| YouTube Channel

मण्डलं (maNDalaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मण्डलं,
क्ली,
 (मण्डयति भूषयतीति । मडि +“कलस्तृपश्च ।” उणा० । १ । १०६ । इति कलः ।)चन्द्रसूर्य्ययोर्बहिर्व्वेष्टनम् । चन्द्रसूर्य्ययोरुत्पातज-रश्मिमण्डलम् । यथा, --“वातेन मण्डलीभूताः सूर्य्याचन्द्रमसोः कराः ।मालाभा व्योम्नि तन्वन्ते परिवेशः प्रकीर्त्तितः ॥
”इति साहसाङ्कः ॥
तत्पर्य्यायः । परिवेशः २ परिधिः ३ उप-सूर्य्यकम् ४ । इत्यमरः । १ । ३ । ३२ ॥
परिवेषःमूर्द्वन्यान्तोऽपि । यथा, --“पुंलिङ्गः परिवेषः स्यात् परिधौ परिवेषणे ।”इति मूर्द्धन्यान्ते रुद्रः ॥
सूर्य्यमुपगतं उपसूर्य्यं स्वार्थे कः उपसूर्य्यकम् ।चन्द्रपक्षे उपसूर्य्यमिव उपसूर्य्यकं इवार्थे कः ।इति भरतः ॥
* ॥
चक्रबालम् । इत्यमरः ।१ । ३ । ६ ॥
तत्तु मण्डलाकारेण परिणतंसमूहमात्रम् । मण्डलाकारदिक्समूहः । इतिमाधवी ॥
चक्रस्येव वालो वलनमस्य चक्र-बालं वलेर्घञि वालः मनीषादित्वात् लस्यडत्वे चक्रवाडञ्च । किंवा चक्रेण चक्रा-कारेण वाडते चक्रवाडं वाडृङ आप्लावेअल् । इति भरतः ॥
* ॥
कोठरोगः । द्बादश-राजकम् । इति मेदिनी । १ ले, २१ ॥
(उक्तञ्च तद्विवरणं कामन्दकीये नीतिसारे ।८ । १ -- २२ ।“उपेतः कोषदण्डाभ्यां सामात्यः सह मन्त्रिभिः ।दुर्गस्थश्चिन्तयेत्साधु मण्डलं मण्डलाधिपः ।रथी विराजते राजा विशुद्धे मण्डले चरन् ।अशुद्धे मण्डले सर्पन् शीर्य्यते रथचक्रवत् ॥
रोचते सर्व्वभूतेभ्यः शशीवाखण्डमण्डलः ।सम्पूर्णमण्डलस्तस्माद्बिजिगीषुः सदा भवेत् ॥
अमात्यराष्ट्रदुर्गाणि कोषो दण्डश्च पञ्चमः ।एताः प्रकृतयस्तज्ज्ञैर्विजिगीषोरुदाहृताः ॥
एताः पञ्च तथा मित्रं सप्तमः पृथिवीपतिः ।सप्तप्रकृतिकं राज्यमित्युवाच बृहस्पतिः ॥
सम्पन्नस्तु प्रकृतिभिर्महोत्साहः कृतश्रमः ।जेतुमेषणशीलश्च विजिगीषुरिति स्मृतः ॥
कौलीनं वृद्धसेवित्वसुत्साहः स्थूललक्षिता ।चित्रज्ञता बुद्धिमत्त्वं प्रागल्भ्यं सत्यवादिता ॥
अदीर्घसूत्रताऽक्षौद्रं प्रश्रयः स्वप्रधानता ।देशकालज्ञता दार्ढ्यं सर्व्वक्लेशसहिष्णुता ॥
सर्व्वविज्ञानिता दाक्ष्यं सदा संवृतमन्त्रता ।अविसंवादिता शौर्य्यं भक्तिज्ञत्वं कृतज्ञता ॥
शरणागतवात्सल्यममर्षित्वमचापलम् ।स्वकर्म्मदृष्टशास्त्रत्वं कृतित्वं दीर्घदर्शिता ॥
जितश्रमित्वं धर्म्मित्वमक्रूरपरिवारता ।प्रकृतिस्फीतता चेति विजिगीषुगुणाः स्मृताः ॥
सर्व्वैर्गुणैर्विहीनोऽपि स राजा यः प्रतापवान् ।प्रतापयुक्ता ह्यस्यन्ति परान् सिंहा मृगानिव ॥
एतापसिद्धौ नृपतिः प्राप्नोति महतीं श्रियम् ।तस्मादुत्थानयोगेन प्रतापं जनयेत्परम् ॥
एकार्थाभिनिवेशित्वमविलक्षणमुच्यते ।दारूणस्तु स्मृतः शत्रुर्विजिगीषुगुणान्वितः ॥
लुब्धः क्रूरोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरूरस्थिरः ।मूढो योधावमन्ता च सुखच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥
अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतःपरम् ।तथारिमित्रमित्त्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्थिताः ॥
पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरम् ।आसारावनयोश्चव विजिगीषोस्तु मण्डलम् ॥
अरेस्तु विजिगीषोस्तु मध्यमो भूम्यनन्तरः ।अनुग्रहे संहतयोः समर्थो व्यस्तयोर्वधे ॥
मण्डलत्वे हि चैतेषामुदासीनो बलाधिकः ।अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानाञ्च वधे प्रभुः ॥
मूलप्रकृतयस्त्वेताश्चतस्रः परिकीर्त्तिताः ।आहैव मन्त्रकुशलश्चतुष्कं मण्डलं मयः ॥
विजिगीषुररिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽथ मध्यमः ।उदासीनः पुलोमेन्द्रौ षट्कं मण्डलमूचतुः ॥
उदासीनो मध्यमश्च विजिगीषोस्तु मण्डलम् ।उशना मण्डलमिदं प्राह द्वादशराजकम् ॥
”)देशः । स च देशः समन्ताद्विंशतियोजनं चत्वा-रिंशद्योजनं वा । इति केचित् ॥
गोलम् । इत्य-नेकार्थकोषः ॥
चक्रम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
संधातः । इति हेमचन्द्रः ॥
नखाघातः । इतिशब्दमाला ॥
धन्विनां स्थानपञ्चकान्तर्गत-स्थितिविशेषः । यथा, --“मण्डलाकारपादाभ्यां मण्डलं स्थानमीरितम् ।”इति शब्दरत्नावली ॥
व्याघ्रनखाख्यगन्धद्रव्यम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
व्यूहविशेषः । यथा, --“तिर्य्यग्वृत्तिश्च दण्डः स्याद्भोगोऽन्वावृत्तिरेवच ।मण्डलं सर्व्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः ॥
”इति भरतधृतकामन्दकिः ॥
(अस्य पुंस्त्वमपि । यथा, महाभारते । ६ ।७८ । २० ।“भीष्मेण धार्त्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो ययौ ।मण्डलः सुमहाव्यूहो दूर्भेद्योऽमित्रघातिनाम् ॥
”यथा च, कामन्दकीये । १९ । ४१ ।“मण्डलोऽसंहतो भोगो दण्डश्चेति मणीषिभिः ॥
”)ग्रहादीनां मण्डलसंस्थानं तत्परिमाणञ्च यथा, “सर्व्वेषान्तु ग्रहाणां वै अधस्ताच्चरते रविः ।रवेरूर्द्ध्वं स्थितः सोमः सोमान्नक्षत्रमण्डलम् ॥
नक्षत्रेभ्यो बुधस्तूर्द्ध्वं बुधादूर्द्ध्वन्तु भार्गवः ।तस्मादङ्गारकश्चोर्द्ध्वं तस्य चोर्द्धं बृहस्पतिः ॥
तस्मात् शनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्योर्द्ध्वमृषिमण्डलम् ।ऋषिभ्यश्च ध्रुवश्चोर्द्ध्वमायान्तं त्रिदिवं ध्रुवे ।आदित्यनिलयो राहुः कदाचित् सोममार्गतः ॥
सूर्य्यमण्डलसंस्थस्तु नित्यं केतुः प्रसर्पति ।नवयोजनसहस्राणि विस्तारो भास्करस्य तु ॥
विस्तारात्त्रिगुणञ्चास्य परिणाहे तु मण्डलम् ।द्विगुणः सूर्य्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः ॥
द्विगुणं मण्डलञ्चास्य यथैव सवितुस्तथा ।चन्द्रतः षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते ॥
भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः ।बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुदाहृतौ ॥
विस्तारमण्डलाभ्यान्तु पादहीनस्तयोर्ब्बुधः ।बुधतुल्यानि ऋक्षाणि सर्व्वे ह्रस्वानि यानि तु ॥
योजनार्द्धप्रमाणानि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते ।राहुः सूर्य्यप्रमाणस्तु कदाचित् सोमसम्मितः ।तस्मात् ग्रहप्रमाणस्तु केतुस्त्वनियतः स्मृतः ॥
”इति देवीपुराणे ग्रहगतिर्नामाध्यायः ॥
कृत्रिममण्डलविधिर्यथा, --“चतुहंस्तं समारभ्य यावद्धस्तशतं भवेत् ।मण्डलं तत्र कर्त्तव्यमत ऊर्द्ध्वं न कारयेत् ॥
विमलं विजयं भद्रं विमानं शुभदं शिवम् ।वर्द्धमानञ्च दैवञ्च लताक्षं कामदायकम् ।रुचकं स्वस्तिकाख्यञ्च द्विदशं इति मण्डलाः ॥
सितादिहरितान्ताश्च रजाः कार्य्याः सुशोभनाः ।शालिषष्टिककौसुम्भरजनीहरिपत्रजाः ॥
मणिविद्रुमरागाश्च भस्मना अभिमन्त्रिताः ।सितसर्षपधूपाढ्या रजाः कृत्वा तु पातयेत् ॥
अस्त्रराजं न्यसेन्मन्त्री सम्भवेति पदं पि वा ।समोत्थानं शुभं कृत्वा गोमयेनोपलेपितम् ॥
चन्दनागुरुकर्पूरक्षोदधूपाधिवासितम् ।भूभागं सुमितं सिद्धं पूर्व्वपश्चिमकोत्तरम् ॥
याम्यं स्वस्तिकमस्त्याङ्गैः सूत्रैर्वोर्णाण्डपत्रजैः ।पद्मपत्राष्टकं मन्ये द्विगुणं त्रिगुणं पि वा ॥
द्वाराणि समसूत्राणि कर्णिकाकेशरोज्ज्वलम् ।पद्मं तथावशेषाणि स्वस्तिकान्युत्पलानि च ॥
सव्याबलम्बहस्तस्तु रजःपातं समाचरेत् ।मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरुपरिष्टाद्यथेप्सया ॥
अधोमुखाङ्गुलिं कृत्वा पातयेत्तु विचक्षणः ।समा रेखा तु कर्त्तव्याविच्छिन्ना पुष्टिवर्ज्जिता ॥
अङ्गुष्ठपर्व्वनैपुण्या समा कार्य्या विजानता ।संसक्तं विषमं स्थूलं विच्छिन्नं कृषरावृतम् ॥
पर्य्यन्तसर्पितं ह्नस्वमालिखेन्न कदाचन ।संसक्ते कलहं विद्याद्वज्ररेखे तु विग्रहम् ॥
अतिस्थाने भवेद्व्याधिर्नित्यं पीडा विमिश्रिते ।बिन्दुभिर्भयमाप्नोति शत्रुपक्षान्न संशयः ॥
कृषायाञ्चार्थहानिः स्यात् विच्छिन्ने मरणंध्रुवम् ।वियोगात्तु भवेत्तस्य इष्टद्रव्यसुतस्य वा ॥
अविदित्वा लिखेद्यस्तु मण्डलन्तु यथेप्सया ।सर्व्वदोषानवाप्नोति ये दोषाः पूर्व्वभाषिताः ॥
”इति देवीपुराणे पुष्पाभिषेकचिन्तानामाध्यायः ॥
सूर्य्यमण्डले देवानां स्थितिर्यथा, --“अर्च्चयन् पूजयन् देवं जपेच्च रविमण्डले ।आदित्यमण्डले देवं ध्यात्वा विष्णुमुपैति तम् ॥
”भोजनमण्डलं यथा, --“यातुधानाः पिशाचाश्च असुरा राक्षसास्तथा ।घ्नन्ति केवलमन्नस्य मण्डलस्य विवर्ज्जनात् ॥
आदित्या वसवो रुद्रा ब्रह्मा चैव पितामहः ।मण्डलान्युपजीवन्ति तस्मात् कुर्व्वन्ति मण्डलम् ॥
चतुःकोणं द्विजाग्रस्य त्रिकोणं क्षत्त्रियस्य तु ।द्विकोणाकृति वैश्यस्य शूद्रस्य वर्त्तुलं सदा ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे आह्निकतपोनामाध्यायः ॥
मण्डलं, त्रि, विम्बम् । इत्यमरः । १ । ३ । १५ ॥
द्वे चन्द्रस्यशरीरे उपचारादादित्यस्य च । वेति शोभतेविम्बः वीलकान्तिगत्यादौ नाम्नीति विम्बः ।विम्बति भाति विम्बः । सौत्रोऽयमिति स्वामी ।मण्डयति मण्डलं नाम्नीति अलः स्त्रियां नदा-दित्वात् मण्डली च । इति भरतः ॥