| YouTube Channel

मत्स्य (matsya)

 
शब्दसागरः
English
मत्स्य mf. (-त्स्य-त्सी) A fish in general.
m.
 (-त्स्यः)
1. A particular fish
probably the Saphari, or fish in which VISHṆU was incarnate in
his Matsya Avatār.
2. A name of VISHṆU, from his incarnation as
a fish.
3. A country, enumerated amongst the midland divisions
of India, (Diṇajpur and Rangpur.)
4. One of the Purānas.
E.
 मदि
to be pleased, Unādi
aff.
 स्यत् ।
Capeller Eng
English
म॑त्स्य
m.
 आ
f.
 fish.
Yates
English
मत्स्य (त्स्यः-त्स्यी) 1.
m.
 3.
f.
 A fish
Vishnu as the fish
avatār
a mid-
land country of India
a
Purān.
Spoken Sanskrit
English
मत्स्य - matsya -
m.
 - fish
मत्स्य - matsya -
m.
 - king of the
मत्स्य - matsya -
m.
 - particular species of fish
मत्स्य - matsya -
m.
 - 12th sign of the zodiac
मत्स्य - matsya -
m.
 - figure of a figure
प्रवाल-मत्स्य - pravAla-matsya -
m.
 - coral fish [ Zool. ]
गभीर-समुद्र-मत्स्य - gabhIra-samudra-matsya -
m.
 - deep sea fish
Wilson
English
मत्स्य
mf. (-त्स्यः-त्स्यी) A fish in general.
m.
 (-त्स्यः)
1 A particular fish, probably the Śapharī, or the fish in which VIṢṆU
was incarnate in his fish Avatāra.
2 A name of VIṢṆU, from his incarnation as a fish.
3 A country, enumerated amongst the midland divisions of India,
(Dinajpur and Rangpur.)
4 One of the Purāṇas.
E.
 मदि to be pleased, Uṇādi
aff.
 स्यत्.
Apte
English
मत्स्यः [matsyḥ], [मद्-स्यन्
Uṇ.*
 4.2]
A fish
शूले मत्स्यानिवा- पक्ष्यन् दुर्बलान् बलवत्तराः
Ms.*
 7.2.
A particular variety of fish.
A king of the Matsyas. -त्स्यौ (dual) The sign Pisces of the zodiac. -त्स्याः (pl. )
N.
 of a country and its inhabitants, the country of Virāṭa q. v.
Ms.*
 2.19.
Comp.
 -अक्षका, -अक्षी
N.
 of a kind of Soma plant. -अद्, -अदन, -आद
a.
 feeding on fish, a fisheater. -अवतारः the first of the ten incarnations of Viṣṇu
(during the reign of the seventh Manu, the whole earth, which, had become corrupt was swept away by a flood, and all living beings perished except the pious Manu and the seven sages who were saved by Viṣṇu in the form of a fish)
cf.
 Jayadeva's description of this avatāra.
प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदं विहित- वहित्रचरित्रमखेदम् । केशव धृतमीनशरीर जय जगदीश हरे
Gīt.*
 1.
अशनः a king-fisher.
one who eats fish. -अशिकa. fish-eater
मत्स्याशिका लासिका
Mk.*
 1.23. -असुरः
N.
 of a demon. -आधानी, -धानी a fish-basket (used by fishermen). -उदरिन्
m.
 an epithet of Virāṭa. -उदरी an epithet of Satyavatī. -उदरीयः an epithet of Vyāsa. -उद्वर्तनम् a kind of dance
Dk.*
 2.8. -उप- जीविन्
m.
 , -आजीवः a fisherman. -करण्डिका a fishbasket. -कीशः an elephant
Gīrvāṇa. -गन्ध
a.
 having the smell of fish. (-न्धा)
N.
 of Satyavatī. -घण्टः a kind of fish-sauce.
घातः the killing or catching of fishes, the occupation of a fisherman
मत्स्यघातो निषादानाम्
Ms.*
 1.48.
a fisherman. -घातिन्, -जीवत्, -जीविन्m. a fisherman. -जालम् a fishing-net. -देशः the country of the Matsyas. -द्वादशी
N.
 of the twelfth day in the month of मार्गशीर्ष. -नारी 'half-fish, half-woman', an epithet of Satyavatī. -नाशकः, -नाशनः an osprey. -पुराणम्
N.
 of one of the eighteen Purāṇas. -पित्ता Helleborus Niger (Mar. केदारकुटकी). -बन्धः, -बन्धिन्m. a fisherman
कदाचित्तं जलस्थायं मत्स्यबन्धाः समन्ततः
Mb.
 * 12.137.5. -बन्धनम् a fish-hook, an angle. -बन्ध (न्धि)नी a fish-basket. -मांसम् fish-flesh
द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन
Ms.*
 3.268. -रङ्कः, -रङ्गः, -रङ्गकः a halcyon, king-fisher.
राजः the Rohita fish.
N.
 of Virāṭa. -वेधनम्, -वेधनी an angle. -वेधनी a cormorant.-व्रतिन् one who lives in water. -संघातः a shoal of fish. -सन्तानिकः fish cooked with sauce
दग्धोङ्गारे सलवणो वेशवारैरुपस्कृतः । सार्द्रकः कटुतैलेन मत्स्यसन्तानिको भवेत् Śabdachandrikā.
Apte 1890
English
मत्स्यः [मद्-स्यनः Uṇ. 4. 2.] 1 A fish
शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दबलोन्व लवत्तराः Ms. 7. 20.
2 A particular variety of fish.
3 A king of the Matsyas.
त्म्यौ (dual) The sign Pisces of the zodiac.
त्स्याः (pl.) N. of a country and its inhabitants. the country of Virāṭa q. v.
Ms. 2. 19.
Comp.
अक्षका,
अक्षी N. of a kind of Soma plant.
अद्,
अदन,
आद a. feeding on fish, a fish-eater.
अवतारः the first of the ten incarnations of Viṣṇu
(during the reign of the seventh Manu. the whole earth, which had become corrupt was swept away by a flood. and all living beings perished except the pious Manu and the seven sages who were saved by Viṣṇu in the form of a fish)
cf. Jayadeva's description of this avatāra: प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदं विहितवहित्रचरित्रमखेदं । कशव धृतमीनशरीर जय जगदीश हरे Gīt. 1.
अशनः {1} a king-fisher. {2} one who eats fish.
असुरः N of a demon.
आधानी,
धानी a fish-basket (used by fishermen).
उदरिन् m. an epithet of Virāṭa.
उदरी an epithet of Satyavatī.
उदरीयः an epithet of Vyāsa.
उपजीविन् m., आजीवः a fisherman.
करंडिका a fish-basket.
गंध a. having the smell of fish. (
धा) N. of Satyavatī.
घंटः a kind of fishsauce.
घातः {1} the occupation of a fisherman. {2} a fisherman.
घातिन्,
जीवत्,
जीविन् m. a fisherman.
जालं a fishing-net.
देशः the country of the Matsyas.
द्वादशी N. of the twelfth day in the month of मार्गशीर्ष.
नारी ‘half-fish, half-woman’, an epithet of Satyavatī.
नाशकः
नाशनः an osprey.
पुराणं N. of one of the eighteen Purāṇas.
बंधः,
बंधिन् m. a fisherman.
बंधनं a fish-hook, an angle.
बंध (धि) नी a fish-basket.
रंकः,
रंगः,
रंगकः a halcyon, king-fisher.
राजः {1} the Rohita fish. {2} N. of Virāṭa
वेधनं,
वेधनी an angle.
वेधनी a cormorant.
संघातः a shoal of fish.
मत्स्य or विराट N. of a country lying to the west of Dholpur
the Pāṇḍavas are said to have entered it from the banks of the Yamunā through the land of the Rohitakas and Sūrasenas towards the north of Daśārṇa. Vairāṭa, the capital of Virāṭa, is probably the same as Bairat 40 miles north of Jeypore.
Monier Williams Cologne
English
म॑त्स्य a
m.
 (cf. मत्स and मच्छ) a fish,
RV.
&c.
&c.
 (personified as a prince with the patr. साम्मद,
ŚBr.
 )
a partic. species of f°,
L.
(in
astron.
 ) the figure of a f° (= तिमि),
Sūryas.
a partic. luminous appearance,
VarBṛS.
(du. ) the 12th sign of the zodiac (Pisces),
Jyot.
a partic. figure (= स्वस्तिकमध्याकृति),
Hcat.
(pl. )
N.
 of a people and country (which
accord.
 to
Mn.
 ii, 19 forms part of Brahmarṣi),
RV.
&c.
&c.
a king of the
Matsyas.
 (cf. मत्स)
N.
 of Virāṭa (as having been found by fishermen, along with his sister Matsyā or Satya-vatī, in the body of the Apsaras Adrikā, metamorphosed into a fish),
MBh.
N.
 of a pupil of Deva-mitra Śākalya,
Cat.
मत्स्य b
&c.
 See
p.
 776, col. 3.
Monier Williams 1872
English
मत्स्य, अस्, m. a fish (‘the gay one’)
a parti-
cular species of fish (probably the Sapharī)
(in
astronomy) the figure of a fish (= तिमि, q. v.)
a
king of the Matsyas (also called Matsa
cf. Mahā-bh.
Virāṭa-p. 16, 18, 145, Ādi-p. 2393, 2396, where
the name is applied to Virāṭa as having been found
by fishermen, along with his sister Matsyā or Satya-
vatī, in the body of the Apsaras Adrikā, metamorphosed
into a fish)
N. of a pupil of Deva-mitra Śākalya,
(also read वात्स्य)
a particular luminous appear-
ance
(औ), m. du. the twelfth sign of the zodiac
or Pisces (figured by two fish)
(आस्), m. pl., N. of
a people and country (mentioned in Manu II. 19. as
forming part of the district called Brahmarṣi), the
country of Virāṭa
(स्या or सी), f., N. of the sister
of king Virāṭa
[cf. Hib. meas, ‘a fish
’ measach,
‘fishy.’]
—मत्स्य-करण्डिका, f. a fish-basket, any
hamper or receptacle for fish.
—मत्स्य-कूर्माद्य्-
अवतारिन् (°म-आद्°), ई, m. ‘descending (and be-
coming incarnate) as a fish, tortoise, &c., ’ an epithet
of Viṣṇu.
—मत्स्य-गन्ध, अस्, आ, अम्, having
the smell of fish
(आस्), m. pl., N. of a race
(आ), f.
epithet of Satya-vatī (mother of Vyāsa, also called
Mīna-gandhā
see मत्स्य above)
a species of
aquatic plant (= लाङ्गली, जल-पिप्पली).
—मत्स्य-
घण्ट, अस्, m. a kind of fish-sauce or dish of fish
[cf. मत्स-गण्ट।]
—मत्स्य-घात, अस्, m. the
killing of fish, i. e. the occupation of a fisherman.
—मत्स्य-घातिन्, ई, m. ‘fish-killer, ’ a fisherman.
—मत्स्य-जाल, अम्, n. a fishing net.
—मत्स्य-
जीवत्, अन्, or मत्स्य-जीविन्, ई, m. ‘living by fish,
i. e. living by catching fish, ’ a fisherman
[cf. मत्स्यो-
पजीविन्।]
—मत्स्य-देश, अस्, m. ‘the country
Matsya, ’ N. of a country mentioned in the Ratna-
koṣa
[cf. मत्स्य।]
—मत्स्य-द्वादशी or मत्स्य-
द्वादशिका, f., N. of the twelfth day in one of the
halves of the month Mārgaśīrṣa.
—मत्स्य-द्वीप,
अस्, m. ‘fish-island, ’ N. of a Dvīpa.
—मत्स्य-धानी,
f. ‘fish-holder, ’ a fish-basket, a small basket used by
fishermen, (also sometimes, but less accurately, applied
to a kind of snare of reeds or grass which is left in
the water and entangles the fish that swim with the
current.)
—मत्स्य-ध्वज, अस्, m. a fish-shaped
standard
N. of a mountain in Kāma-rūpa.
—मत्स्य-
नाथ, अस्, m. ‘fish-lord, ’ N. of a man (= मत्स्येन्-
द्र, q. v.).
—मत्स्य-नारी, f. ‘fish-woman, half
fish, half woman, ’ epithet of Satya-vatī.
—मत्स्य-
नाशक or मत्स्य-नाशन, अस्, m. ‘fish-destroyer, ’
a sea-eagle, ospray.
—मत्स्य-पित्ता, f. ‘fish-bile, ’ a
species of medicinal plant (= कटु-रोहिणी
cf.
मत्स्य-विन्ना).
—मत्स्य-पुराण, अम्, n. ‘fish-
Purāṇa, ’ N. of one of the eighteen Purāṇas, so
called as communicated by Viṣṇu in the form of a
fish to the seventh Manu, sometimes called Vaivas-
vata
[cf. मत्स्यावतार।]
—मत्स्य-प्रादुर्भाव,
अस्, m. ‘fish-manifestation, ’ N. of the thirty-sixth
chapter of the Narasiṃha-Purāṇa
[cf. मत्स्याव-
तार।]
—मत्स्य-बन्ध, अस्, m. a fisherman.
—मत्स्य-बन्धन, अम्, n. a fish-hook, angle
(ई), f. a fish-basket.
—मत्स्य-बन्धिन्, ई, m. ‘fish-
catching, ’ an angler, fisherman
(इनी), f. a fish-
basket (various reading for मत्स्य-बन्धनी).
—मत्स्य-माधव, अम्, n., N. of a Tīrtha.
—मत्स्य-रङ्क or मत्स्य-रङ्ग or मत्स्य-
रङ्गक, अस्, m. a halcyon, king-fisher.
—मत्स्य-
राज, अस्, m. ‘fish-king, ’ the fish Cyprinus Rohita
the king of the Matsyas.
—मत्स्य-विद्, त्, त्, त्, know-
ing fish, an ichthyologist.
—मत्स्य-विन्ना, f. a plant
(= कटुका).
—मत्स्य-वेधन, अम्, ई, n. f. ‘fish-
piercing, ’ a fish-hook, angle
(ई), f. a cormorant.
—मत्स्य-सगन्धिन्, ई, इनी, इ, having a fish
smell.
—मत्स्य-सङ्घात, अस्, m. a multitude of
fish, a shoal of young fry or small fish.
—मत्स्य-सन्-
तानिक, अस्, m. a particular dish of fish (eaten with
condiments and oil).
—मत्स्य-सूक्त, अम्, n., N. of
a work mentioned in Kṛṣṇānanda's Tantra-sāra.
—मत्स्य-हन्, आ, m., Ved. ‘fish-killer, ’ a fisher-
man.
—मत्स्याक्षक (°य-अक्°), अस्, m. or मत्स्-
याक्षका or मत्स्याक्षी, f. ‘fish-eyed (?), ’ N. of a
species of Soma plant
(according to some मत्स्-
याक्षी and मत्स्याक्षिका = गण्ड-दूर्वा, accord-
ing to others मत्स्याक्षी = हिलमोचिका, Hingcha
Repens
मत्स्याक्षी is sometimes read मत्स्याङ्गी।)
—मत्स्याद् (°य-अद्), त्, त्, त्, or मत्स्याद (°य-
आद), अस्, आ, अम्, ‘fish-eating, ’ feeding on fish.
—मत्स्यादनी, f. = जल-पिप्पली, a particular plant.
—मत्स्यावतार (°य-अव्°), अस्, m. ‘fish-descent, ’
N. of the first of the ten incarnations or manifesta-
tions of Viṣṇu (during the reign of the seventh
Manu, the whole earth, which had become corrupt,
was destroyed by a flood, and all living beings
perished, except the pious Manu himself, and the
seven Ṛṣis, who were preserved by the help of
Viṣṇu in the form of a fish, after having been di-
rected by him to enter a large ship with the seeds
of all existing things
while the ship floated, fastened
to the fish, Manu entered into conversation with
him, and his questions, with the replies of Viṣṇu,
form the substance of the Matsya-Purāṇa, q. v.
in
the Vana-parvan of the Mahā-bhārata, 1. 12746-
12804, the fish is represented as an incarnation of
Brahmā)
N. of a division of the Khaṇḍa-praśasti,
ascribed to Hanumat, treating of the ten manifesta-
tions of Viṣṇu.
—मत्स्यावतार-कथन, अम्, n.
‘the tale or narration of the fish-descent, ’ N. of the
thirty-seventh chapter of the Uttara-khaṇḍa of the
Padma-Purāṇa.
—मत्स्याशन (°य-अश्°), अस्, m.
‘feeding on fishes, ’ a halcyon, king-fisher.
—मत्स्या-
सुर (°य-अस्°), अस्, m. ‘fish-Asura, ’ N. of an Asura.
—मत्स्यासुर-शैल-वध, अस्, m., N. of the
ninety-second chapter of the Krīḍā-khaṇḍa or second
part of the Gaṇeśa-Purāṇa.
—मत्स्येन्द्र (°य-इन्°),
अस्, m., N. of a teacher of the Haṭha-vidyā.
—मत्स्-
येश्वर-तीर्थ (°य-ईश्°), अम्, n., N. of a Tīrtha.
—मत्स्योदरिन् (°य-उद्°), ई, m., N. of Matsya or
Virāṭa as the brother of Matsyodarī.
—मत्स्योदरी
(°य-उद्°), f. a N. of Matsyā or Satya-vatī, who with
her brother Matsya was found in the body of the
Apsaras Adrikā metamorphosed into a fish, (also read
मत्सोदरी)
N. of a sacred bathing-place in Benares.
—मत्स्योदरीय, अस्, आ, अम्, relating to the belly
of a fish
(अस्), m. ‘son of Satya-vatī or Matsyodarī, ’
an epithet of Vyāsa.
—मत्स्योपजीविन् (°य-उप्°), ई,
m. ‘living by fish, ’ a fisherman
[cf. मत्स्य-जीवत्।]
मत्स्य मत्स्य। See col. 1.
Macdonell
English
मत्स्य mát-sya,
m.
 [lively: √ mad] fish
N. 🞄of a people (pl. )
king of the Matsyas: du. 🞄Pisces (sign of the zodiac).
Benfey
English
मत्स्य मत्स्य, i. e. 1. मद् + स्य,
1.
m.
A fish, Man. 1, 39.
2. A particular
fish, probably the सफरी।
3. A name
of Viṣṇu.
4. The name of a country,
Man. 2, 19
7, 193.
--
Comp.
पाक-,
m.
1. a particular fish, Suśr. 1, 206, 17.
2. a poisonous kind of insect, ib. 2,
288, 3.
Hindi
Hindi
एक मछली
Apte Hindi
Hindi
मत्स्यः
पुं*
 - मद् + स्यन्
मछली
मत्स्यः
पुं*
 - -
मछलियों की विशेष जाति
मत्स्यः
पुं*
 - -
मत्स्य देश का राजा
मत्स्यः
पुं*
 - मद्+स्यन्
मछली
मत्स्यः
पुं*
 - मद्+स्यन्
मत्स्य देश का राजा
मत्स्यः
पुं*
 - -
धौलपुर के पश्चिम में स्थित देश। कहा जाता है कि पांडव लोग दशार्ण के उतर में शौरसेन तथा रोहितक के भूभाग से होते हुए यमुना के तट इस प्रदेश में आये थे। विराट देश की राजधानी संभवतः वैराट ही थी जो आजकल जयपुर से ४० मील उतर में बैरात के नाम से विख्यात है।
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मत्स्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೀನು
निष्पत्तिः - > मदी (हर्षे) - "स्यन्" (उ० ४-२)
व्युत्पत्तिः - > माद्यति इति
प्रयोगाः - > "नादेया मधुरा मत्स्याः गुरवो मारुतापहाः"
उल्लेखाः - > सुश्रुत० सूत्र० ४६-११४
मत्स्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ಅವತಾರ /ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹತ್ತು ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಅವತಾರ
मत्स्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೀನರಾಶಿ /ಹನ್ನೆರಡು ರಾಶಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ರಾಶಿ
मत्स्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿರಾಟರಾಜನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ಸ್ಯದೇಶ
विस्तारः - > ಇದಕ್ಕೆ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗ. ಈ ದೇಶವು ಈಗಿನ ಜಯಪುರ ಸಂಸ್ಥಾನ ಆಳ್ವಾರ್ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಭರತಪುರದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಪಾಂಡವರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸ ಮಾಡಿ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು.
मत्स्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮತ್ಸ್ಯ ದೇಶದ ಜನರು
L R Vaidya
English
matsya {% (I) m. pl. %} Name of a country and its people, M.ii.19.
matsya {% (II) m. du. %} The sign Pisces of the zodiac.
matsya {% (III) m. %} 1. A fish, बभुः पिबंतः परमार्थ्मत्स्याः पर्याविलानीव नवोदकानि R.vii.40, M.i.39
2. a kind of fish
3. a king of the Matsyas.
Bopp
Latin
मत्स्य m. piscis. M. 5. (Hib. meas «a fish», measach «fishy».)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
कु
पु
कु, स्थान, समर, मत्स्य
कुः स्थाने समरे मत्स्ये रूपमूर्ते च दुर्भरे ।
verse 3.1.1.31
page 0015
Lanman
English
mátsya, m. fish. [‘the lively one, ’
√mad.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
nya
१) अण्डज २) अनिमिष ३) अर्भक ४) पक्षिणी ५) पूर्ण ६) पूर्णिमा ७) पौर्णमासी ८) मत्स्य ९) मीन
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
मत्स्यो मीनः पृथुरोमा झषो वैसारिणोऽण्डजः ॥ १३४३ ॥
संघचारी स्थिरजिह्व आत्माशी स्वकुलक्षयः ।
विसारः शकली शल्की शंबरोऽनिमिषस्तिमिः ॥ १३४४ ॥
-wordlist-
मत्स्य (पुं), मीन (पुं), पृथुरोमन् (पुं), झष (पुं), वैसारिण (पुं), अण्डज (पुं), सङ्घचारिन् (पुं), स्थिरजिह्व (पुं), आत्माशिन् (पुं), स्वकुलक्षय (पुं), विसार (पुं), शकलिन् (पुं), शल्किन् (पुं), शंवर (पुं), अनिमिष (पुं), तिमि (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
वैसारिण
वैसारिण, विसार, पृथुरोमन्, जलचर, झष, मत्स्य, तिमि, अनिमिष, मीन, शकलिन्, शल्किन्
वैसारिणो विसारः पृथुरोमा जलचरो झषो मत्स्यः ।
तिमिरनिमिषश्च मीनः शकली शल्की च विज्ञेयः ॥ ६५७ ॥
verse 3.1.1.657
page 0075
नाममाला
Sanskrit
वार्चर, वारिचर, कञ्चर, पयश्चर, अम्भश्चर, अम्बुचर, पाथश्चर, अर्णश्चर, सलिलचर, जलचर, सरचर, वनचर, कुशचर, नीरचर, तोयचर, जीवनचर, अप्चर, विषचर, मत्स्य
तत्पर्य्यायचरो मत्स्यस्तत्पर्य्यायप्रदो घनः ।
तत्पर्य्यायोद्भवं पद्मं तत्पर्य्यायधिरम्बुधिः ॥ १६ ॥
verse 0.1.1.16
page 0008
Mahabharata
English
Matsya^1, a king, son of Vasu Uparicara. § 76 (cf. Ādivaṃśāvatāraṇa): When Girikā's season came, the pitṛs of Vasu (q.v.) asked him to slay deer
when he in the forest was longing for Girikā, he gave his semen, enveloped by an aśoka leaf, to a hawk in order that it should be carried to Girikā
persecuted by another hawk, the hawk let the semen fall into the Yamunā, where it was swallowed by the Apsaras Adrikā, who had by the curse of a brahman been transformed into a fish. In the tenth month the fish was caught, and out of its womb came a boy, who was given to Uparicara and afterwards became the king Matsya, and a girl, Satyavatī, who was of a fishy smell, and was retained by the fisherman. When killed, Adrikā assumed her own celestial shape and went away to the regions of the Siddhas, the Ṛshis, and the Cāraṇas: I, 63, 2393 (rājā).-§ 267 (Yamasabhāv.): II, 8, 320 (in the palace of Yama). Cf. next.
Matsya^2 (“king of the Matsyas”) = Virāṭa: II, 1883 (Vº), 1915 (waited upon Yudhishṭhira)
IV, 16 (Vº), 18, 145 (ºsya vishayaṃ, C. has by error Matsaº), †226, 326 (ºsya nagare, i.e. Upaplavya), 331, 373 (ºsya nagare), 471, 483, 484, 547, 586, 591, 600, 635, 729, 880 (sūtena rājño Mºsya Kīcakena), 972 (sūtena caiva Mºsya Kīcakena), 993 (ºsya vishayaṃ), 1018, 1019, 1061, †1073, 1142, 1143, 1145, 1147, 1157 (Bhumiñjayaṃ nāma putraṃ Mºsya), 1159, †1195 (ºsya rājño duhitā, i.e. Uttarā), 1482--4, 1486, 1582, 1625, †1662 (ºsya putraṃ i.e. Uttara), 1964 (ºsya kule), †2143 (ºsya putraṃ), 2198, 2200 (rājā), 2230, 2259 (putreṇa Mºsya), 2265, 2324, 2354, 2363
V, †4, 103 (º-Pāñcālayoḥ), †784 (rājā), 5107 (Vº)
VI, 3162 (Vº), 3555 (attacked by Droṇa), 3590 (pierced by Droṇa), 5419 (fights with Jayadratha)
VII, 227, 375 (Vº), 646 (pierced by Droṇa), 879 (ºād avarajaḥ Śatānīkaḥ), 965, 1083 (Vº), 3533 (Vº), 6764 (Vº).
Matsya^3 (“belonging to the Matsya tribe”) = Uttara: IV, 1784, †2149.
Matsya^4, the country of the Matsyas.--§ 549 (Pāṇḍavapraveśap.): IV, 12, †324.--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 31, 1013 (ºsya rājā, only C.
B. has Matsyānāṃ rājā).
Matsya^5 = Śiva (1000 names^1).
Matsya^1, pl. (ºāḥ), a people. § 214 (Hiḍimbavadhap.): I, 156, 6085 (among the countries visited by the Pāṇḍavas).-§ 273 (Rājasūyārambhap.): II, 14, 592 (among the peoples who fled from fear of Jarāsandha).--§ 280 (Bhīmasena): II, 30, 1082 (vanquished by Bhīmasena on his digvijaya in the east).--§ 281 (Sahadeva): II, 31, 1108 (apara-Mºān, vanquished by Sahadeva on his digvijaya in the south).-§ 549 (Pāṇḍavapraveśap.): IV, 1, 11
7, †225 (ruled by Virāṭa)
11, †304.--§ 550 (Samayapālanap.): IV, 13, 328, 338, 360.--§ 551 (Kīcakavadhap.): IV, 16, 485 (rājānaṃ Mºānāṃ, i.e. Virāṭa), 494
21, 644
22, 702 (ºānāṃ rājā, i.e. Virāṭa), 728.--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 30, 972 (º-Śālveyakāḥ, had followed Kīcaka)
31, 1008 (senāṃ Mºānāṃ), 1013 (ºānāṃ rājā, only B., C. has Matsyasya rājā), 1033
32, 1036, 1037
33, 1076
34, 1135 (ºānām īśvaraḥ)
35, 1152
38, 1256
47, 1478, 1480, 1481, 1486 (rājā Mºānāṃ)
48, 1508 (do.)
54, †1661
68, 2164 (rājā Mºānāṃ Virāṭaḥ), 2173 (do.)
71, 2325 (Bhārata-Mºyoḥ)
72, 2347, (Mº-Pārthayoḥ), 2365.--§ 555 (Sainyodyogap.): V, 19, 581 (rājā Mºānāṃ Virāṭaḥ, joined Yudhishṭhira together with one akshauhiṇī of troops).--§ 556 (Sañjayayānap.): V, 21, 634
22, †663 (ºānām adhipo Virāṭaḥ).--§ 561 (Yānasandhip.): V, 48, †1845 (Virāṭaḥ…Mºaiḥ sārdhaṃ)
50, 1973 (wait upon Yudhishṭhira)
53, 2107 (among the allies of Yudhishṭhira)
54, 2137 (disregard Duryodhana)
57, 2243 (Virāṭo…sārdhaṃ Mºaiḥ, will support Śikhaṇḍin) (), 2264
61, 2406
62, †2415.--§ 562 (Bhagavadyānap.): V, 72, 2594 (among the allies of Yudhishṭhira)
74, 2732 (Sahajaś Cedi-Mºānāṃ).--§ 571 (Ulūkadūtāgamanap.): V, 160, †5510 (in the army of Duryodhana(!))
161, 5538 (in the army of Yudhishṭhira), †5555 (in the army of Duryodhana).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 9, 347 (among the peoples in Bhāratavarsha), 348 (Cedi-Mº-Karūshāḥ, do.). § 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 18, 688 (protected Bhīshma)
20, †752 (in Bhīshma's division).--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 49, 2022 (are slain by Bhīshma).--§ 579 (do.): VI, 52, 2129 (Cedi-Mºeshu, attacked by Bhīshma)
54, 2242 (Cedi-Mº-Karūshās tu Bhīmasenapurogamāḥ), 2352 (praise Bhīmasena).--§ 580 (do.): VI, 56, 2405 (º-Kaikeyaiḥ, only C., in the head of Bhīshma's gāruḍavyūha)
59, †2640 (Cedi-Pāñcāla-Karūsha-Mºāḥ).--§ 582 (do.): VI, 71, 3140 (attack Duryodhana and Śakuni)
74, 3271 (ºāḥ Kekayāś ca, surround Arjuna).--§ 587 (do.): VI, 118, 5537, 5565 (º-Pāñcāla-Cedīnāṃ).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 9, 288 (attack Droṇa).--§ 590 (do.): VII, 14, 532 (Virāṭaḥ saha Mºaiḥ)
16, 629.--§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 21, 877, 882, 883 (defeated by Droṇa the M. fled), (), 915 (º-Kaikayān), 919
22, 926 (), 942
25, 1085 (ºānāṃ Kaikayaiḥ sārdham abhītāśvarathadvipaṃ).--§ 593 (Abhimanyuvadhap.): VII, 35, 1528 (follow Abhimanyu)
40, 1695 (º-Pāñcāla-Sṛñjayāḥ)
42, 1744
43, 1780 (º-Pāñcāla-Kaikayāḥ).--§ 596 (Pratijñāp.): VII, 78, 2744. --§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 98, 3662
110, 4165
122, 4892.--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 154, 6651 (proceeded against Droṇa)
156, 6779
157, 6967
158, 6972
161, 7218
166, 7459.--§ 602 (Droṇavadhap.): VII, 186, 8491 (defeated by Droṇa), 8500 (slain by Droṇa)
189, 8683
190, 8725 (five hundred M. slain by Droṇa).--§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII, 193, 8934
195, 9018 (º-Kaikayān)
201, 9392.--§ 604 (Karṇap.): VIII, 8, 235 (had formerly been vanquished by Karṇa).--§ 605 (do.): VIII, 30, 1231 (Cedi-KārūshaMºānāṃ).--§ 607 (do.): VIII, 45, 2084 (know the eternal religion), †2086, (), †2098 (perform sacrifices), †2100.-§ 608 (do.): VIII, 47, 2226 (Kāśya-Mºaiḥ)
48, 2254
49, 2334
56, 2762
73, 3639, 3662 (º-Kaikayān)
78, 3966 (Cedi-Mºāḥ).--§ 611 (Śalyap.): IX, 16, 822
20, †1087 (Pāñcāla-Mºāḥ).--§ 616 (Sauptikap.): X, 8, 477 (the remaining of the M. are slain by Aśvatthāman)
9, 529 (do.).--§ 791 (Putradarśanap.): XV, 36, 990.
Matsya^2, pl. (“Matsya kings(?)”). § 267 (Yamasabhāv.): II, 8, 333 (nṛpatayaḥ, 100 M. in the palace of Yama).
पुराणम्
English
मत्स्य १ / MATSYA I. The first and foremost incarnation of Mahāviṣṇu. (See under avatāra).
मत्स्य २ / MATSYA II. An ancient country of Purāṇic fame. The people of this country are called Matsyas. The details available regarding Matsyadeśa from the mahābhārata are given below:(1) The pāṇḍavas wandering through the forests came to Matsyadeśa. (Śloka 2, Chapter 155, Ādi Parva).(2) The people of Matsyadeśa in fear of jarāsandha migrated from the north to the south. (Śloka 28, Chapter 14, Sabhā Parva). (3) Bhīmasena during his victory march to the east conquered this country. (Śloka 8, Chapter 30, Sabhā Parva).(4) sahadeva during his victory march to the south conquered the people of Matsyadeśa. (Śloka 4, Chapter 31, Sabhā Parva).(5) Matsyadeśa was one of the countries suggested by arjuna to spend their life incognito. (Śloka 12, Chapter 1, virāṭa Parva).(6) virāṭa was the chief of Matsyadeśa during the time of mahābhārata. (Śloka 17, Chapter 1, virāṭa Parva).(7) In the kurukṣetra battle virāṭa, King of Matsyadeśa, came to the help of yudhiṣṭhira with an akṣauhiṇī (army). (Śloka 12, Chapter 18, Udyoga Parva).(8) The pāṇḍavas spent a year of their life incognito at the palace of virāṭa, king of Matsyadeśa. (Chapter 7, virāṭa Parva).(9) Matsyarājya was one of the prominent kingdoms of ancient bhārata. (Śloka 40, Chapter 9, bhīṣma parva).(10) bhīṣma slaughtered many soldiers from Matsyadeśa.(11) Droṇācārya killed at a stretch five hundred Matsyas in the great battle. (Śloka 31 Chapter 190, droṇa parva).(12) karṇa once conquered Matsyadeśa. (Śloka 18, Chapter 8, karṇa Parva).(13) The people of Matsyadeśa were honest and charitable. (Chapter 45, Śloka 28, karṇa Parva).(14) Those who were left out among the Matsyas in the great battle were killed by aśvatthāmā. (Śloka 158, Chapter 8, Sauptika Parva).
मत्स्य ३ / MATSYA III. A King. He was the brother of satyavatī, mother of vyāsa. satyavatī and matsya were both found in a fish by the same fisherman. (See under adri.)
Vedic Reference
English
1. Matsya, ‘fish, ’ is mentioned only once in the Rigveda, ^1
but frequently later.^2
1) x. 68, 8.
2) Av. xi. 2, 25
Maitrāyaṇī Saṃhitā,
iii. 9, 5
14, 2
Vājasaneyi Saṃhitā,
xxiv. 21, 34
Taittirīya Saṃhitā, ii. 6,
6, 1
Satapatha Brāhmaṇa, i. 8, 1, 1
(the famous fish of the deluge legend)
Chāndogya Upaniṣad, i. 4, 3
Kauṣītaki
Upaniṣad, i. 2
mahā-matsya, ‘great
fish, ’ Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, iv. 3,
18. In the Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 4,
3, 12 (cf. Āśvalāyana Śrauta Sūtra,
x. 7, 8
Sāṅkhāyana Śrauta Sūtra,
xvi. 2, 23), a Matsya Sāṃmada is
personfied as the king of the fishes.
2. Matsya appears to be the name of a people in one passage
of the Rigveda, ^1 where they are ranged with the other enemies
of Sudās, although it is possible to see merely the sense of
‘fish’ in that passage. In the list of Aśvamedhins, ‘offerers of
the horse sacrifice, ’ in the Śatapatha Brāhmaṇa, ^2 Dhvasan
Dvaitavana is mentioned as a Matsya king (Mātsya). The
Matsyas as a people occur also in the Kauṣītaki Upaniṣad^3 in
connexion with the Vaśas, ^4 and in the Gopatha Brāhmaṇa^5 in
connexion with Śālvas. In Manu^6 the Kurukṣetra, the
Matsyas, the Pancālas, and the Śūrasenakas comprise the
land of the Brahmin Ṛṣis (brahmarṣi-deśa). There is no
reason to doubt that the Matsyas occupied much the same
territory as in Epic times, say Alwar, Jaipur, Bharatpur.^7
1) vii. 18, 6.
2) xiii. 5, 4, 9.
3) iv. 1.
4) This is the most probable reading,
which results from a comparison with
Gopatha Brāhmaṇa, i. 2, 9, where
Śālva-Matsyeṣu is followed by savaśa-
Uśīnareṣu (misprinted śavaśa-). See
Keith, Journal of the Royal Asiatic Society,
1908, 367. The older view was Satvan-
Matsyeṣu, Max Müller, Sacred Books of
the East, 1, lxxvii, following Cowell
St. Petersburg Dictionary, s.v. Satvant.
5) i. 2, 9.
6) ii. 19
vii. 193.
7) See Vincent Smith, Zeitschrift der
Deutschen Morgenländischen Gesellschaft,
56, 675.
Cf. von Schroeder, Indiens Literatur
und Cultur, 166
Weber, Indische Studien,
1, 211
Zimmer, Altindisches Leben,
127.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मत्स्यः
Root: मत्स्य
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ fish
⇒ king of the
⇒ figure of a figure
⇒ 12th sign of the zodiac
⇒ particular species of fish
Shloka(s):
1|10|17|1 ► पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः। (वारिवर्गः)
1|10|17|2 ► विसारः शकुली चाथ गडकः शकुलार्भकः॥ (वारिवर्गः)
3|3|219|5 ► सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|10|17|1 ⇢ पृथुरोमा (पृथुरोमन्) (पुं)
➠ 1|10|17|1 ⇢ झषः (झष) (पुं) ⇒ fish, forest, sun-heat, large fish, sign Pisces, forest overgrown with grass
➠ 1|10|17|1 ⇢ मत्स्यः (मत्स्य) (पुं) ⇒ fish, king of the, figure of a figure, 12th sign of the zodiac, particular species of fish
➠ 1|10|17|1 ⇢ मीनः (मीन) (पुं)
➠ 1|10|17|1 ⇢ वैसारिणः (वैसारिण) (पुं)
➠ 1|10|17|1 ⇢ अण्डजः (अण्डज) (पुं) ⇒ fish, bird, snake, lizard, egg-born, God Brahman
➠ 1|10|17|2 ⇢ विसारः (विसार) (पुं)
➠ 1|10|17|2 ⇢ शकुलीः (शकुली) (पुं)
➠ 3|3|219|5 ⇢ अनिमिषः (अनिमिष) (पुं) ⇒ god, fish, open, vigilant, not winking, looking steadily
Related word(s):
जातिः ➡ जलीयः
परा_अपरासंबन्धः ➡ शिशुमार-आकारमत्स्यः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ धीवरः
अन्यसंबन्धाः ➡ मत्स्यस्थापनपात्रम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मत्स्यः, पुं
स्त्री,
 (माद्यन्ति लोका अनेनेति ।मद् + “ऋतन्यञ्जीति ।” उणा० । ४ । २ इतिस्यन् ।) स्वनामख्यातजलजन्तुः । माछ इतिभाषा ॥
तत्पर्य्यायः । पृथुरोमा २ झसः ३ मीनः ४वैसारिणः ५ अण्डजः ६ विसारः ७ शकली ८ ।इत्यमरः । १ । १० । १७ ॥
शन्धली ९ झषः १०आत्माशी ११ संवरः १२ मूकः १३ जले-शयः १४ कण्टकी १५ शल्की १६ मच्छः १७अनिमिषः १८ । इति शब्दरत्नावली ॥
शुङ्गी १९ ।इति जटाधरः ॥
तस्य गुणाः । बृंहणत्वम् ।गुरुत्वम् । शुक्रबर्द्धनत्वम् । बल्यत्वम् । स्निग्ध-त्वम् । उष्णत्वम् । मधुरत्वम् । कफपित्तकर-त्वम् । व्यायामाध्वरतदीप्ताग्नीनां पूजितत्वम् ।वातरोगहरत्वञ्च ॥
* ॥
बृहन्मत्स्यगुणाः । गुरु-त्वम् । शुक्रलत्वम् । मलबद्धकारित्वञ्च ॥
* ॥
क्षुद्रमत्स्यगुणाः । लघुत्वम् । ग्राहित्वम् ।ग्रहणीरोगे हितत्वञ्च ॥
* ॥
कृष्णमत्स्यगुणाः ।लघुत्वम् । स्निग्धत्वम् । वातघ्नत्वम् । वह्निवर्द्धन-त्वञ्च ॥
* ॥
पाण्डरमत्स्यगुणाः । दोषलत्वम् ।स्निग्धत्वम् । गुरुत्वम् । मलभेदित्वञ्च ॥
* ॥
क्वथितमत्स्यस्य अर्थात् पूतिमत्स्यस्य गुणः ।दोषलत्वम् ॥
* ॥
शुष्कमत्स्यगुणौ । विष्ट-म्भित्वम् । दुर्ज्जरत्वञ्च ॥
* ॥
लवणभावित-मत्स्यगुणाः । कफपित्तकरत्वम् । सारकत्वम् ॥
सामुद्रमत्स्यगुणाः । लघुत्वम् । वृष्यत्वम् । मधु-रत्वम् । स्वल्पमलकारित्वञ्च ।“सामुद्रा गुरवो वृष्याः स्निग्धोष्णा वात-नाशनाः ।”इति पाठान्तरम् ॥
* ॥
(तथास्य पर्य्यायाः गुणाश्च ।“मत्स्यो मीनो विकारश्च उषो वैसारिणोऽण्डजः ।शकुलः पृथुरोमा च स सुदर्शन इत्यपि ॥
रोहिताद्यास्तु ये जीवास्ते मत्स्याः परिकी-र्त्तिताः ।मत्स्याः स्निग्धोष्णमधुरा गुरवः कफपित्तलाः ॥
वातघ्ना बृंहणा वृष्या रोचका बलवर्द्ध्वनाः ।मद्यव्यवायसक्तानां दीप्ताग्नीनाञ्च पूजिताः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥
“मत्स्या रोहितपाठीनकूर्म्मकुम्भीरकर्कटाः ।शुक्तिशङ्खोड्रशम्बूकशफरीवर्म्मिचन्द्रिका ॥
चुलूकीनक्रमकरशिशुमारतिमिङ्गिलाः ।राजीवाः चिलिचिमाद्याश्च ॥
”इति वाभटे सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्राश्च । तत्रनादेयाः । रोहित-पाठीन-पाटला-राजीव-वर्म्मिगोमत्स्य-कृष्णमत्स्य-वागुञ्जार-मुरल-सहस्र-दंष्ट्रप्रभृतयो नादेयाः ॥
“नादेया मधुरा मत्स्या गुरवो मारुतापहाःरक्तपित्तकराश्चोष्णा वृष्याः स्निग्धाल्पवर्च्चसः ॥
कषायानुरसस्तेषां शष्पशैबालभोजनाः ।सरस्तडागसम्भताः स्निग्धाः स्वादुरसाः स्मृताः ।महाह्रदेषु बलिनः स्वल्पेऽम्भस्यबलाः स्मृताः ।”तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरालक-नन्दिवारलकमकरगर्गरकचन्द्रकमहामीन-राजीवप्रभृतयः सामुद्राः ॥
“सामुद्रा गुरवः स्निग्धा मधुरा नातिपित्तलाः ।उष्णावातहरा वृष्या वर्च्चस्याः श्लेष्मवर्द्धनाः ॥
बलावहा विशेषेण मांसाशित्वात् समुद्रजाः ।तेषामप्यनिलघ्नत्वाच्चौण्ट्यकौप्यौ गुणोत्तरौ ॥
स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात् तयोर्वाप्या गुणो-त्तराः ।नादेया गुरवो मध्ये यस्मात् पुच्छास्यचारिणः ।सरस्तडागजानान्तु विशेषेण शिरो लघु ॥
अदूरगोचरा यस्मात्तस्मादुत्सोदपानजाः ।किञ्चिन्मुक्त्वा शिरोदेशमत्यर्थं गुरवस्तु ते ॥
अधस्तद्गुरवो ज्ञेया मत्स्याः सरसिजाः स्मृताः ।उरो विचरणात्तेषां पूर्व्वमङ्गं लघु स्मृतम् ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥
)नादेयमत्स्यगुणाः । श्लेष्मलत्वम् । वृष्यत्वम् ।मधुरत्वम् । अल्पमलभेदकत्वञ्च ॥
* ॥
सर-स्तडागभवमत्स्यगुणौ । स्निग्धत्वम् । स्वादुरस-त्वम् ॥
* ॥
महाह्रदभवमस्याः वलिनः । अल्प-जलभवाः अबलाः ॥
* ॥
दग्धमत्स्यगुणाः ।गुरुत्वम् । वृष्यत्वम् । बृंहणत्वम् । बलवर्द्धनत्वञ्च ॥
तैललवणयुक्तदग्धमत्स्यगुणः । क्षीणशुक्रभग्न-जर्ज्जरितनित्यस्त्रीसेविक्षीणतेजसां हितकारि-त्वञ्च ॥
* ॥
पलालवेष्टितकर्द्दमलेपिताङ्गार-दग्धसलवणवेशवारपुरस्कृतसार्द्रककटुतैलसन्तो-लितमत्स्यगुणाः । स्वादुत्वम् । कफवातहरत्वम् ।शुक्रलत्वम् । बलवर्द्धनत्वञ्च ॥
* ॥
शाकमत्स्याख्य-व्यञ्जनगुणाः । हृद्यत्वम् । वृष्यत्वम् । पुष्टिदत्वञ्च ॥
मत्स्यघण्टगुणाः । बलकरत्वम् । वातहरत्वम् ।अतिशयरोचनत्वञ्च ॥
शिरसि खड्गकेशधारि-मस्यगुणाः । मुखप्रियत्वम् । हृद्यत्वम् । पुंस्त्व-घातकत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपि च ।“निःशल्का निन्दिता मत्स्याः सर्व्वे शल्कयुताहिताः ।वपुःस्थैर्य्यकरा वीर्य्यबलपुष्टिविवर्द्धनाः ॥
ह्रदकुल्याजलनिर्झरतडागवापीजलेषु येमत्स्याः ।तेऽतिजडा नादेया यथोत्तरं लघुतरास्तुनादेयाः ॥
क्षाराम्बुमत्स्या गुरवो विदाहिनोविष्टम्भदास्ते लवणार्णवादिजाः ।नानाश्रिताः स्वादुजलस्थिता अपिज्ञेया जडास्तेऽपि तथाश्रिता इमे ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अथ क्षुद्रमत्स्यगुणाः ।“क्षुद्रमत्स्याः स्वादुरसा दोषत्रयविनाशनाः ।लघुपाका रुचिकराः सर्व्वदा ते हिता मताः ।अथातिक्षुद्रमत्स्यगुणाः ।अतिसूक्ष्माः पुंस्त्वहरा रुच्याः कासानिलापहाः ।अथ मत्स्याण्डगुणाः ।मत्स्यगर्भो भृशं वृष्यः स्निग्धः पुष्टिकरो गुरुः ।कफमेदप्रदो बल्यो ग्लानिकृन्मेहनाशनः ॥
अथ शुष्कमत्स्यगुणाः ।शुष्कमत्स्या न बल्याः स्युर्दुर्जरा विड्विबन्धिनः ॥
अथ दग्धमत्स्यगुणाः ।दग्धमत्स्यो गुणैः श्रेष्ठः पुष्टिकृद्वलवर्द्धनः ॥
अथ कूपजादिमत्स्यगुणाः ।कूपमत्स्याः शुक्रमूत्रकुष्ठश्लेष्मविवर्द्धनाः ।सरोजा मधुराः स्निग्धा बल्या वातविनाशनाः ॥
नादेया बृंहणा मत्स्या गुरवोऽनिलनाशनाः ।रक्तपित्तकरा वृष्याः स्निग्धोष्णाः स्वल्पवर्च्चसः ॥
चौङ्याः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा लघवोहिमाः ।ताडागा गुरवो वृष्याः शीतला बलमूत्रदाः ।ताडागवन्निर्झरजा बलायुर्मतिदृक्कराः ॥
अथ ऋतुविशेषे मत्स्यविशेषगुणः ।हेमन्ते कूपजा मत्स्याः शिशिरे सारसा हिताः ।वसन्ते ते तु नादेया ग्रीष्मे चौङ्यसमुद्भवाः ॥
तडागजाता वर्षासु तास्वपथ्या नदीभवाः ।निर्झराः शरदि श्रेष्ठा विशेषोऽयमुदाहृतः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
मत्स्योत्पत्तिकारणं यथा, --“ततस्तु मित्रावरुणौ भ्रातरौ ब्रह्मचारिणौ ।तन्तु देशं गतौ देवौ विचरन्तौ यदृच्छया ॥
ताभ्यां तत्र तदा दृष्टा उर्व्वशी तु वराप्सराः ।स्नायन्ती सहितान्याभिः सखीभिः सा वरानना ॥
गायन्ती च हसन्ती च विश्वस्ता निर्जने वने ॥
गौरी कमलगर्भाभा स्निग्धकृष्णशिरोरुहा ।पद्मपत्रविशालाक्षी रक्तोष्ठी मृदुभाषिणी ॥
शङ्खकुन्देन्दुधवलैर्दन्तैरविरलैः समैः ।सुभ्रूः सुनासा सुमुखी सुललाटा मनस्विनी ॥
सिंहवत् सूक्ष्ममध्याङ्गी पीनोरुजघनस्तनी ।मधुरालापचतुरा सुमध्या चारुहासिनी ॥
रक्तोत्पलकरा तन्वी सुपदी विनयान्विता ।पूर्णचन्द्रनिभा बाला मत्तद्विरदगामिनी ॥
दृष्ट्वा तस्यास्तु तद्रूपं तौ देवौ बिस्मयं गतौ ।यस्या हास्येन लास्येन स्मितेन ललितेन च ॥
मृदुना वायुना चैव शीतानिलसुगन्धिना ।मत्तभ्रमरगीतेन पुंस्कोकिलरुतेन च ॥
सुखरेण हि गीतेन उर्व्वश्या मधुरेण च ।ईक्षितौ च कटाक्षेण स्कन्दतुस्ताषुभावपि ॥
तत्त्रिधा पतितं रेतः कमलेऽथ स्थले जले ।कमलेऽथ वशिष्ठस्तु जातो हि मुनिसत्तमः ॥
स्थले त्वगस्त्यः सम्भूती जले मत्स्यो महामते ! ॥
”इति नारसिंहपुराणे ६ अध्यायः ॥
मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा, --“यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते ।मत्स्यादः सर्व्वमांसादस्तस्मान्मत्स्यान् विवर्ज्जयेत् ॥
इति मानवे ५ अध्यायः ॥
जलस्थलचरा ये च प्राणिनस्तान् मृतानपि ।न भक्षेन्मानवो ज्ञानी हन्ता तेषां भवेन्न हि ॥
हत्वा हत्वा तु मत्स्याशी सर्व्वेषां यो विशेषतः ।मांसादः प्राणिनां सोऽपि तस्मान्मत्स्यं परित्यजेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १०५ अध्यायः ॥
वर्जनीयमत्स्या यथा, --“शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि मांसभेदान्निबोध मे ।नादेयं तिक्तकमठं पशुशृङ्गिणमेव च ॥
गोमीनं चक्रशकुलं वडालं राघवं तथा ।वामीनं चलकर्णञ्च सचक्रं चेङ्गमेव च ॥
भूविलञ्चानिरुद्धञ्च गाङ्गेयानि विवर्ज्जयेत् ॥
”इति मत्स्यसूक्तमहातन्त्रम् ॥
रविवारे मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा, --“आमिषं रक्तशाकञ्च यो भुङ्क्ते च रवेर्द्दिने ।सप्तजन्म भवेत् कुष्ठी दरिद्रश्चोपजायते ॥
”इति भविष्यपुराणम् ॥
“माषमामिषमांसञ्च मसूरं निम्बपत्रकम् ।भक्षयेद् यो रवेर्वारे सप्तजन्मान्यपुत्त्रकः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
कार्त्तिके मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा, --“न मात्स्यं भक्षयेन्मांसं न कौर्म्मं नान्यदेव हि ।चण्डालो जायते राजन् ! कार्त्तिके मांसभक्ष-णात् ॥
”इति नारदीयपुराणम् ॥
माघवैशाखयोर्हविष्यब्रह्मचर्य्यविधानात् मत्स्य-भक्षणं नितरां निषिद्धमिति कृत्यतत्त्वदर्शनात् ॥
जन्मतिथौ मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा, --“आमिषं कलहं हिंसां वर्षवृद्धौ विवर्जयेत् ॥
”अपि च ।“भुङ्क्ते यस्तु निरामिषं स हि भवेज्जन्मान्तरेपण्डितः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
शैवस्य मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा, --“क्व मद्यं क्व शिवे भक्तिः क्व मांसं क्वशिवार्च्चनम् ।मत्स्यमांसरतानां वै दूरे तिष्ठति शङ्करः ॥
”इति काशीस्वण्डम् ॥
मा भक्ष्यं नैवेद्यार्थे भक्षेष्वजामहिषीक्षीरं वर्ज-येत् । पञ्चनखमत्स्यवराहमांसानि च । इत्या-ह्निकतत्त्वधृतविष्णुसूत्रम् ॥
* ॥
बिन्ध्यपर्व्वतस्यपश्चिमे मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा, --“बिन्ध्यस्य पश्चिमे मागे मत्स्यभुक् पतितो नरः ।”इति पुराणम् ॥
कामतो मत्स्यभक्षणप्रायश्चित्तं यथा, --“मत्स्यांस्तु कामतो जग्ध्वा सोपवासस्त्र्यहंवसेत् ॥
”अज्ञानतस्तदर्द्धम् । इति प्रायश्चित्तविवेकः ॥
मत्स्यभक्षणप्रतिप्रसवो यथा, --“मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीत मांसं रौरवमेवच ।निवेद्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेंभ्यश्च नान्यथा ॥
सफरं सिंहतुण्डञ्च तथा पाठीन-रोहितौ ।मत्स्यास्त्वेते समुद्दिष्टा भक्षणाय तपोधनैः ॥
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसञ्च द्बिजकाम्यया ।यथाविधिनियुक्तश्च प्राणानामपि चात्यये ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
अपि च ।“पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्तौ हव्यकव्ययोः ।राजीवान् सिंहतुण्डांश्च सशल्कांश्चैव सर्व्वशः ॥
”इति मानवे ५ अध्यायः ॥
“अनिवेद्य न भोक्तव्यं मत्स्यं मांसञ्च यद्भवेत् ।अन्नं विष्ठा पयो मूत्रं यद्विष्णोरनिवेदितम् ॥
”इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
प्रेतश्राद्धे मत्स्यदानविधिर्यथा, --“सपिण्डीकरणं यावत् प्रेतश्राद्धन्तु षोडशम् ।पक्वान्नेनैव कर्त्तव्यं सामिषेण द्विजातिभिः ॥
”इति श्राद्धतत्त्वधृतकामधेनुवचनम् ॥
मत्स्यः,
पुं,
 (जलं प्राप्य माद्यतीति मद् +“ॠत्यन्यञ्जीति ।” उणा० । ४ । २ । इति स्यन् ।)मीनविशेषः । विराटदेशः । नारायणः । इतिहेमचन्द्रः । ४ । ४०९ ॥
देशविशेषे बहुवचनान्तः ।इति मेदिनी । ये, ४५ ॥
द्वादशराशिः । यथा, “मत्स्यौ घटी नृमिथुनं सगदं सवीणम् ॥
”इत्यादि ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अष्टादशपुराणान्तर्गतपुराणविशेषः ॥
(मत्स्य-रूपेणावतीर्णेन भगवता उक्तत्वात् अस्यतदाख्या ।) यथा, --“पुण्यं पवित्रमायुष्यमिदानीं शृणुत द्विजाः ।मात्स्यं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः ॥
”इति मत्स्यपुराणे १ अध्यायः ॥
दशावतारान्तर्गतप्रथमावतारः । यथा, --सूत उवाच ।“पुरा राजा मनुर्नाम चीर्णवान् विपुलं तपः ।पुत्त्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान् रविनन्दनः ॥
मलयस्यैकदेशे तु सर्व्वात्मगुणसंयुतः ।समदुःखसुखो वीरः प्राप्तवान् योगमुत्तमम् ॥
बभूव वरदश्चास्य वर्षायुतशते गते ।वरं वृणीष्व प्रोवाच प्रीतः स कमलासनः ॥
एममुक्तोऽब्रवीद्राजा प्रणम्य स पितामहम् ।एकमेबाहमिच्छामि त्वत्त्वो वरमनुत्तमम् ॥
भूतग्रामस्य सर्व्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ।भविता रक्षणे यानं प्रलये समुपस्थिते ॥
एवमस्त्विति विश्वात्मा तत्रैवान्तरधीयत ।पुष्पवृष्टिश्च महती स्वात् पपात सुरार्पिता ॥
कदाचिदाश्रभे तस्य कुर्व्वतः पितृतर्पणम् ।पपात पाण्योरुपरि शफरी जलसंयुतः ॥
दृष्ट्वा तच्छफरीरूपं स दयाजुर्महीपतिः ।रक्षणायाकरोद्यत्नं स तस्मिन् करकोदरे ॥
अहोरात्रेण चैकेन षोडशाङ्गुलविस्तृतः ।सोऽभवन्मत्स्यरूपेण पाहि पाहीति चाब्रवीत् ॥
स तमादाय मलिके प्राक्षिपज्जलचारिणम् ॥
तत्रापि चैकरात्रेण हस्तत्रयमवर्द्धत ॥
पुनः प्राहार्त्तनादेन सहस्रकिरणात्मजम् ।स मत्स्यः पाहि पाहीति त्वामहं शरणं गतः ॥
ततः स कूपे तं मत्स्यं प्राहिणोद्रविनन्दनः ।यदा न माति तत्रापि कूपे मत्स्यः सरोवरे ॥
क्षिप्तोऽसौ पृथुतामागात् पुनर्योजनसम्मितः ।तत्राप्याह पुनर्द्दीनः पाहि पाहि नृपोत्तमम् ॥
ततः स मनुना क्षिप्तो गङ्गायामप्यवर्द्धत ।यदा तदा समुद्रे तं प्राक्षिपन्मेदिनीपतिः ॥
यदा समुद्रमखिलं व्याप्यासौ समुपस्थितः ।तदा प्राह मनुर्भीतः कोऽपि त्वमसुरेश्वरः ॥
अथवा वासुदेवस्त्वमन्य ईदृक् कथं भवेत् ।योजनायुतविंशत्या कस्य तुल्यं भवेद्वपुः ॥
ज्ञातस्त्वं मत्स्यरूपेण मां खेदयसि केशव ! ।हृषीकेश ! जगन्नाथ ! जगद्धाम ! नमोऽस्तु ते ॥
एवमुक्तः स भगवान् मत्स्यरूपी जनार्द्दनः ।साधु साध्विति चोवाच सम्यक् ज्ञातस्त्वयानघ ! ॥
अचिरेणैव कालेन मेदिनी मेदिनीपते ! ।भविष्यति जले मग्ना सशैलवनकानना ॥
नौरियं सर्व्वदेवानां निकायेन विनिर्म्मिता ।महाजीवनिकायस्य रक्षणार्थं महीपते ! ॥
स्वेदाण्डजोद्भिजो ये वै ये च जीवा जरायुजाः ।अस्यां निधाय सर्व्वांस्ताननाथान् पाहिसुव्रत ! ॥
युगान्तवाताभिहता यदा भवति नौर्नृप ! ।शृङ्गेऽश्मिन् मम राजेन्द्र ! तदेमां संयमिष्यसि ॥
ततो लयान्ते सर्व्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ।प्रजापतिस्त्वं भविता जगतः पृथिवीपते ! ॥
एवं कृतयुगस्यादौ सर्व्वज्ञो धृतिमान् नृपः ।मन्वन्तराधिपश्चैव देवपूज्यो भविष्यसि ॥
”इति मत्स्यपुराणे मनुविष्णुसंवादे प्रथमे सर्गेप्रथमोऽध्यायः ॥
विस्तारस्तु श्रीभागवते ८ स्कन्धे२४ अध्याये द्रष्टव्यः ॥
* ॥
तस्य मन्त्रध्यानपूजादियथा, --शङ्कर उवाच ।“एक एवाभवन्मत्स्यावतारः कल्प आदिमे ।तस्य मन्त्रं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥
तारो नमो भगवते मं मत्स्याय रमां वदेत् ।द्वादशाक्षरमन्त्रोऽयं मुनिर्ब्रह्मा समीरितः ॥
गायत्त्री च्छन्द उदितं देवता मीनविग्रहः ।भगवान् शर्व्वरीनाथो बीजं श्रीपञ्चकीलकम् ॥
नाभ्यधो रोहितसम आकण्ठञ्च नराकृतिः ।घनश्यामश्चतुर्ब्बाहुः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
शृङ्गीमत्स्यनिभो मूर्द्धा लक्ष्मीवक्षोविराजितः ।पद्मचिह्नितसर्व्वाङ्गः सुन्दरश्चारुलोचनः ॥
जपेद्द्वादशसाहस्रं त्रिमध्वाक्तैस्तिलैर्हुनेत् ।प्रत्यहं तद्दशांशेन वैशाखे कार्त्तिके तथा ।माधे च मार्गशीर्षे च हविष्याशी जितेन्द्रियः ॥
आरभ्य भाद्रबहुलमष्ट वा षोडशाहकम् ।लक्ष्मीमनुं जपेन्नित्यमिदञ्चापि कलाशतम् ॥
तथैव होमः कर्त्तव्यस्तथान्यदिवसेषु तु ।तर्पयेद्द्वादशशतं तिलतण्डुलचन्दनैः ॥
आज्यन्तथा शताष्टौ च तर्पयेच्च तथा श्रियम् ।रक्तोत्पलैर्वा पद्मैर्वा मालत्याद्यैः सुगन्धिभिः ।एवं कृते वर्षमेकं मन्त्रसिद्धिः प्रजायते ॥
नित्यं द्वादशविप्रांश्च श्रीरूपाञ्च सुवासिनीम् ।भोजयेत् पूजनञ्चास्य चरेत्तौ व्याशयेत् सदा ॥
षट्पत्रकर्णिकायाञ्च श्रीयुतं देवमर्च्चयेत् ।षट्पत्रेषु षडङ्गानि यजेद्वाह्यचतुर्द्दले ॥
मण्डूकं मकरं कूर्म्मं शिशुमारञ्च पूर्व्वतः ।तद्बाह्येऽष्टदले पूज्याः क्षाराद्याः सप्त सिन्धवः ॥
तद्बाह्येऽङ्कदले पूज्या वामुक्याद्याः फणीश्वराः ।तस्य वाह्ये शक्रदले रत्नानि तु चतुर्द्दश ॥
समुद्रजानि पूज्यानि लक्ष्मीकौस्तुभकानि च ।गङ्गाद्याः षोडश ततो महानद्यः प्रपूजयेत् ॥
ततश्चाष्टदले वेदानुपवेदसमन्वितान् ।दिगीशांश्च तदस्त्राणि नवावरणपूजनम् ।एवं सिद्धमनुर्मन्त्री जायते सिद्धिभाजनम् ॥
एतदुक्तशतं मन्त्रं जपेदष्टोत्तरं शतम् ।तद्देवतादिने सिद्धः पुस्तकादेव जायते ॥
अकुण्ठितप्रयोगेषु न पुनस्तस्य संस्कृतिः ।एतत्पल्लविता मन्त्रा मम सिद्ध्यन्ति पार्व्वति ! ॥
एतत्संपुठिताः सर्व्वे वैदिकाः सिद्धिदाः कलौ ।अनेन ग्रथिता जप्ताः कलेश्च द्रुतसिद्धिदाः ॥
”इति मेरुतन्त्रे २६ प्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मत्स्य
पु०
 मद--स्यन् । (माछ) १ मीने २ जलचरभेदे स्त्रियांङीष् यलोपः मत्सी । तद्भेदगुणादि भावप्र० उक्तं यथातत्र मत्स्येषु रोहितस्य “रक्तोदरो रक्तमुखो रक्षाक्षोरक्तपक्षतिः । कृष्णपुच्छो झषश्रेष्ठो रोहितः कथितोबुधैः । रोहितः सर्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽर्दितार्त्ति-जित् । कषायानुरसः स्वादुर्वातघ्नो नातिपित्तकृत् ।ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् हन्याद्रोहितमुण्डकम् ।”(सिलन्धा) “सिलन्धः श्लेष्मलो बल्यो विपाके मधुरोगुरुः । वातपित्तहरो हृद्य आमवातकरश्च सः ।”(अथ भांगन) “भङ्कुरो मधुरः शीतो वृष्यः श्लेष्मकरोगुरुः । विष्टम्भजनकश्चापि रक्तपित्तहरः स्मृतः” ।(मोमाचिका) “मोचिका वातहृद्बल्या वृंहणी मधुरागुरुः । पित्तहृत् कफकृद्रुच्या वृष्या दीप्ताग्नये हिता ।(वोदाल) “पाठीनः श्लेष्मलो वल्यो निद्रालुः पिशिताशनः ।दूषयेद्रुधिरंपित्तकुष्ठरोगं करोति च ।” (अथ सीङ्गी)“शृङ्गी तु वातशमनी स्निग्धा श्लेष्मप्रकोपनी । रसे तिक्ताकपाया च लघ्वी रुच्या स्मृता बुधैः ।” (अथ हीलसा)“इल्लसो मधुरः स्निग्धो रोचनो वह्निवर्द्धनः । पित्तहृत्-कफकृत्किञ्चिल्लघुर्वृष्योऽनिलापहः ।” (अथ सौल) “शष्कुलीग्राहिणी हृद्या मधुरा तु वरा स्मृता ।” अथ (गर्गरा)“गर्गरः पित्तलः किल्लिद्वातजित् कफकोपनः ।” अथ(कवै) “कविका मधुरा स्निग्धा कफघ्नी रुचिकारिणी ।किञ्चित्पित्तकरी वातनाशिनी वह्निवर्द्धिनी ।” अथ-(वर्मी) “वर्मिमत्स्यो हरेद्वातं पित्तं रुचिकरो राधुः ।”अथ (दण्डारी) “दण्डमत्स्यो रसे तिक्तः पित्तरक्तं सफंहरेत् । वातसाधारणः प्रोक्तः शुक्रलो बलवर्द्धनः ।”(व्यथ आडि) “एरङ्गो मधुरः स्निग्धो विष्टम्भी शीतलोलवुः ।” (अथ पावता) “महाशफरसंज्ञस्तु तिक्तः पित्त-कफापहः । शिशिरो मधुरो रुच्यो वातसाधारणःस्मृतः ।” अथ (गरुइ) “गरघ्नी मधुरा तिक्ता तुवराबातपित्तहत् । कफघ्नी रुचिकृल्लध्वी दीपनी बलवीर्य्य-क्वत् ।” अथ (मागुर) “मद्गुरो वातहद्वल्यो वृष्यःकफकरो लघुः । अथ टेङ्गरा “सपादमत्स्योकत् श्लेष्मक्षयकरश्च सः । वातपित्तकरश्चापिपरमो मतः ।” अथ शफरी (पोठी) “प्राष्ठीतिक्ता कटुः स्यादुः शुक्रघ्नी कफवातजित् । स्तिग्धास्यकण्ठरीगघ्नी रोचनी च लघुः स्मृतः ।” अथ क्षुद्र-मत्स्याः “क्षुद्रा मत्स्याः स्वादुरसाः दोषत्रयविनाशनाः ।लथुपाका रुचिकरा बलदास्ते हिता मताः ।” अथा-तिक्षुद्रमत्स्याः “अतिसूक्माः पुंस्त्वहरा रुच्याः कासा-निलापहाः ।” अथ मत्स्याण्डः “मत्स्यगर्भो भृशंवृष्यः स्निग्धः पुष्टिकरो लघुः । कफमेहप्रदो बल्योग्लानिकृन्मेहनाशनः ।” अथ (शुक्टी) “शुष्कमत्स्याःनवा बल्याः द्जराः विड्विबन्धिनः ।” अथ दग्ध-मत्स्याः “दग्धमत्स्यो गुणैः श्रेष्ठः पुष्टिकृद्बलबर्द्धनः ।अथ कूपजादिमत्स्यगुणाः “कौपमत्स्याः शूक्रमूत्रकुष्ठश्लेष्म विवर्द्धनाः । सरोजा मधुराः स्निग्धा बल्यावातविनाशंनाः । नादेया वृंहणा मत्स्या गुरवोऽनिल-नाशनाः । रक्तपित्तकरा वृष्याः स्निग्धोष्णाः स्वल्प-वर्चसः । चौञ्जाः पित्तकराः स्निग्धा मधुरा लघबोहिमाः । ताडागा गुरवो वृष्याः शीतलाः बल-मूत्रदाः । ताडागावक्षिप्तजाताः बलायुर्मतिदृक्कराः ।”चथर्त्तुविशेषे मत्स्यविशेषगुणाः “हेमन्ते कूपजा मत्स्याःशिशिरे सारसा हिताः । वसन्ते ते तु नादेया ग्रीष्मेचौञ्जसमुद्भवाः । तडागजाता वर्षासु तास्यपथ्या नदी-भवाः । नैर्झराः शरदि श्रेष्ठा विशेषोऽवसुदाहृतः ।”तद्भक्षणनिषेधादिकम्“यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते । मत्स्यादःसर्वमांसादस्तस्मान्मत्स्यान् विवर्जयेत्” मनुः ।“जलस्थलचरा ये च प्राणिनस्तान् मृतानपि । नभक्षेन् मानवो ज्ञानी हन्ता तेषां मवेन्नहि । हत्वा हत्वातु मत्स्याशी सर्वेषां यो विशेषतः । मांसादः प्राणिनांगोऽपि तस्मान् मत्स्यं परित्यजेत्” । पाद्मोत्तरखण्डे१०५ अ० । वर्जनीया मत्स्या यथा । “शृणु देवि!प्रवक्ष्यामि मांसभेदान् निवोध मे । नादेयं तिक्तकमठंपशुं शृङ्गिणमेव च । गोमीनं चक्रशकुलं वडालंराघवं तथा । वामीनं चलकर्णञ्च सचक्रं चेङ्गमेवच । भूबिलञ्चानिरुद्धञ्च गाङ्गेयानि विवर्जयेत्”मत्स्यंसूक्तमहातन्त्रम् । रविवारे मत्स्यभक्षणे निषेधोयथा “आमिषं रक्तशाकश्च यो भुङ्क्ते च रवेर्दिने ।सप्तजन्म भवेत् कुष्ठी दरिद्रश्चोपजायते” भविष्यपु० ।“माषमामिषमांसञ्च मसूरं निम्बपत्रकम् । भक्षयेद् योरवेर्वारे सप्तजन्मान्यपुत्रकः” ति० त० । “कार्त्तिके मत्स्य-भक्षणनिषेधो यथा “न मत्स्यं भक्षयेन्तांसं न कौर्म्यंगान्यदेव हि । चण्डालो जायते राजन्! कार्त्तिकेमांसभक्षणात्” नारदीयपु० । माघवैशाखयोर्हविष्यब्रह्मचर्य्यविधानात् मत्स्यभक्षणं नितरां निषिद्धमितिकृत्यतत्त्वम् । “नाभक्ष्यं नैवेद्यार्थे भक्ष्येष्वजामहिषी-क्षीरं वर्जयेत् पञ्चनखमत्स्यवराहमांसानिच” आह्नि० त०विष्णुसूत्रम् । जन्मतिथौ मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा“आमिषं कलहं हिंसां वर्षवृद्धौ विकर्जयेत्” “भुङ्क्तेयस्तु निरामिषं स हि भवेज्जन्मान्तरे पण्डितः” ति० त० ।शैवस्य मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा“क्व मद्यं क्व शिवे भक्तिः क्व मांसं क्व शिवाचनम् ।मत्स्यमांसरतानां वै दूरे तिष्ठति शङ्करः” काशीख० ।विन्ध्यपर्वतस्य पश्चिमे मत्स्यभक्षणनिषेधो यथा“विन्ध्यस्य पश्चिमे भागे मत्स्यभुक् पतितो नरः”पुराणम् । कामतो मत्स्यभक्षणप्रायश्चित्तं यथा“मत्स्यांस्तु कामतो जग्ध्वा सोपवासस्त्र्यहं वसेत्” अज्ञा-नतस्तदर्द्धम्” प्रा० वि० । मत्स्यभक्षणनिषेधे प्रतिप्रसवो यथा“मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीत मांसं रौस्वमेव च ।निवेद्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च नान्यथा । शफसं सिंह-तुण्डञ्च तथा पाठीनरोहितौ । मत्स्यास्त्वेते समुद्दिष्टाभक्षणाय तपोधनैः । प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसञ्च द्विज-काम्यया । यथाविधि नियुक्तश्च प्राणानामपि चात्यये”कौर्मे
पु०
 १६ अ० । “पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्तौहव्यकव्ययोः । राजीवान् सिंहतुण्डांश्च सशल्कांश्चैवसर्वशः” मनुः । “अनिवेद्य न भोक्तव्यं मत्स्यं मांसञ्चयद्भवेत् । अन्नं विष्ठा पयो मूत्रं यद्विष्णोरनिवेदितम्”आ० त० । प्रेतश्राद्धे मत्स्यदानविधिर्यथा“सपिण्डीकरणं यावत् प्रेतश्राद्धानि षोडश । पक्वान्नेबैव कर्त्तव्यं साभिषेण द्विजातिभिः” श्राद्ध० त० ।२ विराटदेशे
पु०
 सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वाअण् । मात्स्य प्रित्रादिक्रमेण तद्देशवासिनि तस्यनृपे च बहुषु अणो लुक् । ३ तद्देशवासिषु ब० व० ।४ मेषादितोद्वादशराशौ मीनराशौ । ५ भागवतः प्रथमावतारेतत्कथा मत्स्यपु० २ अ० । भा० व० १८७ अ० च । मत्स्यंभगवदवतारभेदमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः अण् । मात्स्य महा-पुराणभेदे तत्प्रतिपाद्यविषयाश्च तत्रैव २९० अ० उक्ता यथा“सूत उवाच । एतद्वः कथितं सर्वं यद्क्तं विश्वरू-पिणा । मात्स्यं पुराणमखिलं धर्मकामार्थसाधनम् ।यत्रादौ मनुसंवादो व्रह्माण्डकथनन्तथा । साङ्ख्यंशारीरकं प्रोक्तं चतुर्मुखमुखोद्भवम् । देवासुराणामुत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च । मदनद्वादशी तद्वल्लोक-पालाभिपूजनम् । मन्वन्तराणामुद्देशो वैन्यराजाभि-वर्णनम् । सूर्य्याद्वैवस्वतोत्पत्तिर्बुधस्याममनं तथा ।पितृवंशानुकथनं श्राद्धकालस्तथैव च । पितृतीर्थप्रवा-सश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च । कीर्त्तनं सोमवंशस्य ययाति-चरितं तथा । कार्त्तवीर्य्यस्य माहात्म्यं वृष्णिवंशानु-कीर्त्तनम् । भृगुशापस्तथा विष्णोर्दैत्यशापस्तथैव च ।कीर्त्तनं पुरुषेशस्य वंशो हौताशनस्तथा । पुराण-कीर्त्तनं तद्वत् क्रियायोगस्तथैव च । व्रतं नक्षत्रसंख्याकंमार्कण्डशयनं तथा । कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम् । तडागविधिमाहात्म्यं पादपोत्सर्गएव च । सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च । तथा-नन्ततृतीया तु रसकल्याणिनी तथा । आर्द्रा नन्द-करी तद्वद् व्रतं सारस्वतं पुनः । उपरागाभिषेकश्चसप्तमीस्नपनं पुनः । भीमाख्या द्वादशी तद्वदनङ्ग-शयनं तथा । अशून्यशयनं तद्वत्तथैवाङ्गारकव्रतम् ।सप्तमीसप्तकं तद्वद्विशोकद्वादशी तथा । मेरुप्रदानंदशधा ग्रहशान्तिस्तथैव च । ग्रहस्वरूपकथनं तथाशिवचतुर्दशी । तथा सर्वफलत्थागः सूर्य्यवारव्रतंतथा । संक्रान्तिस्नपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ।षष्टिव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिक्रमः । प्रयागस्यतु माहात्म्यं सर्वतीर्थानुकीर्त्तनम् । पैलाश्रमफलंतद्वद्द्वीपलोकानुकीर्त्तनम् । तथान्तरिक्षचारश्च ध्रुव-माहात्म्यमेव च । भवनानि सुरेन्द्राणां त्रिपुरायोधनंतथा । पितृपिण्डदमाहात्म्यं मन्वन्तरविनिर्णयः । वज्रा-ङ्गस्य तु संभूतिः तारकोत्पत्तिरेव च । तारकासुरमा-हात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्त्तनम् । पार्वतीसम्भवस्तद्वत् तथाशिवतपोवनम् । अनङ्गदेहदाहस्तु रतिशोकस्तथैव च ।गौरीतपोवनं तद्वद्विश्वनाथप्रसादनम् । पार्वत ऋषि-संवादस्त्रथैवोद्वाहमङ्गलम् । कुमारसम्भवस्तद्वत् कुमार-विजयस्तथा । तारकस्य वधो घोरी नरसिंहोपवर्ण-नम् । पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवान्धकघातनम् । वारा-णस्यास्तु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च । प्रवरानुक्रम-स्तद्वत् पितृनाथानुकीर्त्तनम् । तथोभयमुखीदानं दानंकुष्णाजिनस्य च । तथा सावित्र्युपाख्यानं राजथर्मा-स्तथैव च । यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमाङ्गल्यकीर्न्त-नम् । वामनस्य तु माहात्म्यं तथैवादिवराहकम् ।क्षीरोदमयनं तद्वत् कालकूटाभिशासनम् । प्रासाद-लक्षणं तद्वन्मण्डपानान्तु लक्षणम् । पुरुबंशे तुसंप्रोक्तं भविष्यद्राजवर्णनम् । तुलादानादि बहुशोमहादानानुकीर्त्तनम् । कल्पानुकीर्त्तनं तद्वद् ग्रन्थानु-क्रमणी तथा । एतत्पवित्रमायुष्यमेतत् कीर्त्तिविव-र्धनम् । एतत् पवित्रं कल्याणं महापापहरं शुभम् ।अस्मात् पुराणादपि पादमेकं पठेत्तु यः सोऽपिविमुक्तपापः । नारायणाख्यं पदमेति नूनमनङ्ग-वद्दिव्यसुखानि भुङ्क्ते ।”तद्दानविधिः मत्स्यपु० “श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थंजनार्दनः । मत्स्यरूपी च मनवे नरसिंहोपवर्णनम् ।अधिकृत्याब्रवीत् सप्तकल्पवृत्तमनुव्रताः! । तन्मानमितिजातीध्वं सहस्राणि चतुर्दश । विष्णवे हेममत्स्येनधेन्वा चै । समन्वितम् । यो दद्यात् पृथिवी तेन दत्ताभवति चाखिला” ।
Capeller
German
म॑त्स्य
m.
 आ
f.
 Fisch
m.
pl.
 Volksname.
Grassman
German
mátsya, m., der Fisch, als der muntere [von mad BR.].
-am {894, 8} 〰 ná dīné udáni kṣiyántam.
-āsas {534, 6} 〰 níśitās ápi‿iva.
Burnouf
French
मत्स्य मत्स्य
m.
 [f. ई] poisson, en gén. -- M. le
poisson dans lequel Viṣṇu s'est incarné
Viṣṇu
le
Matsya-purāṇa.
Np d'un contrée dans l'Inde.
मत्स्यक
m.
 poisson.
मत्स्यकरण्डिका
f.
 huche ou nasse.
मत्स्यगन्धा
f.
 nama zeylanica et commelyna salicifolia, bot.
La mère de Vyāsa.
मत्स्यजाल
n.
 filet de pêcheur.
मत्स्यधानी
f.
 (धा) huche à poisson.
मत्स्यनाशक
m.
 (नश् au c.) orfraie.
मत्स्यपित्ता
f.
 la कतुकी, plante.
मत्स्यबन्धिन्
m.
 pêcheur. -- F. (इनी) huche ou nasse.
मत्स्यरङ्ग
m.
 martin-pêcheur.
मत्स्यराज
m.
 cyprinus denticulatus, esp. de carpe.
मत्स्यवेधन
n.
 et
f.
 [ई] (व्यध्) hameçon. -- F.
esp. d'oiseau pêcheur.
मत्स्यसङ्घात
m.
 banc de poissons.
मत्स्यसन्तानिक
m.
 poisson cuit dans une enveloppe faite de
paille et d'argile, et mangé avec des assaisonnements.
मत्स्याक्षी
f.
 (अक्षि) asclepias acida.
मत्स्याशन
m.
 (अश्) martin-pêcheur.
मत्स्योदरी
f.
 (उदर) Satyavatī, mère de Vyāsa, qui
fut trouvé dans le ventre d'un poisson.
Np. d'un étang sacré à
Bénarès.
Stchoupak
French
मत्स्य-
m.
 poisson
pl.
n.
 d'un pays (entre Delhi et Jaypur) et de ses
habitants (sg., de son roi, Virāṭa, trouvé par des pêcheurs)
n.
 d'un
Vasu
-आ-
f.
 sœur de Virāṭa
et mère de Vyāsa, Satyavatī
-क-
m.
 petit poisson.
°गन्ध- a. à l'odeur de poisson
-आ-
f.
 Matsyā.
°घात-
m.
 capture du poisson
-इन्- a. et
m.
 qui pêche,
pêcheur.
°जीवन्त्- partic. °जीविन्- a. et
m.
 qui vit de pêche, pêcheur.
°ध्वज-
m.
 bannière à emblème de poisson.
°पुत्रिका-
f.
 sorte d'oiseau.
°बन्ध- -इन्-
m.
 pêcheur.
°मांस- nt. chair de poisson.
°राज-
m.
 Virāṭa.
°सगन्धिन्- a. à l'odeur de poisson.
मत्स्याद- a. qui se nourrit de poisson.
मत्स्यावतार-
m.
 incarnation (de Viṣṇu) en poisson, lors du déluge.
मत्स्योदरीय-
m.
 fils de Matsyā, Vyāsa.
मत्स्योपजीविन्- a. et
m.
 pêcheur, qui vit de pêche.