| YouTube Channel

मदनः (madanaH)

 
Apte Hindi
Hindi
मदनः
पुं*
 - -
कामदेव
मदनः
पुं*
 - -
"प्रेम, प्रणयोन्माद, उत्कण्ठा, कामुकता"
मदनः
पुं*
 - -
वसन्त ॠतु
मदनः
पुं*
 - -
"मधुमक्खी, भौंरा, "
मदनः
पुं*
 - -
मोम
मदनः
पुं*
 - -
एक प्रकार का आलिंगन
मदनः
पुं*
 - -
धतूरे का पौधा
मदनः
पुं*
 - -
"बकुल का वृक्ष, खैर"
मदनः
नपुं*
 - मद्+ल्युट्
जन्मकुण्डली में सातवाँ घर
मदनः
नपुं*
 - मद्+ल्युट्
एक प्रकार की संगीतमाप
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 बकूलः, अगस्त्यः, वकवृक्षः, केसरः, केशरः, सिंहकेसरः, वरलब्धः, सीधुगन्धः, मुकूलः, मुकुलः, स्त्रीमुखमधुः, दोहलः, मधुपुष्पः, सुरभिः, भ्रमरानन्दः, स्थिरकुसुमः, शारदिकः, करकः, सीसंज्ञः, विशारदः, गूढपुष्यकः, धन्वी, मदनः, मद्यामोदः, चिरपुष्पः, करहाटकः, करहाटः, स्त्रीमुखमधुदोहदः, स्त्रीमुखमधुदोहलः, स्त्रीमुखपः, शीतगन्धा, धन्वः, सीधुगन्धः, करकः, केसरः, चिरपुष्पः, मुकुरः, दन्तधावनः
noun
वृक्षविशेषः, पुष्पष्पवृक्षविशेषः आयुर्वेदे अस्य गुणाः शीतलत्वहृद्यत्वविषदोषनाशित्वम्।
"बकूलस्य फलम् दन्तस्थैर्यकरम् अस्ति।"
Synonyms:
 पिण्डीतकः, मरुबकः, श्वसनः, करहाटकः, शल्यः, मदनः
noun
कण्टकयुक्तः वृक्षः।
"पिण्डीतकस्य फलम् औषधाय उपयुज्यते।"
Synonyms:
 अङ्कोलः, अङ्कोटः, निकोचकः, अङ्कोठः, निकोठकः, लिकोचकः, अङ्कोलकः, बोधः, नेदिष्ठः, दीर्घकीलकः, रामठः, कोठरः, रेची, गूढपत्रः, गुप्तस्नेहः, पीतसारः, मदनः, गूढवल्लिका, पीतः, ताम्रफलः, दीर्घकीलः, गुणाढ्यकः, कोलकः, लम्बकर्णः, गन्धपुष्पः, रोचनः, विशानतैलगर्भः
noun
वृक्षविशेषः।
"अङ्कोलस्य बीजैः निर्मितस्य तैलस्य शरीरे आलेपनं क्रियते चेत् सः पुरुषः अदृश्यः भविष्यति इति लोकोक्तिः वर्तते।"
Synonyms:
 कामदेवः, कामः, मदनः, मन्मथः, मारः, प्रद्युम्नः, मीनकेतनः, कन्दर्पः, दर्पकः, अनङ्गः, पञ्चशरः, स्मरः, शम्बरारिः, मनसिजः, कुसुमेषुः, अनन्यजः, रतिनाथः, पुष्पधन्वा, रतिपतिः, मकरध्वजः, आत्मभूः, ब्रह्मसूः, विश्वकेतुः, कामदः, कान्तः, कान्तिमान्, कामगः, कामाचारः, कामी, कामुकः, कामवर्जनः, रामः, रमः, रमणः, रतिनाथः, रतिप्रियः, रात्रिनाथः, रमाकान्तः, रममाणः, निशाचरः, नन्दकः, नन्दनः, नन्दी, नन्दयिता, रतिसखः, महाधनुः, भ्रामणः, भ्रमणः, भ्रममाणः, भ्रान्तः, भ्रामकः, भृङ्गः, भ्रान्तचारः, भ्रमावहः, मोहनः, मोहकः, मोहः, मातङ्गः, भृङ्गनायकः, गायनः, गीतिजः, नर्तकः, खेलकः, उन्मत्तोन्मत्तकः, विलासः, लोभवर्धनः, सुन्दरः, विलासकोदण्डः
noun
कामस्य देवता।
"कामदेवेन शिवस्य क्रोधाग्निः दृष्टः।"
Synonyms:
 बीजपुष्पः, मदनः, मरुवकः
noun
विविधाः वनस्पति-विशेषाः ।
"कोशकारैः बीजपुष्पः समुल्लिखितः विद्यते"
Synonyms:
 बीजपुष्पः, मदनः, मरुवकः
noun
विविधाः वनस्पति-विशेषाः ।
"कोशकारैः बीजपुष्पः समुल्लिखितः विद्यते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मदनः
Root: मदन
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai
Shloka(s):
3|3|49|1 ► कृतमालः सुपर्णश्च मदने तु फणी रसः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|49|2 ► पिण्डीतके मरुवक इक्ष्वाकुर्गालवामनौ॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|49|1 ⇢ मदनः (मदन) (पुं) ⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai ⇒
➠ 3|3|49|1 ⇢ फणी (फणिन्) (पुं) ⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai ⇒
➠ 3|3|49|1 ⇢ रसः (रस) (पुं) ⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai ⇒
➠ 3|3|49|2 ⇢ पिण्डीतकः (पिण्डीतक) (पुं) ⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai ⇒
➠ 3|3|49|2 ⇢ मरुवकः (मरुवक) (पुं) ⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai ⇒
➠ 3|3|49|2 ⇢ इक्ष्वाकुः (इक्ष्वाकु) (पुं) ⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai ⇒
➠ 3|3|49|2 ⇢ गालवः (गालव) (पुं) ⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai ⇒
➠ 3|3|49|2 ⇢ अमनः (अमन) (पुं) ⇒ Mayan
Vangueria spinosa
a kind of basil
Tamil Marukkārai ⇒
Related word(s):
Tamil
Tamil
மத3ன: : மன்மதன், காதல், தேன் வண்டு, மகிழ மரம், காம விகாரம், இளவேனில் காலம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मदनः,
पुं,
 (मदयतीति । मद् + णिच् ल्युः ।)कामदेवः । इत्यमरः । १ । १ । २६ ॥
तस्य नाम्नां व्युत्पत्तिर्यथा । ऋषय ऊचुः ।“यस्मात् प्रमथ्य चेतस्त्वं जातोऽस्माकं तथा विधेः ।तस्मान्मन्मथनाम्ना त्वं लोके गेयो भविष्यसि ॥
जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते ।अतस्त्वं कामनाम्नापि ख्यातो भव मनोभव ! ॥
मदनान्मदनाख्यस्त्वं शम्भोर्दर्पात् सदर्पकः ।तथा कन्दर्पनाम्नापि लोके ख्यातो भविष्यसि ॥
”इति कालिकापुराणे २ अध्यायः ॥
ब्रह्मणस्तस्योत्पत्तिर्यथा, --“प्रहृष्टमानसः पुत्त्रं कन्यैकाञ्च ससर्ज्ज ह ।हृष्टस्य कामिनः पुत्त्रः कामदेवो बभूव ह ॥
कन्या षोडशवर्षीया रत्नभूषणभूषिता ॥
उवाच पुत्त्रं स विधिः सुदीप्तं पुरतः स्थितम् ।दुर्न्निवार्य्यं मत्कलांशं स्वात्मारामं मनोहरम् ॥
ब्रह्मोवाच ।स्त्रीपुंसोः क्रीडनार्थाय मुदा त्वञ्च विनिर्म्मितः ।हृदि योगेन सर्व्वेषामधिष्ठानं करिष्यसि ॥
सम्मोहनं समुद्वेगबीजं स्तम्भितकारणम् ।उन्मत्तबीजं ज्वलनं शश्वच्चेतनहारकम् ॥
प्रगृह्यैतान्मया दत्तान् सर्व्वान् सम्मोहनं कुरु ।दुर्निवार्य्यो मम वराद्भव वत्स ! भवेषु च ॥
बाणान्दत्त्वैवमुक्त्वा च प्रहृष्टश्च जगद्बिधिः ।दृष्ट्वा वाचं दुहितरं वरं दातुं समुद्यतः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३५ अध्यायः ॥
(योगाचार्य्यरूपः शिवस्यावतारविशेषः ।यथा, शिवपुराणे वायुसंहितायाम् । २ । १० ।१ -- २ ।श्रीकृष्ण उवाच ।“युगावर्त्तेषु सर्वेषु योगाचार्य्यछलेन तु ।अवताराणि सर्वस्य शिष्यांश्च भगवन् ! वद ॥
”उपमन्युरुवाच ।“श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कंक एव च ॥
”महादेवः । मदयति भक्तानां मनः इतिमद + ल्युः । मनसि आनन्दजनकत्वादस्य तथा-त्वम् । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ६९ ।“उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरोयशः ॥
”मत्तता । वरारोहाणां कामिनीनां भावविशेषःइति यावत् । यथा, महाभारते । ३ ।४६ । १३ ।“सीधुपानेन चाल्पेन तुष्टाथ मदनेन च ।विलासनैश्च विविधैः प्रेक्षणीयतराभवत् ॥
”)वसन्तः । धुस्तूरः । सिक्थकम् । इति मेदिनी ।मे । १०३ ॥
वृक्षभेदः । मयना इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । पिचुकः २ मुचुकुन्दः ३ कण्टकी ४ ।इति रत्नमाला ॥
पिण्डीतकः ५ । (तथाचास्यपर्य्यायान्तरं गुणाश्च ।“मदनः छर्द्दनः पिण्डो नटः पिण्डीतकस्तथा ।करहाटी मरुवकः शल्यको विषपुष्पकः ॥
मदनो मधुरस्तिक्तो वीर्य्योष्णो लेखनो लघुः ।वान्तिकृद्विद्रधिहरः प्रतिश्यायव्रणान्तकः ॥
रूक्षः कुष्ठकफानाहशोथगुल्मव्रणापहः ॥
”धुस्तूरार्थे पर्य्यायो यथा, --“धत्तूरधूर्त्तधुत्तूरा उन्मत्तः कनकाह्वयः ।देवता कितवस्तूरी महामोहः शिवप्रियः ॥
मातुलो मदनश्चास्य फले मातुलपुत्त्रकः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)मरुवकः ६ श्वसनः ७ करहाटकः ८ शल्यः ९ ।इत्यमरः । २ । ४ । ५२ -- ५३ ॥
भ्रमरः ।इति जटाधरः ॥
माषः । इति हेमचन्द्रः ॥
खदिरवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
मङ्कोठ-वृक्षः । वकुलवृक्षः । वृक्षविशेषः । मयना-फल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शल्यः २कैटर्य्यः ३ पिण्डः ४ धाराफलः ५ तगरः ६करहाटः ७ पिण्डीतकः ८ श्वसनः ९ मरु-वकः १० । अस्य गुणाः । वमिकारकत्वम् ।तिक्तत्वम् । उष्णवीर्य्यत्वम् । लेखनत्वम् । लघुत्वम् ।रूक्षत्वम् । कुष्ठकफानाहशोफगुल्मब्रणापहत्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः ॥
आलिङ्गनविशेषः । तल्ल-क्षणम् । नायको नायिकायाः कण्ठे हस्तं दत्त्वाद्वितीयहस्तं तस्या मध्यदेशे दत्त्वा यदाश्लिषति ।इति कामशास्त्रम् ॥
(“अथ मयनम् ।” मम्इति भाषा ।“मयनन्तु मधूच्छिष्टं मधुशेषञ्च सिक्थकम् ।मध्वाधारो मदनकं मधूषितमपि स्मृतम् ॥
मदनं मृदुसुस्निग्धं भूतघ्नं ब्रणरोपणम् ।भग्नतन्धानकृद्वातकुष्ठवीसर्परक्तजित् ॥
”इति च भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥
मण्डलिसर्पान्तर्गतसर्पविशेषः ॥
“शिशुको मदनःपालिंहिरः इत्यादि ।” इति मुश्रुते कल्पस्थानेचतुर्थेऽध्याये ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मदी हर्षग्लेपनयोः”@} 2 शमादिः, घटादिश्च।
‘ग्लेपनम् = दैन्यम्’ इति मा।
धा।
वृत्तिः।
‘ग्लपने’ इति क्षीरतरङ्गिण्यां पाठः।
‘स्तुत्यादौ मन्दते, हर्षे माद्येत्, मादयते णिचि।।’ 3 इति देवः।
4 मादकः-दिका, 5, मादकः 6 इत्यादिषु मित्त्वं नेति ज्ञेयम्।]] मदकः-निमादकः-मादकः-दिका, मिमदिषकः-षिका, मामदकः-दिका
मदिता-त्री, मदयिता-त्री, मिमदिषिता-त्री, मामदिता-त्री
7 माद्यन्-न्ती, मदयन्-न्ती, मिमदिषन्-न्ती
-- मदिष्यन्-न्ती-ती, मदयिष्यन्-न्ती-ती, मिमदिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- मदयमानः, मदयिष्यमाणः, --मामद्यमानः, मामदिष्यमाणः
सुमत्-सुमद्-सुमदौ-सुमदः
-- -- -- 8 मत्तम्-मत्तः-मत्तवान्, मदितः, मिमदिषितः, मामदितः-तवान्
मदः, 9 प्रमद्वरः, 10 प्रमादी, 11 इरम्मदः 12, 13 उन्मदिष्णुः 14, मदः, 15 मदनः, मिमदिषुः, मामदः
मदितव्यम्, मदयितव्यम्, मिमदिषितव्यम्, मामदितव्यम्
16 मदनीयम्, मदनीयम्, मिमदिषणीयम्, मामदनीयम्
माद्यम्- 17 मद्यम्, मद्यम्, मिमदिष्यम्, मामद्यम्
ईषन्मदः-दुर्मदः-सुमदः
-- -- -- मद्यमानः, मद्यमानः, मिमदिष्यमाणः, मामद्यमानः
मादः, 18 विद्यामदः-धनमदः, कुलमदः, 19 20 प्रमदः, 21 सम्मदः, प्रमादः-सम्मादः-उन्मादः-विमादः, मदः, मिमदिषः, मामदः
मदितुम्, मदयितुम्, मिमदिषितुम्, मामदितुम्
मत्तिः, मदना, मिमदिषा, मामदा
मदनम्, मदनम्, मिमदिषणम्, मामदनम्
मदित्वा, 22 मदयित्वा, मिमदिषित्वा, मामदित्वा
प्रमद्य, प्रमदय्य, प्रमिमदिष्य, प्रमामद्य
मादम् २, मदित्वा २, 23 मादम् २ -मदम् २, 24 मदयित्वा २, मिमदिषम् २, मिमदिषित्वा २, मामदम् २
मामदित्वा २
25 इति ण्यन्तात् इत्नुच्प्रत्यये रूपमेवम्।
मदयित्नुः = मदिरा।]] मदयित्नुः, 26 इत्यादिना किरच्प्रत्यये रूपमेवम्।
माद्यन्तेऽ- नयेति मदिरा = सुरा।]] मदिरा, 27 मत्सरः, 28 मत्स्यः-मत्सी।
29
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२१६)
02
=>
 (४-दिवादिः-[८१५] १२०८। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ११२)
04
=>
 [पृष्ठम्०९९६+ २८]
05
=>
 [[१। ‘घटादयो मितः’ (ग। सू। भ्वादौ) इति मित्त्वात् ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाया ह्रस्वो भवति। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्। ‘मदी हर्षे’ इति दिवादिषु पठितस्यैव धातोर्मित्त्वार्थं घटादिषु (भ्वादौ) अनुवादः। तेन हर्षग्लेपन- रूपार्थविशेष एव घटादिपाठात् मित्त्वेन मदकः इत्यादीनि ण्यन्ते रूपाणीति ज्ञेयम्। अन्यत्रार्थेषु निमादकः [= अक्षरव्यञ्जनानां स्पष्टमुच्चारयिता]
06
=>
 [= चित्तविकारोत्पादयिता]
07
=>
 [[२। श्यनि, ‘शमामष्टानाम्--’ (७-३-७४) इति दीर्घे रूपमेवम्।]]
08
=>
 [[३। ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इति निष्ठायामिण्निषेधे ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छि- मदाम्’ (८-२-५७) इति निष्ठानत्वनिषेधे च रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[४। ‘स्थेशभास-’ (३-२-१७५) इत्यत्र “प्रमद्वरोऽपि इति केचित्।” इति प्रक्रियाकौमुदी।]]
10
=>
 [[५। ‘शमित्यष्टाभ्यः--’ (३-२-१४१) इति ताच्छील्ये घिनुण्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[६। इरया माद्यतीति इरम्मदः = मेघज्योतिः। इरा = उदकम्। ‘उग्रम्पश्येरम्मद- पाणिन्धमाश्च’ (३-२-३७) इति कर्तरि तृजाद्यपवादतया खश् निपात्यते। निपातना- देव श्यन् न। ‘इरया = वारिणा माद्यन् वैद्युताग्निरिरम्मदः।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
12
=>
 [[आ। ‘इरम्मदं ज्योतिरमुञ्चदब्भ्रं शनैश्शनैः प्रावृषिकं ररास।।’ वा। वि। ३। ६।]]
13
=>
 [[७। ‘अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मद--’ (३-२-१३६) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच्प्रत्ययः।]]
14
=>
 [[B। ‘व्यालद्विपा यन्तृभिरुन्मदिष्णवः कथंचिदारादपथेन निन्यिरे।।’ शि। व। १२। २८।]]
15
=>
 [[८। ण्यन्तात् ‘नन्दिग्रहि--’ (३-१-१३४) इति नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युप्रत्यये रूपमेवम्। मदयतीति मदनः।]]
16
=>
 [पृष्ठम्०९९७+ ३२]
17
=>
 [[१। “मदसाधनम्--मद्यम्। बाहुलकात् करणे यत्।” इति प्र। सर्वस्वे।]]
18
=>
 [[२। ‘मदोऽनुपसर्गे’ (३-३-६७) इति अनुपसर्गेऽप्प्रत्ययः। घञोऽपवादः। कुलमदः, धनमदः, इत्यादिषु चैवं ज्ञेयम्।]]
19
=>
 [कन्यानाम्]
20
=>
 [[३। ‘प्रमदसम्मदौ हर्षे’ (३-३-६८) इति हर्षेऽभिधेये एतौ शब्दौ निपात्येते। हर्षादन्यत्र, उपसर्गे च प्रमादः, संमादः इत्यादिषु घञ् इति ज्ञेयम्। ‘सध माद- स्थयोश्छन्दसि’ (६-३-९६) इत्यत्र माद इति निर्देशबलात् केवलादप्यस्माद्- धातोर्घञ् भवतीति ज्ञेयम्।]]
21
=>
 [कोकिलानाम्]
22
=>
 [[आ। ‘कपितोयनिधीन् प्लवङ्गमेन्दुर्मदयित्वा मधुरेण दर्शनेन।’ भ। का। १०। २८।]]
23
=>
 [[४। घटादिषु पाठसामर्थ्यात् ‘चिण्णमुलोः--’ (६-४-९३) इति णौ परतः दीर्घो विकल्पेन भवति। तेन रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
24
=>
 [[आ। ‘कपितोयनिधीन् प्लवङ्गमेन्दुर्मदयित्वा मधुरेण दर्शनेन।’ भ। का। १०। २८।]]
25
=>
 [[५। ‘स्तनिहृषिपुषिगदिमदि--’ [द। उ। १-१४०]
26
=>
 [[६। ‘इषिमदि--’ [द। उ। ८-२६]
27
=>
 [[७। ‘कृधूमदिभ्यः कित्’ (द। उ। ८-५३) इति सरन्प्रत्ययः, तस्य च कित्त्वम्। माद्यत्यसौ परव्यसनैरिति मत्सरः = ईर्ष्या।]]
28
=>
 [[८। ‘ऋतन्यञ्चि--’ (द। उ। १०-१२) इत्यादिना स्यन्प्रत्यये रूपमेवम्। माद्यत्युदकं प्राप्य इति मत्स्यः। स्त्रियाम् गौरादिपाठात् (४-१-४१) ङीष्। ‘मत्स्यस्य ङ्याम्--’ (वा। ६-४-१४९) इति यकारलोपः।]]
29
=>
 [पृष्ठम्०९९८+ २७]