| YouTube Channel

मदात्ययः (madAtyayaH)

 
Apte Hindi
Hindi
मदात्ययः
पुं*
 मद-अत्ययः -
सुरापान के परिणामस्वरुप होनेवाला विकार (सिरदर्द आदि)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मदात्ययः,
पुं,
 (मदेन अत्ययो नाशोन्मुखतात्र ।)मद्यपानादिजन्यरोगविशेषः । तत्पर्य्यायः ।मदातङ्कः २ पानात्ययः ३ मदव्याधिः ४ मदः ५ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
अथ मदात्ययादीनांनिदानान्याह ।“विषस्य ये गुणा दृष्टाः सन्निपातप्रकोपनाः ।त एव मद्ये दृश्यन्ते विषे तु बलवत्तराः ॥
तस्मादविधिपीतेन तथा मात्राधिकेन च ।युक्तेन चाहितैरन्नैरकाले सेवितेन च ॥
मद्येन खलु जायन्ते मदात्ययमुखा गदाः ॥
”अविधिप्रयुक्तं मद्यं विकारान्तरमप्युत्पादयती-त्याह ।“निभक्तमेकान्तत एव मद्यंनिषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् ।उत्पादयेत् कष्टतमान् विकारा-नुत्पादयेच्चापि शरीरभेदम् ॥
”एकान्ततो नैरन्तर्य्येण विकारान् मदात्ययादीन् ।शरीरस्य भेदं नाशम् ॥
* ॥
मदात्ययादीनांहेत्वन्तरमप्याह ।“क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेनशोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन ।व्यायामभाराध्वपरिक्षतेनवेगावरोधाभिहतेन चापि ॥
अत्यम्लरूक्षावततोदरेणसाजीर्णभुक्तेन तथाबलेन ।उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानंकरोति मद्यं विविधान् विकारान् ॥
”तानेव विकारान् विवृणोति ।“पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा ॥
”पानविकारान् विवृणोति ।“पानविभ्रममुग्रञ्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।”तत्र मदात्ययस्य सामान्यं लक्षणमाह ।“शरीरदुःखं बलवत् प्रमोहो हृदयव्यथा ।अरुचिः प्रततं तृष्णा ज्वरः शीतोष्णलक्षणः ॥
शिरःपार्श्वास्थिसन्धीनां वेदना विक्षते यथा ।जायतेऽतिबलात् जृम्भा स्फुरणं वेपनं श्रमः ॥
उरोविबन्धः कासश्च श्वासो हिक्वा प्रजागरः ।शरीरकम्पः कर्णाक्षिमुखरोगास्त्रिकग्रहः ॥
छर्दिविड्भेदावुत्क्लेशो वातपित्तकफात्मकः ।भ्रमः प्रलापो रूपाणामसताञ्चैव दर्शनम् ॥
तृणभस्मलतापर्णपांशुभिश्चावपूरितम् ।प्रधर्षणं विहङ्गैश्च भ्रान्तचेताः स मन्यते ॥
व्याकुलानामशस्तानां स्वप्नानां दर्शनानि च ।मदात्ययस्य रूपाणि सर्व्वाण्येतानि लक्ष-येत् ॥
”अथ मदात्ययस्य वातिकस्य निदानमाह ।“स्त्रीशोकभयभाराध्वकर्म्मभिर्योऽतिकर्षितः ।रूक्षाल्पप्रमिताशी च यः पिबत्यतिमात्रया ॥
रूक्षं परिणतं मद्यं निशि निद्रां निहन्ति च ।करोति तस्य तच्छीघ्रं वातप्रायं मदात्ययम् ॥
”तत् मद्यम् ॥
* ॥
अथ तस्य लक्षणमाह ।“हिक्वाश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः ।विद्याद्वहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम् ॥
”अथ पैत्तिकस्य निदानमाह ।“तीक्ष्णीष्णं मद्यमम्लञ्च योऽतिमात्रं निषेवते ।अम्लोष्णतीक्ष्णभोजी च क्रोधनोऽग्न्यातपप्रियः ।तस्योपजायते तीव्रः पित्तप्रायो मदात्ययः ॥
”अथ तस्य लक्षणमाह ।“तृष्णादाहज्वरस्वेदमोहातीसारविभ्रमैः ।विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम् ॥
”अथ श्लैष्मिकस्य मद त्ययस्य निदानमाह ।“मधुरस्निग्धगुर्व्वाशी यः पिबत्यतिमात्रथा ।अव्यायामदिवास्वप्नशय्याशनसुखे रतः ।मदात्ययं कफप्रायं स नरो लभते ध्रुवम् ॥
”अथ तस्य लक्षणमाह ।“छर्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवैः ।विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम् ॥
”अथ सान्निपातिकस्य मदातयस्य निदानंलक्षणञ्चाह ।“त्रिदोषहेतुभिः सर्व्वैः सर्व्वैर्लिङ्गैर्मदात्ययः ॥
”अथ परमदमाह ।“श्लेष्मोच्छ्रयोऽङ्गगुरुता विरसास्यता चविण्मूत्रसक्तिरथ तन्द्रिररोचकश्च ।लिङ्गं परस्य तु मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णा रुजा शिरसि सन्धिषु चापि भेदः ॥
”तन्द्रिस्तन्द्रा ॥
* ॥
पानाजीर्णमाह ।“आध्मानमुग्रमथवोद्गिरणं विदाहःपाने त्वजीर्णमुपगच्छति लक्षणानि ।”उद्गिरणं वान्तिः उद्गारो वा । पीयत इतिपानं मद्यम् ॥
* ॥
पानविभ्रममाह ।“हृद्गात्रतोदकफसंस्रवकण्ठधूम-मूर्च्छावमीज्वरशिरोरुजनप्रदेहाः ।द्वेषः मुरान्नविकृतेषु च तेषु तेषुतं पानविभ्रममुषन्त्यखिलेषु धीराः ॥
”कण्ठधूमः कण्ठाद्धूमनिर्गम इव । प्रदेहः कफेनलिप्तास्यता । द्वेषः सुरान्नविकृतेषु सुरावि-कारेषु अन्नविकारेषु च द्वेषः ।अखिलेषु मद्यविकारेषु ॥
* ॥
असाध्यानांमदात्ययादीनां लक्षणमाह ।“दीनोत्तरोष्ठमतिशीतममन्ददाहंतैलप्रभास्यमतिपानहतं त्यजेच्च ।जिह्वोष्ठदन्तमसितन्त्वथवापि नीलंपीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे च ॥
हिक्वा ज्वरो वमथुवेपथुपार्श्वशूलाःकासभ्रमावपि च पानहतं त्यजेत्तम् ॥
”अथ मदात्ययादीनां चिकित्सा ।“मदोत्थानान्तु रोगाणां मद्यमेव हि भेषजम् ।यथा दहनदग्धानां दहनस्वेदनं हितं ।मिथ्यातिहीनमद्येन यो व्याधिरुपजायते ।समेनैव निपीतेन मद्येन स हि शाम्यति ॥
बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमसंयुतम् ।यवानीहवुषाजाजीशृङ्गवेरावचूर्णितम् ॥
सस्नेहैः शक्तूभिर्युक्तमवदंशैश्चिरोत्थितम् ।दद्यात् सलवणं मद्यं पैष्टिकं वातशान्तये ॥
मद्यं सौवर्च्चलव्योषयुक्तं किञ्चिज्जलान्वितम् ।जीर्णमद्याय दातव्यं वातपानात्ययापहम् ॥
चव्यं सौवर्च्चलं हिङ्गु पूरकं विश्वदीप्यकम् ।चूर्णं मद्येन पातव्यं पानात्ययरुजापहम् ॥
लावतित्तिरिदक्षाणां रसैश्च शिखिनामपि ।पक्षिणां मृगमत्स्यानामानूपनां तथोदनैः ॥
स्निग्धोष्णलवणाम्लैश्च वेसवारैर्मुखप्रियैः ।स्निग्धैर्गोधूमिकैरन्नैर्व्वातमद्यात्ययं जयेत् ॥
नारीणां यौवनोष्णानां निर्द्दयैरुपगूहनैः ।श्रोण्यूरुकुचभारैश्च संरोधोष्मसुखप्रदैः ॥
शयनाच्छादनैरुष्णैरुष्णैश्चान्तर्गृहैः सुग्वैः ।उत्पन्नो मारुतात् शीघ्रं प्रशाम्यति मदा-त्ययः ॥
पित्तपानात्यये योज्याः सर्व्वतश्च क्रिया हिमाः ।सितामाक्षिकसंयुक्तं मद्यमर्द्धोदकं पिबेत् ॥
मद्यं खर्ज्जूरमृद्वीकापरूषकरसैर्युतम् ।सदाडिमरसं शीतं शक्तुभिश्चावचूर्णितम् ॥
सशर्करं वा माध्वीकं संयुक्तमथवापरम् ।दद्यात् बहूदकं काले पातुं पित्तमदात्यये ॥
शशान् कपिञ्जलानेणान् लावानसितपुच्छकान् ।मधुराम्लान् प्रयुञ्जीत भोजने शालिषष्टिकान् ॥
पटोलयूषमिश्रं वा छागलं कल्पयेद्रसम् ।सतीलं मुद्गमिश्रं वा दाडिमामलकान्वितम् ॥
द्राक्षामलकखर्ज्जू रपरूषकरसेन च ।कल्पयेत् तर्पणान् यूषान् रसांश्च विविधात्म-कान् ॥
शीतानि चान्नपानानि शीतशय्यासनानि च ।शीतवातजलस्पर्शाः शीतान्युपवनानि च ॥
क्षौमपद्मोत्पलानाञ्च मणीनां मौक्तिकस्य च ।चन्दनोदकशीतानां स्पर्शाश्चन्द्रांशुशीतलाः ।रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीव्योषसंयुतम् ।यवगोधूमकं चान्नं रूक्षयूषेण भोजयेत् ॥
कुलत्थानाञ्च शुष्काणां मूलकानां रसेन वा ।प्रभूतकटुसंयुक्तं यावान्नं वा प्रदापयेत् ॥
छागमांसरसं रूक्षमम्लं वा जाङ्गलं रसम् ।व्योषयूषं मनागम्लं पिबेत् कफमदात्यये ॥
स्थाल्यामथ कपाले वा भृष्टं कृत्वा तु नीरसम् ।कट्वम्ललवणं मांसं खादेत् कफमदात्यये ॥
पाचकद्रव्ययुक्तेन मद्येनोल्लेखनं मतम् ।मदात्यये कफोद्भूते लङ्घनञ्च यथाबलम् ॥
यदिदं कर्म्म निर्द्दिष्टं वातपित्तकफान् प्रति ।सर्व्वजे सर्व्वमेवेदं प्रयोक्तव्यं चिकित्सकैः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
गरुडपुराणोक्तमदात्ययनिदानादिकं तत्रैव१६० श्रध्याये द्रष्टव्यम् ॥
(तथाचास्य सकारण-लक्षणचिकित्सादिकं यथा, --“हालाहलाहलसमं भजते वियोगात्सेव्यं न शिष्यमनुजैः कथितं मुनीन्द्रैः ।तृष्णा वमिः श्वसनमोहनदाहतृष्णासंजायतेऽतिसरणं विकलेन्द्रियत्वम् ॥
ये नित्यसेवनाद्दुष्टा मद्यस्य मनुजा भृशम् ।बिषमाहारसदृशी मुरा मोहनकारिणी ॥
यथा विषं प्राणहरं वियोगाद्योगेन तच्चाप्यमृतं वदन्ति ।तथा सुरा योगयुता हिता स्या-दयोगतश्चारभतेऽतिकष्टम् ॥
क्षुधातुरे तृषाक्रान्ते सुरा वा भोजनं विना ।न च क्षीणैर्विना भक्ता विनाहारातिपानकम् ॥
अत्यशनेऽप्यजीर्णेऽपि सुरा पीता रुजाकरी ।यस्य प्रलपनञ्चापि न च वातमदात्ययः ।दाहमूर्च्छातिसारश्च ज्वरः पित्तमदात्यये ॥
छर्द्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवम् ।शीतता च प्रतिश्यायः कफजे च मदात्यये ।त्रिषु दोषेषु समता लिङ्गैर्येषामुपक्रमः ।स त्रिदोषसमुद्भूतो मदमूर्च्छा भिषग्वर ! ॥
वमनञ्च प्रशस्तञ्च निद्रासंसेवनं पुनः ।स्नानं हितं पयःपानं भोजने सगुडं दधि ॥
मस्तुखण्डं सखर्ज्जूरं मृद्वीका दाडिमाम्लिका ।आमला च परूषञ्च लेहो हन्ति मदात्ययम् ॥
द्राक्षामलकखर्ज्जूरपरूषकरसेन वा ।कल्कयेत् पयसा तत्तु पानं सर्व्वमदात्यये ॥
पथ्या क्वाथेन संयुक्तं पयःपानं मदात्यये ।”इति मदात्ययचिकित्सा ॥
अथ पूगीपलमदात्ययचिकित्सारभ्यते ।“पूगीफलमदे कम्पो मोहो मूर्च्छा क्लमस्तमः ।प्रस्वेदो विधुरत्वञ्च लालास्रावश्च जायते ॥
भ्रमक्लमपरीतत्वं विज्ञेयं पूगमूर्च्छिते ।मानवो लक्षणैरेभिर्ज्ञेयः पूगविमूर्च्छितः ॥
तस्य शीतं जलं पीतं वस्तिवातहितं भवेत् ।शर्कराभक्षणे देया मुस्ता वा शर्करान्विता ॥
कोद्रवाणां भवेन्मूर्च्छा देयं क्षीरं सुशीतलम् ।धुस्तूरकमदे देयं शर्करासहितं दधि ॥
फलिनी करवीरञ्च मोहिनी मदयन्तिका ।अन्येषामपि कन्दानां वमनञ्चाशु कारयेत् ॥
पाययेत् शर्करायुक्तं क्षीरं वा दधि शर्कराम् ।”इति श्रीमहर्ष्यात्रेयभाषिते हारीतोत्तरे तृतीय-स्थाने मदात्ययचिकित्सानाम सप्तदशोऽध्यायः ॥
)