । कथञ्चन सकृ-दित्यर्थः । * । इतरासां असुराणां गौडी-माध्वीप्रभृतीनां ज्ञानतः सकृत्पाने मरणान्तिकंन भवति गौडीमाध्व्योस्तु ज्ञानतोऽभ्यस्तपानेगौडीमाध्वीव्यतिरिक्तायास्त्वसुराया अत्यन्ता-भ्यस्तपाने मरणमुक्तं भविष्ये ।“गौडीमाध्व्योस्तथाभ्यासे प्राणान्तिकमुदा-हृतम् ।अभ्यासे त्वसुरायास्तु तामेवाग्निनिभां पिबेत् ॥
”तथेति ज्ञानत इत्यर्थः । अतएव ।“असकृत् ज्ञानतः पीत्वा वारुणीं पतति द्विजः ।मरणं तस्य निर्द्दिंष्टं प्रायश्चित्तं विधीयते ॥
”इति यमवचनमपि एतद्विषयमेव अत्राभ्यासेमरणविधानात् द्वितीयवार एव मरणं कार्य्यम् ।गौडीमाध्व्योः कामतः सकृत्पाने भविष्ये ।“असुरामद्यपाने तु कृते विप्रस्तु कामतः ।चान्द्रायणं समभ्यस्येत् शुद्धिकामः स्वशुद्धये ॥
यद्वास्मिन्नेव विषये मानवीयं प्रकल्पयेत् ।कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि ॥
सुरापानापनुत्यर्थं बालवासा जटी ध्वजी ।”पिण्याकं खलिम् ॥
* ॥
उत्तप्तसुरापानं आय-सेन पात्रेण इत्याह यमः ।“आयसे भाजने तप्तां ब्राह्मणीं वारुणीं पिबेत् ॥
”गोवालचीरवाससा तत् कर्त्तव्यं आह उशनाः ।गोवालचीरवासाः सुरापः सुरामग्निवर्णांपीत्वा पूतो भवति ॥
* ॥
अज्ञानतः सकृत्-पैष्टीपाने ब्राह्मणस्य द्वादशवार्षिकम् । यथाब्रह्महत्याव्रतानुवृत्तौ यमः ।“चरेतामेतदेवोभौ सुरापगुरुतल्पगौ ।सगोत्रादूषकश्चैव सुवर्णस्तेयकृन्नरः ॥
” * ॥
भविष्ये ।“अकामतः सुरां पीत्वा पैष्टीं मत्कुलनन्दन ! ।कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कृत्वा वै पुनःसंस्कारतः शुचिः ॥
कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि ।सुरापानापनुत्यर्थं बालवासा जटी ध्वजी ॥
”सुरापानमात्रापनेयरोगस्य रोगिणोऽज्ञानतःपानविषयमिदं इत्युक्तं भविष्ये । यथा, --“तथास्मिन्नेव विषये वाशिष्ठं परिकीर्त्तितम् ।यदि रोगैर्भवेद्दःस्थो नेतरस्य कदाचन ॥
कृच्छ्रश्चात्र सुरश्रेष्ठ ! तप्तकृच्छ्र उदाहृतः ।”कृच्छ्रातिकृच्छ्रावित्यत्र कृच्छ्रपदं न प्राजापत्य-परं किन्तु तप्तकृच्छ्रपरम् । * । अज्ञानतोगौडीमाध्व्योः सकृत्पाने उक्तं भविष्यपुराणे ।“सकृत् पीत्वा तथा गौडीमज्ञानात् सुरसत्तम ! ।कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ विहितौ घृतप्राशनमेव च ॥
”अज्ञानाभ्यासे तत्रैवोक्तम् ।“गौडीमज्ञानतः पीत्वा ब्राह्मणो ब्राह्मणप्रिय ! ।तप्तकृच्छ्रन्तु वै कृत्वा पुनःसंस्कारतः शुचिः ॥
माध्वीं पीत्वा महाबाहो ! अज्ञानाद् द्बिज-सत्तमः ।शुद्ध्येत तप्तकृच्छेण विकर्म्माभ्यासनात्तथा ॥
रेतोमूत्रपुरीषाणां गौडीमाध्व्योश्च प्राशने ।क्रव्यादपशुविष्ठानां संस्काराच्छुद्धिरिष्यते ॥
”प्राणान्तिके च पादहानेरसम्भवात् क्षत्त्रिय-वैश्ययोरपि यथोक्तं मरणान्तिकं प्रायश्चित्तमेव ।द्वादशवार्षिकादौ पादपादहानिरभक्ष्यभक्षणेक्षत्त्रियादीनां ह्रासदर्शनात् ।“विप्रे तु सकलं देयं पादोनं क्षत्त्रिये मतम् ।वैशेऽर्द्धं पादशेषन्तु शूद्रजातिषु शस्यते ॥
”पानसादिमद्यपाने तु कामनाकृतानेकसमया-भ्यस्ते प्राणान्तिकं युक्तं ब्राह्मणस्य कामनयासकृत्कृते तु पराशरः ।“अगम्यागमने चैव मद्यगोमांसभक्षणे ।शुद्ध्यै चान्द्रायणं कुर्य्यात् नदीं गत्वा समुद्रगाम् ॥
चान्द्रायणे ततश्चीर्णे कुर्य्याद्ब्राह्मणभोजनम् ।अनडुत्सहितां गाञ्च दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ॥
”अकामतः सकृत्पाने विष्णुः ।“पीत्वा प्रमादतो मद्यमतिकृच्छ्रं चरेद्द्विजः ।कारयेत् पुनःसंस्कारं भक्त्या विप्रांश्च भोजयेत् ॥
”कामतोऽकामतश्चाभ्यासे व्रतावृत्तिमाह यमः ।“गोघ्नवद्बिहितः कल्पश्चान्द्रायणमथापि वा ।अभ्यासे तु तयोर्भूयस्ततः शुद्धिमवाप्नुयात् ॥
”अपर्य्युषितपानसाद्येकादशविधमद्यपाने त्रिरा-त्रम् । पानसं द्राक्षमाधूकमित्याद्यभिधायपुलस्त्यः ।“द्राक्षेक्षुटङ्कखर्ज्जूरपनसादेश्च यो रसः ।सद्योजातन्तु तं पीत्वा त्र्यहात् शुद्ध्येत् द्विजो-त्तमः ॥
”प्रयोजकादीनां पादपादहानिर्द्रष्टव्या । बाल-वृद्धस्त्रीणामर्द्धादिकं प्रायश्चित्तम् । इति प्राय-श्चित्तविवेकः ॥
* ॥
अथ पुराणे ब्राह्मणस्यमद्यपानादिनिषेधो यथा, --“अध्रेयञ्चाप्यपेयञ्च तथैवास्पृश्यमेव च ।द्विजातीनामनालोच्यं नित्यं मद्यमिति स्थितम् ॥
तस्मात् सर्व्वं प्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्ज्जयेत् ।पीत्वा पतति कर्म्मभ्यस्त्वसम्भाष्यो द्विजोत्तमः ॥
भक्षयित्वाप्यभक्षाणि पीत्वापेयान्यपि द्विजः ।नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहात्यधः ॥
तस्मात् परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः ।अपेयानि च विप्रो वै पीत्वा तद्याति रौरवम् ॥
”इति श्रीकूर्म्मपुराणे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
मद्यपस्य विष्णोरुपसर्पणे दोषादि यथा, --वराह उवाच ।“मद्यं पीत्वा वरारोहे ! यस्तु मामुपसर्पति ।तत्र दोषं प्रवक्ष्यामि शृणु सुन्दरि ! तत्त्वतः ॥
दत्त्वा वर्षसहस्राणि दरिद्रो जायते पुनः ।ततो भवेत् स पूतात्मा मद्भक्तश्च न संशयः ॥
यस्तु भागवतो भूत्वा कामरागेण मोहितः ।दीक्षितो पिबते मद्यं प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ! ।अग्निवणां सुरां पीत्वा तेन मुच्येत किल्विषात् ॥
एवञ्चैवापराधानि येन मुच्यन्ति किल्विषात् ।य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।न स लिप्यति पापेन संसारञ्च न गच्छति ॥
इति वराहपुराणे मद्यपानापराधप्रायश्चित्तम् ॥
अपि च ।“अगम्यागमनं कृत्वा मद्यगोमांसभक्षणम् ।शुद्ध्येच्चान्द्रायणाद्बिप्रः प्राजापत्येन भूमिपः ।वैश्यः सान्तपनाच्छूद्रः पञ्चाहोभिर्व्विशुद्ध्यति ॥
”इति गारुडे २२ अध्यायः ॥
एतद्गौडीमाध्व्योः कामतः सकृत्पानविषयमितिप्रायश्चित्तविवेकदर्शनात् ॥
* ॥
द्बिजस्य पूजादौमद्यदानविध्यनुकल्पनिषेधा यथा, --“मदिरां पृष्ठतो दद्यात् अन्यत् पानन्तु वामतः ।अवश्यं विहितं यत्र मद्यं तत्र द्विजः पुनः ॥
नारिकेलजलं कांस्ये ताम्रे च विसृजेन्मधु ।नापद्यपि द्विजो मद्यं कदाचित् विसृजेदपि ॥
ऋते पुष्पासवादुक्ताद्व्यञ्जनाद्वा विशेषतः ।राजपुत्त्रस्तथा मर्त्यः सचिवः सौप्तिकादयः ॥
दद्युर्नरवलिं भूपसम्मत्या विभवाय च ।भूपालानुमते मद्यं ददत् पापमवाप्नुयात् ॥
”इति कालिकापुराणे ६६ अध्यायः ॥
अथ ब्राह्मणस्य मद्यपाननिषेधकशुक्रशापो यथा, वैशम्यायन उवाच ।“सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वान्संज्ञानाशं प्राप्य चैवातिघोरम् ।दृष्ट्वा कचञ्चापि तथाभिरूपंपीतं तथा सुरया मोहितेन ॥
समन्युरुत्थाय महानुभाव-स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः ।काव्यः खयं वाक्यमिदं जगादसुरापानं प्रति वै जातशङ्कः ॥
यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चित्मोहात् सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः ।अपेतधर्म्मो ब्रह्महा चैव स स्या-दस्मिँल्लोके गर्हितः स्यात् परे च ।मया चेमां विप्रधर्म्मोक्तसीमांमर्य्यादां वै स्थापितां सर्व्वलोके ।सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणांदेवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्व्वे ॥
”इति महाभारते आदिपर्व्वणि ७९ अध्यायः ॥
अथ तन्त्रे मद्यपाननिषेधो यथा, --“नारिकेलञ्च खार्ज्जूरं पानसञ्च तथैव च ।ऐक्षवं मधुकं टाङ्कं तालञ्चैव च माक्षिकम् ॥
द्राक्षन्तु दशमं ज्ञेयं गौडं चैकादशं स्मृतम् ।पैष्टन्तु द्वादशं प्रोक्तं सर्व्वेषामधमं स्मृतम् ॥
मध्यमं मधुजं गौडं शेषञ्चोत्तममिष्यते ।एतत् द्वादशकं मद्यं न पातव्यं द्विजैः क्वचित् ।क्षत्त्रियादिः पिबेत् सर्व्वं पैष्टीमेकान्तु वर्ज्जयेत् ॥
सुरां पीत्वा द्विजो मोहात् कामात् तक्रादि-मिश्रिताम् ।त्रैवाषिकं व्रतं कुर्य्यादीषन्मिश्रे तु वार्षिकम् ॥
तक्रादिमिश्रितां किञ्चित्सुरां पीत्वा ह्यकामतः ।कृच्छ्राब्दपादमुच्चर्य्य पुनः संस्कारमर्हति ॥
मुखप्रवेशमात्रन्तु प्रायश्चित्तार्द्ध्वमाचरेत् ।अनुपनीतो देवेशि ! व्रतं त्रैवार्षिकं चरेत् ॥
चतुर्थकालाहारी स्याद्ब्रह्मचर्य्यमथापि वा ।आ पञ्च वर्षं वृद्धं वा ज्ञानादर्द्धं विनिर्द्दिशेत् ॥
शूद्रस्य च विशेषेण अतिकृच्छ्रद्वयं चरेत् ।स्वजातिसाधिते तस्मिन् तदर्द्धं व्रतमाचरेत् ॥
पैष्टीपाने ब्राह्मणस्य मरणान्तिकमुच्यते ।माध्वीगौडीसुरापाने द्वादशाब्दं विधीयते ॥
इतरेषान्तु पानेन शुद्धिश्चान्द्रायणेन तु ।राजन्यवैश्ययोश्चापि गौडी माध्वी न शस्यते ।मोहात् क्षत्त्रश्च वैश्यश्च पीत्वा कृच्छ्रद्बयं चरेत् ॥
शूद्रोऽपि गौडीं पैष्टीञ्च न पिबेद्धीनसंस्कृताम् ।कामात् पीत्वा सुरां विप्रो मरणान्तिकमाचरेत् ॥
चरेच्चान्द्रायणं ज्ञानात् क्षत्त्रियो वैश्य एव च ।पैष्टीपाने तु शूद्रस्य प्राजापत्यं विनिर्द्दिशेत् ॥
ज्ञानादभ्यासयोगे तु चान्द्रायणत्रयं स्मृतम् ।नारिकेलं तथा ज्ञानाद्विप्रश्चान्द्रायणेन तु ।क्षत्त्रियश्चैव वैश्यश्च प्राणायामेन शुध्यति ॥
अपक्वं पनसञ्चैव आम्रञ्च वदरं तथा ।स्थापयित्वा घटे नित्यं दद्यादामपयःपलम् ॥
त्रैलोक्यविजयाञ्चैव मातुलङ्गं तथैव च ।समेऽहनि ततो दद्यात् सन्धानात् सत्वमीरितम् ॥
दधि मधु घृतञ्चापि माञ्जिष्ठं तिक्तकं तथा ।अनुपाने तु देवेशि ! द्राक्षमद्यं सुनिश्चितम् ॥
विडङ्गं शालवो मूलं -- ।मधुना स्रह संस्थाप्य शेषपाकं समाचरेत् ॥
पिप्पलीलवणं दत्त्वा मधुना मद्यमीरितम् ।पानसं पक्वखर्ज्जूरं आर्द्रं सोमलतारसम् ।एकीकृत्याग्निसन्धानात् खार्ज्जूरं मद्यमीरितम् ॥
पक्वतालं दन्तिशाकं ककुभञ्च तथैव च ।एतैरेव सुसन्धानात् तालमद्यं प्रकीर्त्तितम् ॥
इक्षुदण्डं मरीचञ्च वदरञ्च तथा दधि ।शेषे तु लवणं दत्त्वा इक्षु मद्यं प्रकीर्त्तितम् ॥
नवं मधु तथा विल्वं पक्वं शर्करया सह ।सन्धानाज्जायते मद्यं माध्वीकं शरतो रसम् ॥
शतावरी टङ्कमूलं लक्ष्मणं पद्ममेव च ।मधुना सह सन्धानात् टङ्कमाध्वीकमीरितम् ॥
मालूरमूलं वदरी शर्करा च तथैव च ।एषामेकत्र सन्धानात् मैरेयं मद्यमीरितम् ॥
इन्द्रजिह्वा पक्वधात्री नारिकेलजलन्तथा ।कदलीफलसन्धानान्मद्यं तन्नारिकेलजम् ॥
दधि त्रैलोक्यविजया तथैव च करीकणा ।गुडेन सह सन्धानात् गौडीमद्यं प्रकीर्त्तितम् ॥
शस्कुलीमर्द्धसिद्ध्वान्नपुष्णोदकसमन्वितम् ।वह्नौ सन्तापयेत् किञ्चित् स्थापयित्वा दिनद्वयम् ॥
शेषेऽहनि तु संप्राप्ते जीवनं तत्र निःक्षिपेत् ।शृङ्गवेरं मरीचञ्च मातुलङ्गं तथैव च ।एतेषामेव सन्धानान् पैष्टीमद्यं प्रकीर्त्तितम् ॥
”इति श्रीमत्स्यसूक्ते महातन्त्रे चतुर्व्विंशति-साहस्रे ३६ पटलः ॥
* ॥
अपि च ।“सिद्धमन्त्री भवेद्वीरो न वीरो मद्यपानतः ।कलौ तु भारते वर्षे लोका भारतवासिनः ॥
गृहे गृहे सुरां पीत्वा वर्णभ्रष्टा भवन्ति हि ॥
”इति उत्पत्तितन्त्रे ६४ पटलः ॥
* ॥
“दिव्यवीरमयो भावः कलौ नास्ति कदाचन ।केवलं पशुभावेन मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥
”इति महानिर्व्वाणतन्त्रम् ॥
* ॥
श्रीक्रमे ।“न दद्याद् ब्राह्मणो मद्यं महादेव्यै कथञ्चन ।वामकामो ब्राह्मणो हि मद्यं मांसं न भक्षयेत् ॥
भैरवतन्त्रे ।“नारिकेलोदकं कांस्ये ताम्रे गव्यं तथा मधु ।राजन्यवैश्ययोर्देयं न द्विजस्य कदाचन ॥
एवं प्रदानमात्रेण हीनायुर्ब्राह्मणो भवेत् ।इति आगमतत्त्वविलासः ॥
* ॥
स्मृतौ कलौ मद्यपानादिनिषेधो यथा, याज्ञ-वल्क्यदीपकलिकायां ब्रह्मपुराणम् ।“नराश्वमेधौ मद्यञ्च कलौ वर्ज्ज्या द्विजातिभिः ॥
”निषेधविषयं स्पष्टयति उशनाः । “मद्यमदेयम-पेयमनिर्ग्राह्यम् ।” अनिर्ग्राह्यमस्वीकार्य्यमितिकल्पतरुः ॥
कालिकापुराणेऽपि ।“स्वगात्ररुधिरं दत्त्वा आत्महत्यामवाप्नुयात् ।मद्यं दत्त्वा ब्राह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥
”स्मृतिः ।“ताम्रे चेक्षुरसो मद्यं पयसा यवचूर्णकम् ।गव्यञ्च ताम्रपात्रस्थं मद्यतुल्यं घृतं विना ॥
अतो मद्यप्रतिनिधिदानमपि न युक्तम् । इतितिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
मद्यतुल्यं यथा, --“नारिलेकोदकं कांस्ये ताम्रपात्रे स्थितंमधु ।गव्यञ्च ताम्रपात्रस्थं मद्यतुल्यं घृतं विना ॥
”इति कर्म्मलोचनः ॥
* ॥
अथ मद्यपानां तुष्ट्यर्थं कौलानां मद्यपानविधि-र्लिख्यते ।“कुलाचाररतो वीरः कुलसङ्गी सदा भवेत् ।सम्बिदासेवनं कुर्य्यात् सोमपानं महेश्वरि ! ॥
सर्व्वथा कुरुते देवि ! वीरश्चोद्धतमानसः ।दिव्यस्तु देवताप्रायश्चन्दनागुरुलेपनैः ॥
रक्तचन्दनगन्धैश्च सुदिग्धो नात्र संशयः ।भस्माङ्गधूसरो वीर उन्मत्तवद्विचेष्टितः ॥
सुरापानरतो नित्यं बलिपूजापरायणः ।नरश्छागश्च महिषो मेषः शूकर एव च ॥
शशकः शल्लकी गोधा खड्गी कूर्म्मो दशस्मृताः ।वानरश्च खरश्चैव गजाश्वादिविहङ्गमाः ॥
इत्यादेस्तु बलेर्द्दानैः पूजयेत् स्वेष्टदेवताम् ।नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रकुर्य्याच्च दिने दिने ॥
कुलवारे कुलर्क्षे च तिथौ च कुलके तथा ।भैरव्याः कल्पितं चक्रं संस्थाप्य पूर्व्ववत् प्रिये ! ।सुराणां शोधनं कुर्य्याद्यथावत् परमेश्वरि ! ॥
प्रवृत्ते भैरवीचक्रे सर्व्वे वर्णा द्विजोत्तमाः ।निवृत्ते भैरवीचक्रे सर्व्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥
विजयाञ्चानुकल्पञ्च द्विजो दद्याद्युगे युगे ॥
”इति उत्पत्तितन्त्रे ६३ पटलः ॥
“द्रव्याभावे चानुकल्प्यौः पूजयेत् परदेबताम् ।सुराभावे च गोक्षीरं द्विजो दद्याद्युगे युगे ॥
”इति निरुत्तरतन्त्रे ५ पटलः ॥
* ॥
“असंस्कृतां सुरां पीत्वा ब्राह्मणो ब्रह्महाभवेत् ।संस्कृतान्तु सुरां पीत्वा ब्राह्मणो ज्वलदग्निवत् ॥
सौत्रामण्यां कुलाचारे ब्राह्मणः प्रपिबेत् सुराम् ।अन्यत्र कामतः पीत्वा ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥
”इति उत्पत्तितन्त्रम् ॥
* ॥
“ब्राह्मणस्य महामोक्षं मद्यपाने प्रियंवदे ! ।ब्राह्मणः परमेशानि ! यदि पानादिकं चरेत् ।तत्क्षणात् शिवरूपोऽसौ सत्यं सत्यं हि शैलजे ! ॥
तोये तोयं यथा लीनं तैजसं तैजसे यथा ।घटे भग्ने यथाकाशं बायौ वायुर्यथा प्रिये ! ॥
तथैव मद्यपानेन ब्राह्मणो ब्रह्मणि प्रिये ।लीयते नात्र सन्देहः परमात्मनि शैलजे ! ॥
सायुज्यादिमहामोक्षं नियुक्तं क्षत्त्रियादिषु ।मद्यपानं विना देवि ! तत्त्वज्ञानं ब लभ्यते ॥
अतएव हि विप्रस्तु मद्यपानं समाचरेत् ॥
वेदमाताजपेनैव ब्राह्मणो नहि शैलजे ! ।ब्रह्मज्ञानं यदा देवि ! तदा ब्राह्मण उच्यते ॥
देवानाममृतं ब्रह्म तदेव लौकिकी सुरा ।सुरत्वं भोगमात्रेण सुरा तेन प्रकीर्त्तिता ॥
मन्त्रत्रयं सदा पाठ्यं ब्रह्मशापादिमोचनम् ।प्रकुर्य्यात्तु हि येनैव तदा ब्रह्ममयी मुरा ॥
हविरारोपमात्रेण वह्निर्दीप्तो यथा भवेत् ।शापमोचनमात्रेण सुरा मुक्तिप्रदायिनी ।अतएव हि देवेशि ! व्राह्मणः पानमाचरेत् ॥
स ब्राह्मणः स वेदज्ञः सोऽग्निहोत्री स दीक्षितः ।बहु किं कथ्यते देवि ! स एव निर्गुणात्मकः ॥
मुक्तिमार्गमिदं देवि ! गोप्तव्यं पशुसङ्कटे ।प्रकाशात् सिद्धिहानिः स्यात् निन्दनीयो नचान्यथा ॥
”इति मातृकाभेदतन्त्रे ३ पटलः ॥
* ॥
“कुलस्त्रीसेवनं कुर्य्यात् सर्व्वथा परमेश्वरि ! ।रमते युवतीं रम्यां कामोन्मत्तविलासिनीम् ॥
नटीं कापालिकां वेश्यां हड्डिपानां वराङ्गनाम् ।शूद्राणीं म्लेच्छरमणीं जवनीं परमेश्वरि ! ॥
मातृयोनिविचारोऽस्ति मातृयोनिं विनाप्रिये ! ।कुलाचारपरो वीरः कुलपूजापरायणः ॥
भगलिङ्गसमायोगादाकृष्य जपमाचरेत् ।निश्चलन्तु भवेच्चित्तं कोटिसूर्य्यग्रहेण किम् ॥
चले चित्ते भवेद्व्याधिर्निश्चले निश्चलं यथा ।शवानां साधनं देवि ! लतासाधनमुत्तमम् ॥
चितायाः साधनं देवि ! सिद्बिरस्ति कलौ युगे ॥
इत्युत्पत्तितन्त्रम् ॥
कालिकातारिणीदीक्षां गृहीत्वा मद्यसेवनम् ।न करोति नरो यस्तु स कलौ पतितो भवेत् ॥
वैदिके तान्त्रिके चैव जपहोमबहिष्कृतः ।अब्राह्मणः स एवोक्तः स एव हस्तिमूर्खकः ॥
शुनीमूत्रसमं तस्य तर्पणं यत् पितृष्वपि ।कालीतारामनुं प्राप्य वीराचारं करोति न ॥
शूद्रत्वं तच्छरीरेण प्राप्नुयात् स न चान्यथा ॥
इति कामाख्यातन्त्रे ५ पटलः ॥
मद्यशोधनप्रकारो यथा । शिव उवाच ।शृणु पार्व्वति ! वक्ष्यामि तेषां वै शोधनक्रियाम् ।पद्मासनेन संविश्य करपुटं समाचरेत् ॥
वामे गुरून्नमस्कृत्य दक्षिणे गणपतिं स्मरेत् ।मध्ये देवीं नमस्कृत्य प्राणायामत्रयञ्चरेत् ॥
शरीरे मातृकां न्यस्य ऋष्यादिन्यासमाचरेत् ।स्वकल्पोक्तविधानेन षडङ्गन्यासमाचरेत् ॥
पश्चाद्भूमौ त्रिकोणं वा षट्कोणं वा महे-श्वरि ! ।विलिख्य मण्डलं शुद्धं तस्योपरि घटं न्यसेत् ॥
बहुधा प्रोक्षणं कृत्वा फट्कारेण पुनः पुनः ।ततस्तस्मिन् कारणन्तु मूलेनैव च स्थापयेत् ॥
मातृकार्णेन देवेशि ! विपरीतेन चैव हि ।पुनः फट्कारमन्त्रेण प्रोक्षणं कारयेत् सुधीः ॥
ततो वियच्छक्तिबीजं चतुर्द्दशस्वरान्वितम् ।नादबिन्दुयुतं कृत्वा तस्योपरि शतं जपेत् ॥
ततो मूलं जपेन्मन्त्रं मायाबीजं ततः परम् ।धेनुं योनिं गालिनीञ्च त्रिखण्डं मीनसंज्ञकम् ।दर्शयित्वा वरारोहे ! घटं धृत्वा पठेन्मनुम् ॥
ओँएकमेव परं ब्रह्म स्थूलसूक्ष्ममयं ध्रुवम् ।कचोद्भवां ब्रह्महत्यां तेन ते नाशयाम्यहम् ॥
ओँ सूर्य्यमण्डलसम्भूते वरुणालयसम्भवे ।अमाबीजमये देवि ! शुक्रशापाद्विमुच्यताम् ॥
ओँ वेदानां प्रणवो बीजं ब्रह्मानन्दमयं यदि ।तेन सत्येन ते देवि ! ब्रह्महत्यां व्यपोहतु ॥
ततः षडङ्गयुक्तञ्च वकारं बिन्दुसंयुतम् ।एवं सकारकञ्चापि वर्णाक्षरसमन्वितम् ॥
जप्त्वा मन्त्री ततो ध्यायेत् स्वमन्त्रं कुलसुन्दरि ! ।आनन्दभैरवं ध्यायेद्यथा तन्त्रानुसारतः ॥
रक्तवर्णं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं वरदं शिवम् ।जटाजूटधरं देवं वासुकीकण्ठभूषितम् ॥
डमरुञ्च कपालञ्च मुद्गरं पाशमुत्तमम् ।धारिणं तं यजेद्देवं व्याघ्रचर्म्माम्बरं शिवम् ॥
एवं ध्यात्वा महेशानि ! तस्य मध्ये प्रपूजयेत् ।मायाबीजं ततो हुं फट्मन्त्रेणानेन संत्यजेत् ॥
ततस्तस्मिन्महेशानि ! आनन्दभैरवीं स्मरेत् ।आनन्दभैरवीं देवीं वराभयलसत्कराम् ॥
घोररूपां वरारोहां त्रिनेत्रां रक्तवाससम् ।रक्तवर्णां महारौद्रीं सहस्रभैरवान्विताम् ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः स्तूयमानां शिवां भजे ।इति ध्यात्वा महेशानि ! तेनैव मनुना यजेत् ॥
तयोरैक्यं विभाव्यैव गायत्त्रीं दशघा जपेत् ।भैरवं ङेऽन्तकञ्चोक्त्वा विद्महे तदनन्तरम् ॥
सुधादेव्यै ततः पश्चाद्धीमहीति ततो वदेत् ।तन्नो देवी ततः पश्चात्तदन्ते च प्रचोदयात् ॥
इति ते कथिता देवी गायत्त्री परमाक्षरी ।तस्याः स्मरणमात्रेण द्रव्यशुद्धिश्च जायते ॥
तस्य प्रसादादीशोऽहं सत्यं सत्यं न संशयः ।तस्य मध्ये मूलमन्त्रं विल्वदण्डैर्लिखेत् सकृत् ।रक्तवस्त्रेण संपूज्य सुधां वस्त्रेण गोपयेत् ॥
* ॥
धर्म्मार्थकाममोक्षाणां विषयाणाञ्च पार्व्वति ! ।सर्व्वेषां कारणं यस्मात् कारणं परिकीर्त्तितम् ॥
अस्माकञ्च महेशानि ! शरीरकारणं हि तत् ।मृत्युञ्जयोऽहं वीरेशि ! वीरकार्य्यप्रसादतः ॥
निर्व्विकारेण देवेशि ! निर्व्विकल्पेन चेतसा ।सेव्यमानं कुलं भद्रे ! भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
निर्व्विकल्पो महेशानि ! मुक्तिभागी न संशयः ।सविकल्पो वरारोहे ! रौरवं याति निश्चितम् ॥
”इति कैवल्यतन्त्रे २ पटलः ॥
(वैद्यकोक्तदोषादि यथा, --“तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्माम्लं व्यवायाशुकरं लघु ।विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्बिपर्य्ययः ॥
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः ।जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः ॥
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान् ।दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम् ॥
आद्ये मदे द्वितीये स प्रमादायतने स्थितः ।दुर्व्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यधिमुच्यते ॥
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः ।निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः ॥
इयं भूमिरवद्यानां दौःशील्यस्येदमास्पदम् ।एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम् ॥
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थिताः ।मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम् ॥
धर्म्माधर्म्मसुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम् ।यदासक्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः ।मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संस्थितः ॥
सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः ॥
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्व्वमसाधु यत् ।अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा ॥
मद्यं त्रिवर्गधीधैर्य्यलज्जादेरपि नाशनम् ।नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः ॥
स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः ।मेदःकफाधिकामन्दवातपित्ता दृढाग्नयः ॥
विपर्य्ययेऽतिमाद्यन्ति विश्रध्वाः कुपिताश्च ये ।मद्येन चाम्लरूपेण साजीर्णे बहु नाति च ॥
”इति वाभटे निदानस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
)एतानि श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वान्मोहनार्थानिशिष्टैःकदाचिदपि नाचरणीयानि ॥