मण्डल (maNDala)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 मण्डल mfn.
   (-लः-ली-लं) The disk of the sun or moon. 
	 n.
  (-लं)
	 1. The
sun's disk.
	 2. An orb,  a circumference in general,  or the circle
bounding the view,  the visible horizon. 
	 3. (In astronomy, ) A
great circle,  as नाडीमण्डलं the equator,  क्रान्तिमण्डलं the ecliptic.
	 4.
A ball,  a globe.
	 5. A wheel.
	 6. A province,  a region,  a district, 
extending twenty,  or according to some authorities,  forty Yojanas
in every way.
	 7. The country or empire,  over which the twelve
princes termed Chakravartis are supposed to have ruled
 perhaps
the peninsula of India,  where the term Mandala or Mandel is of
constant occurrence,  to signify a province or district,  as in Coro
mandel,  &c.
	 8. Surrounding or contiguous countries.
	 9. A sort of
leprosy with circular spots.
	 10. A heap,  a quantity,  a multitude
or assemblage.
	 11. An attitude in shooting,  the fifth position, 
in which both knees are bent.
	 12. The impression or scratch of a
finger-nail.
	 13. A sort of perfume,  resembling in appearance a
dried shell-fish.
	 14. A sort of mystical diagram,  used in summon-
ing a divinity.
	 15. A sweet-meat a sugar-ball.
	 16. A form of
array,  an army drawn up in a circle.
	 17. A division of the Rig-
veda.
	 m.
  (-लः)
	 1. A kind of snake.
	 2. A dog.
	 f.
  (-ली) Bent grass.
E.
  मडि to adorn,  aff.
   कलच् ।

Capeller Eng

English

 म॑ण्डल a.
  round,  circular.  — n.
  disk,  circle,  ring
district,  territory,  country (also f.
  ई)
 assemblage,  collection, 
totality,  multitude,  group,  company,  band (also m.
  & f.
  ई)
 circular
array of an army (also m.
 )
 the circle of a king's neighbours,  a cert.
  
division of the Rigveda. 

Yates

English

 मण्डल (लः-ली-लं) 1.
m.
  f.
  n.
  The
disk of the sun or moon. 
n.
  Sun's
disk
 orb,  globe
 a wheel
 a
district
 a multitude
 a diagram. 
m.
  A snake
 a dog.
f.
  Bent grass.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

मण्डल 	-	 maNDala 	-	 adj.
  	-	 circular
अन्योन्यसङ्केत  	-	 anyonyasaGketa 	-	 m.
  	-	 circularreference  [ computer ]
अन्योन्याश्रय  	-	 anyonyAzraya 	-	 m.
  	-	 circularreference  [ computer ]
कुण्डलिन् 	-	  kuNDalin 	-	 adj.
  	-	 circular
चाक्रिक 	-	  cAkrika 	-	 adj.
  	-	 circular
परिमण्डल 	-	  parimaNDala 	-	 adj.
  	-	 circular
कुण्डलाकार 	-	  kuNDalAkAra 	-	 adj.
  	-	 circular
चक्कल 	-	  cakkala 	-	 adj.
  	-	 circular
चाक्र 	-	  cAkra 	-	 adj.
  	-	 circular
चक्रक 	-	  cakraka 	-	 adj.
  	-	 circular
चक्रवत् 	-	  cakravat 	-	 adj.
  	-	 circular
चक्रुवृत्त 	-	  cakruvRtta 	-	 adj.
  	-	 circular
वटिन् 	-	  vaTin 	-	 adj.
  	-	 circular
वृत्त 	-	  vRtta 	-	 adj.
  	-	 circular
वर्तुल 	-	  vartula 	-	 m.
  	-	 circular  [ circular shaped ]
परिमण्डलता 	-	  parimaNDalatA 	-	 f.
  	-	 circularity
परिवक्रा 	-	  parivakrA 	-	 f.
  	-	 circular pit
मण्डल 	-	  maNDala 	-	 n.
  	-	 circular orb
चक्रदृश् 	-	  cakradRz 	-	 adj.
  	-	 circular-eyed
मण्डलीकृत 	-	  maNDalIkRta 	-	 adj.
  	-	  made circular

मण्डल 	-	 maNDala 	-	 adj.
  	-	 round
वर्तुल 	-	 vartula 	-	 adj.
  	-	 round
गोलाकार 	-	 golAkAra 	-	 adj.
  	-	 roundshaped
भ्रमण 	-	 bhramaNa 	-	 n.
  	-	 turninground
सङ्क्षेपणदोष 	-	 saGkSepaNadoSa 	-	 m.
  	-	 roundingerror  [ computer ]
मथन 	-	 mathana 	-	 n.
  	-	 stirringround
पीन 	-	  pIna 	-	 adj.
  	-	 round
कुटिल 	-	  kuTila 	-	 adj.
  	-	 round
परिमण्डल 	-	  parimaNDala 	-	 adj.
  	-	 round
चक्कल 	-	  cakkala 	-	 adj.
  	-	 round
निस्तल 	-	  nistala 	-	 adj.
  	-	 round
रम्भोरु 	-	  rambhoru 	-	 adj.
  	-	 round
वरण्डक 	-	  varaNDaka 	-	 adj.
  	-	 round
वर्तुलाकार 	-	  vartulAkAra 	-	 adj.
  	-	 round
वर्तुलाकृति 	-	  vartulAkRti 	-	 adj.
  	-	 round
वृत्त 	-	  vRtta 	-	 adj.
  	-	 round
वृत्तवत् 	-	  vRttavat 	-	 adj.
  	-	 round
परि 	-	  pari 	-	 adverb 	-	 round
अभितस् 	-	  abhitas 	-	 ind.
  	-	 round
परिमुखम् 	-	  parimukham 	-	 ind.
  	-	 round

मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	 board
फलक 	-	 phalaka 	-	 n.
  	-	 board
चतुरङ्गफलक 	-	 caturaGgaphalaka 	-	 n.
  	-	 chess-board
सूचनाफलक 	-	 sUcanAphalaka 	-	 n.
  	-	 noticeboard
परिपथफलक 	-	 paripathaphalaka 	-	 n.
  	-	 circuitboard  [ computer ]
इमां सूचनाफलके स्थापयतु 	-	 imAMsUcanAphalakesthApayatu 	-	 sent.
  	-	 Putthisuponthenoticeboard.
कर्मसम्पादिका 	-	  karmasampAdikA 	-	 f.
  	-	 board
ईषा 	-	  ISA 	-	 f.
  	-	 board
पट्टक 	-	  paTTaka 	-	 m.
  	-	 board  [ esp. for writing upon ]
किलिञ्च 	-	  kiliJca 	-	 m.
  	-	 board
फलहक 	-	  phalahaka 	-	 m.
  	-	 board
आशित 	-	  Azita 	-	 adj.
  	-	 boarded
नौक्रारूढ 	-	  naukrArUDha 	-	 adj.
  	-	  on board  [ of a ship ]
फलक पाद 	-	  phalaka pAda 	-	 m.
  	-	 board foot  [ cubic measure ]
आकर्ष 	-	  AkarSa 	-	 m.
  	-	  play-board
अक्षावपन 	-	  akSAvapana 	-	 n.
  	-	  dice-board
इरिण 	-	  iriNa 	-	 n.
  	-	  dice-board
पञ्चनी 	-	  paJcanI 	-	 f.
  	-	  chess-board
शारिपट्ट 	-	  zAripaTTa 	-	 m.
  	-	  chess-board
परिषत् - पटल 	-	  pariSat - paTala 	-	 n.
  	-	 board table

मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	 zone
रशना 	-	  razanA 	-	 f.
  	-	 zone
मेखला 	-	  mekhalA 	-	 f.
  	-	 zone
काञ्ची 	-	  kAJcI 	-	 f.
  	-	 zone
कक्ष्या 	-	  kakSyA 	-	 f.
  	-	 zone
कटिनाडिका 	-	  kaTinADikA 	-	 f.
  	-	 zone
कटिबन्ध 	-	  kaTibandha 	-	 m.
  	-	 zone
कक्ष 	-	  kakSa 	-	 m.
  	-	 zone
कलाप 	-	  kalApa 	-	 m.
  	-	 zone
परिकर 	-	  parikara 	-	 m.
  	-	 zone
कटक 	-	  kaTaka 	-	 m.
 n.
  	-	 zone
वलय 	-	  valaya 	-	 m.
 n.
  	-	 zone
कटित्र 	-	  kaTitra 	-	 n.
  	-	 zone
वस्नन 	-	  vasnana 	-	 n.
  	-	 zone
सङ्ग्राम-परिधि 	-	  saGgrAma-paridhi 	-	 m.
  	-	  battle zone
उत्तरध्रुव-कटिबन्ध 	-	  uttaradhruva-kaTibandha 	-	 m.
  	-	  Arctic zone
काञ्ची 	-	  kAJcI 	-	 f.
  	-	  women's zone
सिप्रा 	-	  siprA 	-	 f.
  	-	  woman's zone
अञ्चल 	-	  aJcala 	-	 m.
 , n.
  	-	  particular zone
कटिसूत्र 	-	  kaTisUtra 	-	 n.
  	-	 zone or waistband
सारसन 	-	  sArasana 	-	 m.
  	-	  woman's zone or girdle
सारस 	-	  sArasa 	-	 n.
  	-	  woman's zone or girdle
अनीरशन 	-	  anIrazana 	-	 adj.
  	-	  having zones or girdles
शिञ्जद्वलयसुभग 	-	  ziJjadvalayasubhaga 	-	 adj.
  	-	  pleasant with tinkling bracelets or zones
अञ्चल 	-	  aJcala 	-	 m.
 , n.
  	-	  strip of country or district,  zone,  hamlet

मण्डल 	-	 maNDala 	-	 adj.
  	-	 round
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 adj.
  	-	 circular
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	 zone
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	 board
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	 district
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 m.
  	-	  dog
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 m.
  	-	  Heart-Leaved Moonseed  [ Cocculus cordifolius - Bot. ]
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 m.
  	-	  kind of snake
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  territory
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  circumference
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  ball for playing
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  province
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  orbit of a heavenly body
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  collection
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  whole body
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  ring
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  halo round the sun or moon
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  circle
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  band
मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	  round mole or mark on the body

मण्डल 	-	 maNDala 	-	 n.
  	-	 board
फलक 	-	 phalaka 	-	 n.
  	-	 board
चतुरङ्गफलक 	-	 caturaGgaphalaka 	-	 n.
  	-	 chess-board
सूचनाफलक 	-	 sUcanAphalaka 	-	 n.
  	-	 noticeboard
परिपथफलक 	-	 paripathaphalaka 	-	 n.
  	-	 circuitboard  [ computer ]
इमां सूचनाफलके स्थापयतु 	-	 imAMsUcanAphalakesthApayatu 	-	 sent.
  	-	 Putthisuponthenoticeboard.
कर्मसम्पादिका 	-	  karmasampAdikA 	-	 f.
  	-	  board
ईषा 	-	  ISA 	-	 f.
  	-	  board
पट्टक 	-	  paTTaka 	-	 m.
  	-	  board  [ esp. for writing upon ]
किलिञ्च 	-	  kiliJca 	-	 m.
  	-	  board
फलहक 	-	  phalahaka 	-	 m.
  	-	  board
आशित 	-	  Azita 	-	 adj.
  	-	  boarded
नौक्रारूढ 	-	  naukrArUDha 	-	 adj.
  	-	  on board  [ of a ship ]
फलक पाद 	-	  phalaka pAda 	-	 m.
  	-	  board foot  [ cubic measure ]
आकर्ष 	-	  AkarSa 	-	 m.
  	-	  play-board
अक्षावपन 	-	  akSAvapana 	-	 n.
  	-	  dice-board
इरिण 	-	  iriNa 	-	 n.
  	-	  dice-board
पञ्चनी 	-	  paJcanI 	-	 f.
  	-	  chess-board
शारिपट्ट 	-	  zAripaTTa 	-	 m.
  	-	  chess-board
परिषत् - पटल 	-	  pariSat - paTala 	-	 n.
  	-	  board table

Wilson

English

 मण्डल
mfn.
   (-लः-ली-लं) The disk of the sun or moon. 
n.
  (-लं)
1 The sun's disk.
2 An orb,  a circumference in general or the circle bounding the view,  the
sensible horizon. 
3 (In astronomy, ) A great circle,  as नाडीमण्डलं the equator, 
क्रान्तिमण्डलं the ecliptic.
4 A ball,  a globe.
5 A wheel.
6 A province,  a region,  a district,  extending twenty,  or according to some
authorities,  forty Yojanas every way.
7 The country or empire,  over which the twelve princes termed Cakravartīs
are supposed to have ruled
 perhaps the peninsula of India,  where the term
Maṇḍala or Mandel is of constant occurrence,  to signify a province or
district,  as in Coromandet,  &c.
8 Surrounding or contiguous countries.
9 A sort of leprosy with circular spots.
10 A heap,  a quantity,  a multitude or
 assemblage.
11 An attitude in shooting,  the fifth position,  in which both knees are bent.
12 The impression or scratch of a finger nail.
13 A sort of perfume,  resembling in appearance a dried shell fish.
14 A sort of mystical diagram. 
15 A sweetmeat,  a sugar-ball.
16 A form of array,  an army drawn up in a circle.
m.
  (-लः)
1 A kind of snake.
2 A dog.
f.
  (-ली) Bent grass.
E.
  मडि to adorn,  aff.
   कलच्.

Apte

English

मण्डल [maṇḍala],  a.
  [मण्ड्-कलच्] Round,  circular
 मण्डलाग्रा बृसीश्चैव गृहान्याः पृष्ठतो ययुः Rām.*
  5.18.12.

लः circular array of troops.

A dog.

A kind of snake.

लम् A circular orb,  globe,  wheel,  ring,  circumference,  anything round or circular
 न्यग्रोधं च सुमण्डलम् Mb.
 *  12.169. 12
 करालफणमण्डलम् R.*
  12.98
 आदर्शमण्डलनिभानि समुल्लसन्ति Ki.*
  5.41
 स्फुरत्प्रभामण्डलया चकाशे Ku.*
  1.24
 so रेणुमण्डल,  छाया- मण्डल,  चापमण्डल,  मुखमण्डल,  स्तनमण्डल &c.
 

The charmed circle (drawn by a conjurer)
 मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः Rām.*
  2.12.5
 जानन्ति तन्त्रयुक्तिं यथास्थितं मण्डलमभि- लिखन्ति Mu.*
  2.1.

A disc,  especially of the sun or moon
 तेनातपत्रामलमण्डलेन R.*
  16.27
 अपर्वणि ग्रहकलुषेन्दुमण्डला (विभावरी) M.*
  4.15
 दिनमणिमण्डलमण्डन भवखण्डन ए Gīt.*
  1.

The halo round the sun or moon. 

The path or orbit of a heavenly body.

A multitude,  group,  collection,  assemblage,  troop,  company
 एवं मिलितेन कुमारमण्डलेन Dk.
 अखिलं चारिमण्डलम् R.*
  4.4.

Society,  association. 

A great circle.

The visible horizon. 

A district or province.

A surrounding district or territory.

(In politics) The circle of a king's near and distant neighbours
 मण्डलचरितम् Kau. A.
  1.1.1
 सततसुकृती भूयाद् भूपः प्रसादितमण्डलः Ve.*
  6.44
 उपगतो$पि च मण्डलनाभिताम् &c.
  R.*
  9.15. (According to Kāmandaka quoted by Malli. the circle of a king's near and distant neighbours consists of twelve kings: विजिगीषु or the central monarch,  the five kings whose dominions are in the front,  and the four kings whose dominions are in the rear of his kingdom,  the मध्यम or intermediate,  and उदासीन or indifferent king. The kings in the front as well as in the rear are designated by particular names
 see Malli. ad loc
 cf.
   also Śi.*
  2.81. and Malli. thereon.  According to some the number of such kings is four,  six,  eight,  twelve or even more
 see Mit. on Y.*
  1.345. According to others,  the circle consists of three kings only: the प्राकृतारि or natural enemy,  (the sovereign of an adjacent country),  the प्राकृतमित्र natural ally,  (the sovereign whose dominions are separated by those of another from the country of the central monarch with whom he is allied),  and प्राकृतोदासीन or the natural neutral,  (the sovereign whose dominions lie beyond those of the natural ally).

A particular position of the feet in shooting.

A kind of mystical diagram used in invoking a divinity.

A division of the Ṛigveda (the whole collection being divided into 1 Maṇḍalas or eight Aṣṭakas).

A kind of leprosy with round spots.

A kind of perfume.

A circular bandage (in surgery).

A sugar-ball,  sweetmeat.

Sexual dalliance
 नानाविचित्र- कृतमण्डलमावहन्तीम् Bil. Ch. (उत्तरपीठिका) 38.

A circular gait
 हय इव मण्डलमाशु यः करोति Rām.*
  6.33.35
 Mb.
 *  3. 19.8.

A play-board (द्यूते शारीस्थापनपट्टम्)
 Mb.
 *  8.74. 15.

ली A circle,  orb &c.
 

A group,  assemblage
 तन्मोचनाय तेनाशु प्रेरिता शिष्यमण्डली Bm. 1.648.

Walking round,  circular motion. 

Bent grass (दूर्वा).Comp.   -अग्र a.
  round-pointed. (-ग्रः) a bent or crooked sword,  scimitar. (-ग्रम्) a surgeon's circular knife.

अधिपः,  अधीशः,  ईशः,  ईश्वरः the ruler or governor of a district or province.

a king,  sovereign. -आवृत्तिः f.
  circular movement
 भ्रमिषु कृतपुटान्तर्मण्डला- वृत्तिचक्षुः U.*
  3.19. -आसन a.
  sitting in a circle. -उत्तमम् a principal kingdom or district. -कविः a bad poet.-कार्मुक a.
  having a circular bow. -नाभिः the centre of a circle. -नृत्यम् a circular dance,  dance in a ring.-न्यासः describing a circle. -पुच्छकः a kind of insect.-बन्धः the formation of a circle or roundness. -भागः an arc. -माडः a pavilion.  -वटः the fig-tree forming a circle. -वर्तनम् drawing figures with some powder (Mar.  रांगोळी घालणें)
 संमार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डलवर्तनैः Bhāg.*
  7.11.26. -वर्तिन् m.
  a ruler of a small province
 स तुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् Bhāg.*
  11.3.2. -वर्षः rain over the whole of a king's territory,  general rain-fall.-वाटः a garden. 

Apte 1890

English

 मंडल a. [मंड्-कलच्] Round,  circular. 
लः 1 A circular array of troops. 
2 A dog. 
3 A kind of snake. 
लं 1 A circular orb,  globe,  wheel,  ring,  circumference,  anything round or circular
 करालफणमंडल R. 12. 98
 आदर्शमंडलनिभानि समुल्लसंति Ki. 5. 41
 सुरत्प्रभामंडलया चकाशे Ku. 1. 24
 so रेणुमंडल,  छायामडल,  चापमडल,  मुखमंडल,  स्तनमंडल &c. 
2 The charmed circle (drawn by a conjurer)
 Mu. 2. 1. 
3 A disc,  especially of the sun or moon
 तेनातपत्रामलमंडलेन R. 16. 27
 अपर्वणि ग्रहकलुषेंदुमंडला (विभावरी) M. 4. 15
 दिनमणिमंडलमंडन भवखंडन ए Gīt. 1. 
4 The halo round the sun or moon. 
5 The path or orbit of a heavenly body. 
6 A multitude,  group,  collection,  assemblage,  troop,  company
 एवं मिलितेन कुमारमंडलेन Dk.
 अखिलं चारिमंडलं R. 4. 4. 
7 Society,  association. 
8 A great circle. 
9 The visible horizon. 
10 A district or province. 
11 A surrounding district or territory. 
12 (In politics) The circle of a king's near and distant neighbours
 सततसुकृती भूयाद्भूपः प्रसादितमंडलः Ve. 6. 44
 उपगतोऽपि च मंडलनाभितां &c R. 9. 15. According to Kāmandaka quoted by Malli. the circle of a king's near and distant neighbours consists of twelve kings: 
विजिगीषु or the central monarch,  the five kings whose dominions are in the front,  and the four kings whose dominions are in the rear of his kingdom,  the मध्यम or intermediate,  and उदासीन or indifferent king. The kings in the front as well as in the rear are designated by particular names
 see Malli. ad loc.
 cf. also Śi. 2. 81 and Malli thereon. According to some the number of such kings is four,  six,  eight,  twelve or even more
 see Mit. on Y. 1. 345. According to others,  the circle consists of three kings only: 
the प्राकृतारि or natural enemy,  (the sovereign of an adjacent country),  the प्राकृतमित्र natural ally,  (the sovereign whose dominions are separated by those of another from the country of the central monarch with whom he is allied),  and प्राकृतादासीन or the natural neutral,  (the sovereign whose dominions lie beyond those of the natural ally). 
13 A particular position of the feet in shooting. 
14 A kind of mystical diagram used in invoking a divinity. 
15 A division of the Ṛgveda (the whole collection being divided into 10 Maṇḍalas or eight Aṣṭakas). 
16 A kind of leprosy with round spots. 
17 A kind of perfume. 
18 A circular bandage (in surgery). 
19 A sugar-ball,  sweetmeat. 
ली 1 A circle,  orb &c. 
2 A group,  assemblage. 
3 Walking round,  circular motion. 
4 Bent grass (दूर्वा). 
Comp. 
अग्र a. round-pointed. (
ग्रः) a bent or crooked sword,  scimitar. 
अधिपः,  
अधीशः 
ईशः,  
ईश्वरः {1} the ruler or governor of a district or province. {2} a king,  sovereign. 
आवृत्तिः f. circular movement
 U. 3. 19. 
उत्तमं a principal kingdom or district. 
कार्मुक a. having a circular bow. 
नृत्यं a circular dance,  dance in a ring. 
न्यासः describing a circle. 
पुच्छकः a kind of insect. 
वटः the fig-tree forming a circle. 
वर्तिन् m. a ruler of a small province. 
वर्षः rain over the whole of a king's territory,  general rain-fall. 

Monier Williams Cologne

English

 म॑ण्डल mf(आ)n.  circular,  round,  VarBṛS.
 

 म॑ण्डल n.
  (rarely m.
  g. अर्धर्चादि,  and f.
  (ई) g. गन्रादि) a disk (esp.   of the sun or moon)

 म॑ण्डल n.
  anything round (but in Hcat.
  also applied to anything triangular
 cf.
   मण्डलक)

 a circle (instr. ‘in a circle’
 also ‘the charmed c° of a conjuror’),  globe,  orb,  ring,  circumference,  ball,  wheel,  ŚBr.
   &c.
   &c.
  

 the path or orbit of a heavenly body,  Sūryas.
 

 a halo round the sun or moon,  VarBṛS.
 

 a ball for playing,  MBh.
  

 a circular bandage (in surgery),  Suśr.
 

 म॑ण्डल n.
  (also n.
  pl.
 ) a sort of cutaneous eruption or leprosy with circular spot,  ib.

 म॑ण्डल n.
  a round mole or mark (caused by a finger-nail &c.
  ) on the body,  Lāṭy.
 
 KātyŚr.
  ,  Sch.

 a circular array of troops,  MBh.
  
 Kām.

 a partic.  attitude in shooting,  L.
 

 a district,  arrondissement,  territory,  province,  country (often at the end of modern names,  e.g. Coro-mandal coast),  Inscr.
 
 AV.
  Pariś.
 MBh.
   &c.
  

 a surrounding district or neighbouring state,  the circle of a king's near and distant neighbours (with whom he must maintain political and diplomatic relations
 4 or 6 or 10 or even 12 such neighbouring princes are enumerated),  Mn.
   (esp.   vii,  154 &c.
  )
 Yājñ.
 
 MBh.
   &c.
  

 a multitude,  group,  band,  collection,  whole body,  society,  company,  Yājñ.
 
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.

 a division or book of the Ṛg-veda (of which there are 10,  according to the authorship of the hymns
 these are divided into 85 Anuvākas or lessons,  and these again into 1017,  or with the 11 additional hymns into 1028 Sūktas or hymns
 the other more mechanical division,  is into Aṣṭakas,  Adhyāyas and Vargas q.v.),  RPrāt.
  
 Bṛh. &c.
  

 म॑ण्डल m.
  a dog,  L.
 

 a kind of snake,  L.
 

 म॑ण्डल n.
  Unguis Odoratus,  L.
 

 a partic.  oblation or sacrifice,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 मण्डल मण्डल,  अस्,  आ,  अम् (said to be fr.
rt. मण्ड्),  round
 (अस्),  m. a circular array of troops, 
an army drawn up in a circle
 a species of snake
 a
dog
 (अम्),  n. a disk (especially the disk of the sun
or moon)
 anything round (e. g. आदर्श-मण्ड-
लम्,  a mirror
 चाप-मण्डलम्,  the circular bend
of a strung bow)
 a circle,  globe,  ball,  orb,  wheel, 
circumference,  ring,  (said to be also अस्,  m.)
 the
path or orbit of a heavenly body
 a great circle (in
astronomy)
 the visible horizon
 a halo round the
sun or moon
 any circular figure or diagram
 a sort
of mystical diagram formed in summoning a divinity, 
&c.
 a circular bandage (in surgery)
 a round mark
(as a mark caused by a finger-nail,  &c.)
 a parti-
cular attitude or position of the feet in shooting
 a
district,  arrondissement,  territory,  province (sometimes
at the end of modern names as in Coro-mandal,  the
whole circle of territory over which one of the twelve
emperors termed Cakra-vartins was supposed to have
reigned in ancient times)
 a surrounding district or
territory,  the circle of a king's near and distant
neighbours (with whom he must maintain political
and diplomatic relations
 four or six or ten or even
twelve such neighbouring princes are enumerated)
a multitude,  assemblage,  group,  troop,  collection, 
band,  whole body,  association,  society,  company, 
heap
 a division of the Ṛg-veda,  (the whole Saṃ-
hitā of the Śākala school,  which is the only extant
Śākhā or recension of the Ṛg-veda,  is divided into
ten Maṇḍalas,  and these into 85 Anuvākas or
sections,  and these again into 1017,  or with the
eleven additional hymns,  into 1028 Sūktas or hymns, 
which again are divided into 10,  417 Ṛcs or verses, 
and these into 153,  826 Padas or words
 the other
method of division is into Aṣṭakas,  Adhyāyas, 
Vargas,  Ṛcs,  and Padas
 cf. वर्ग)
 a sort of
cutaneous eruption or leprosy with circular spots,  (in
this sense also n. pl.)
 a sugar-ball,  sweetmeat
 a
sort of perfume (= व्याघ्र-नख)
 a particular
oblation or sacrifice
 (ई),  f. a circle,  &c.
 an assem-
blage,  company,  corporate body,  church,  multitude, 
crowd
 walking round,  whirling,  circular motion
 a
nest
 bent grass,  Panicum Dactylon (see दूर्वा).
—मण्डल-कार्मुक,  अस्,  आ,  अम्,  having a circular
bow or whose bow is bent
 [cf. मण्डली-कृत।]
—मण्डल-चिह्न,  अम्,  n. the sign or mark of a
circle.
—मण्डल-नृत्य,  अम्,  n. a circular dance
(especially a dance like that said to have been
danced by the Gopīs round Kṛṣṇa and his mistress
Rādhā
 also read मण्डली-नृत्य).
—मण्डल-
न्यास,  अम्,  n. the putting down or drawing a
circle
 मण्डल-न्यासं कृ,  to describe a circle.
—मण्डल-पत्त्रिका,  f. a red-flowering Punar-
navā.
—मण्डल-पुच्छक,  अस्,  m. a species of
insect.
—मण्डल-ब्राह्मण,  अम्,  n.,  N. of an
Upaniṣad.
—मण्डल-भाग,  अस्,  m. part of a
circle.
—मण्डल-वट,  अस्,  m. an Indian fig-tree
forming a circle
 [cf. मण्डलिन्।]
—मण्डल-वर्-
तिन्,  ई,  m. the governor of a province,  ruler of a
small kingdom
 [cf. चक्र-वर्तिन्।]
—मण्डल-
वर्ष,  अम्,  n. (probably) general rain extending
over a whole country,  lasting rain.
—मण्डल-शस्, 
ind. by circles,  in circles,  in rings.
—मण्डलाग्र
(°ल-अग्°),  अस्,  आ,  अम्,  round-pointed,  having a round
point or end
 (अस्),  m. a bent or rounded sword,  a
scimitar,  sabre
 (अम्),  n.,  scil. शस्त्र,  a surgeon's
circular knife.
—मण्डलाधिप or मण्डलाधीश
(°ल-अध्°),  अस्,  m. the lord of a district,  ruler or
governor of a province,  king of a country,  a monarch, 
emperor.
—मण्डली-करण,  अम्,  n. the act of
making round,  rounding,  gathering in a ball or
circle,  coiling,  &c.
—मण्डली-कृ,  cl. 8. P. -करोति, 
-कर्तुम्,  to make round,  form into a circle or ball, 
form into a ring,  coil.
—मण्डली-कृत,  अस्,  आ,  अम्, 
formed into a circle,  made circular,  rounded,  curved, 
tense,  bent (as a bow).
—मण्डली-नृत्य = मण्-
डल-नृत्य,  q. v.
—मण्डली-भू,  cl. 1. P. -भ-
वति,  -भवितुम्,  to become round,  to form a circle.
—मण्डली-भूत,  अस्,  आ,  अम्,  become round,  be-
come circular or rounded,  curved,  bent (as a bow).
—मण्डलेश (°ल-ईश) or मण्डलेश्वर (°ल-
ईश्°),  अस्,  m. the lord of a district,  ruler or governor
of a province.
—मण्डलेश-त्व,  अम्,  n. rulership
of a province,  governorship.
—मण्डलोत्तम (°ल-
उत्°),  अम्,  n. the best or most excellent empire, 
principal kingdom.

Macdonell

English

 मण्डल máṇḍa-la,  a.
  circular,  round
 n.
 ,  🞄ī,  f.
  (rare),  disk,  esp. of the sun or moon
 orb,  🞄circle (in.  in a circle),  ring,  circumference
 🞄wheel
 charmed (of a conjurer)
 n.
  🞄orbit (of a heavenly body)
 n.
  halo round the 🞄sun or moon
 n.
  ball,  globe
 m.
  n.
  circular 🞄array of troops
 circle = district,  province,  🞄territory,  country
 m.
  n.
 ,  ī,  f.
  circle = group,  🞄company,  assemblage,  troop,  multitude,  crowd
 🞄swarm (of bees)
 whole body,  totality
 circle 🞄of a kingʼs and distant neighbours (the 🞄relations of whom to one another and to himself 🞄he should endeavour to regulate advantageously
 🞄four,  six,  ten,  and twelve such 🞄princes are spoken of)
 n.
  division or book of 🞄the Ṛg-veda (of which there are ten)
 m.
  dog.

Benfey

English

 मण्डल मण्डल, 
 I. m.
 
 1. A sort of
sacrifice.
 2. A kind of snake.
 3. A
dog.
 II. f.
  ली।
 1. A circle, 
Utt. Rāmac. 66,  4.
 2. Walking round, 
Sund. 3,  22
 24.
 3. Bent grass.
 4.
A nest,  Daśak. 151,  6.
 III. n.
  (and m.
 ).
 1. A circle,  Vikr. d. 140
 Pañc. 230, 
18
 a globe,  a ball,  Pañc. 157,  25.
 2.
The disk of the sun or moon,  Pañc.
160,  23.
 3. The halo round the sun. 
 4. A wheel,  Utt. Rāmac. 141,  3.
 5.
A heap,  a multitude,  Pañc. iii. d. 224
Ṛt. 1,  10 (at the end of a comp. adj.
 )
a troop,  Rājat. 5,  379.
 6. A district, 
a province,  Rājat. 5,  146
 an empire, 
ib. 155,  262.
 7. Surrounding countries, 
Man.  7,  154.
 8. A form of array,  an
army drawn up in a circle,  Pañc. 9, 
14.
 9. Twelve great empires,  into
which the whole of India is said to
have been divided in old times.
 10.
A sort of leprosy with circular spots.
 11. A sort of mystical,  diagram,  Hit.
59,  22
 Lass. 13,  18(?).
 12. A sort of
perfume,  Lass. 20,  20 (? corr. perhaps
मण्डन,  cf.  मण्डन and गज-
मण्डन,  s. v. भूति).
 -- Comp.
 
आदर्श-, 
1. the reflection of a mirror,  Kir. 5,  41.
2. a kind of snake,  Suśr. 2,  265,  11.
अश्रम-,  n.
  the dwelling-place of an-
chorites,  Nal. 12,  64.
क्ष्मा-तल-, 
m.
  or n.
  the terrestrial globe,  earth, 
Lass. 68,  14. त्रि-मण्डला,  f.
  a poisonous
kind of spider,  Suśr. 2,  269,  12. दिङ्-
मण्डल,  i. e.
दिश्-,  n.
 
 1. all the
quarters of the world,  Bhartṛ. 3,  71.
2. the compass-card.
प्रकृति-,  n.
 
the whole empire,  Ragh. 9,  2.
रङ्ग-, 
n.
  the circuit of an assembled throng.
सूर्य-,  m.
  or n.
  the disk of the sun, 
Sāv. 7,  1.
स्तन-,  n.
  the balls of the
female bosom,  Ṛt. 1,  8
 Lass. 80,  15.

Hindi

चक्र

Apte Hindi

Hindi

मण्डल
वि* - मण्ड + कलच्
" गोल,  वृत्ताकार"

मण्डलः
पुं*
  - -
सैनिकों का गोलाकार क्रमव्यवस्थापन

मण्डलः
पुं*
  -  
कुत्ता

मण्डलः
पुं*
  - -
एक प्रकार का साँप

मण्डलम्
नपुं*
   - -
"गोलाकार पिण्ड,  गोलक,  चक्र,  गोलाकार वस्तु,  परिधि,  कोई भी गोल वस्तु"

मण्डलम्
नपुं*
   - -
(जादूगर द्वारा खींची हुई) गोलाकार रेखा

मण्डलम्
नपुं*
   - -
"बिंब,  विशेषतः चन्द्र या सूर्य का बिंब"

मण्डलम्
नपुं*
   -  
"परिवेश,  सूर्य-चन्द्र के इर्द गिर्द पड़ने वाला घेरा"

मण्डलम्
नपुं*
   - -
ग्रहपथ या ग्रहकक्ष

मण्डलम्
नपुं*
   - -
"समुदाय,  समूह,  संग्रह,  संघात,  टोली,  वृन्द"

मण्डलम्
नपुं*
   - -
"समाज,  सम्मेलन"

मण्डलम्
नपुं*
   - -
बड़ा वृत्त

मण्डलम्
नपुं*
   - -
दृश्य क्षितिज

मण्डलम्
नपुं*
   - -
जिला या प्रान्त

मण्डलम्
नपुं*
   - -
पड़ौस का जिला या प्रदेश

मण्डलम्
नपुं*
   - -
(राजनीति में) किसी राजा के निकट और दूरवर्ती पड़ौसियों का गुट्ट

मण्डलम्
नपुं*
   - -
बन्दूक का निशाना लगाते समय विशेष पैंतरा

मण्डलम्
नपुं*
   -  
दिव्य विभूतियों का आवाहन करने के लिए एक प्रकार का गुप्त रेखाचित्र या तंत्र

मण्डलम्
नपुं*
   - -
ॠग्वेद का एक खण्ड (समस्त ॠग्वेद दस मण्डलों या आठ अष्टकों में विभक्त हैं)

मण्डलम्
नपुं*
   - -
एक प्रकार का कोढ़ जिसमें चकत्ते पड़ जाते हैं

मण्डलम्
नपुं*
   - -
एक प्रकार का गन्धद्रव्य

मण्डलम्
नपुं*
   - मण्ड+कलच्
"गोलाकार वस्तु,  पहिया,  अंगूठी,  परिधि"

मण्डलम्
नपुं*
   - मण्ड+कलच्
"सूर्य परिवेश,  चन्द्र परिवेश"

मण्डलम्
नपुं*
   - मण्ड+कलच्
"स्मुदाय,  संग्रह,  सेना"

मण्डलम्
नपुं*
   - मण्ड+कलच्
समाज

मण्डलम्
नपुं*
   - मण्ड+कलच्
वर्तुलाकार गति

मण्डलम्
नपुं*
   - मण्ड+कलच्
द्यूतपट्ट

Shabdartha Kaustubha

Kannada

मण्डल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶರೀರದೊಳಗಿನ ಎಂಟು ವಿಧ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲೊಂದು
विस्तारः - > ಎಂಟು ವಿಧ ಸಂಧಿಗಳು - कोराः,  उलूखलाः,  सामुद्गाः,  प्रतराः,  तुन्नसेविन्यः,  वायसतुण्डाः,  मण्डलाः,  शङ्खावर्ताः ।
मण्डल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಕ್ಕುರ /ನಾಯಿ
विस्तारः - > "यक्ष इन्द्रमहश्चालः कपिलो मण्डलः शुनः" - वैज०
मण्डल
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರ ಮಂಡಲ /ಬಿಂಬ
प्रयोगाः - > "अपर्वणि ग्रहकलुषेन्दुमण्डला"
उल्लेखाः - > माल० ४-१६
मण्डल
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಶ /ರಾಷ್ಟ್ರ
प्रयोगाः - > "तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम्"
उल्लेखाः - > रघु० ४-४
मण्डल
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಸರ್ಪ /ಮಂಡಲದ ಹಾವು
मण्डल
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಿಧಿ /ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರ ಸುತ್ತಲೂ ಕಟ್ಟುವ ಚಕ್ರಾಕಾರದ ಪರಿವೇಷ
मण्डल
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹನ್ನೆರಡು ರಾಜರುಗಳ ಸಮೂಹ
मण्डल
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಷ್ಠರೋಗ
विस्तारः - > "मण्डलो बिम्बदेशयोः । भुञङ्गभेदे परिधौ शुनि द्वादशराजके । सङ्घाते कुष्ठभेदे च" - हेम०
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮೂಹ /ಸಮುದಾಯ /ರಾಶಿ /ಗುಂಪು
प्रयोगाः - > १) "छायामण्डलक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयम्" २) "स्फुरति सुरमुनीनां मण्डलं व्यस्तमेतत्"
उल्लेखाः - > रघु० ४-५,  माघ० ११-३
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸಮುದಾಯ /ಗ್ರಾಮಗಳ ಸಮೂಹ
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹನ್ನೆರಡು ರಾಜರುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇಶ
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತಿಬಿಂಬ /ಛಾಯೆ
विस्तारः - > "त्रिलिङ्गं मण्डलं वृन्दे ग्रामौघ प्रतिबिम्बयोः । उपसूर्ये कुष्ठरोगे देशे द्वादशराजके" - वैज० "मण्डलं परिधौ कोठे देशे द्वादशराजसु । क्लीबेऽथ निवहे बिम्बे त्रिषु पुंसि तु कुक्कुरे" - मेदि०
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೈನ್ಯಗಳ ಸಮೂಹ
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೋಳ /ವಲಯ /ವರ್ತುಲ /ವೃತ್ತ
प्रयोगाः - > "प्रशासदावारिधि मण्डलं भुवः"
उल्लेखाः - > किरा० १-२३
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಲ್ಲುಗಾರನು ನಿಲ್ಲುವ ಒಂದು ರೀತಿ /ಮೂರಡಿಯ ಅಗಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು (ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ) ನಿಲ್ಲುವಿಕೆ
विस्तारः - > "त्रिवितस्त्यन्तरौ पादौ मन्डलं तोरणाकृती" - वैज०
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಋಗ್ವೇದದ ಒಂದು ಭಾಗ
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹುಲಿಯುಗುರು ಗಿಡ
मण्डल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಿಲ್ಲೆ /ದೇಶದ ಒಂದು ಭಾಗ

L R Vaidya

English

 maRqala {% (I) m. %} 1. A dog
 2. a kind of snake
 3. an army arrayed in a circle.

 maRqala {% (II) n. %} 1. Anything round or circular,  वपुर्महोरगस्येव करालफणमंडलम् R.xii.98,  सहारयष्टिस्तनमंडलार्पणैः Rt.i.8,  Sis.ix.66,  K.S.i.24
 2. a disk,  especially the disk of the sun or moon,  दिनमणिमण्डलमण्डन Git.G.i.
 3. a circle,  a globe,  a circumference,  a ring,  असह्यवातोद्गतरेणुमण्डला प्रचंडसूर्यातपतापिता मही Rt.i.10,  छायामण्डललक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयम् R.iv.5
 4. the orbit of a heavenly body
 5. the visible horizon
 6. a halo round the sun or moon
 7. a district,  a territory,  a province (as in चोलमण्डल)
 8. a particular position of the feet in shooting
 9. a kind of mystical diagram used in summoning a divinity
 10. a multitude,  an assemblage,  a collection,  a group,  a company,  तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम् R.iv.4,  हसति स्वैरं सखीमण्डले Git.G.viii.
 11. a sort of leprosy with circular spots
 12. a sort of perfume
 13. the circle of a king’s near and distant neighbours (in politics)
 [such neighbouring princes are enumerated to be eight,  twelve or sixteen
 See Yaj.i.345,  and Vijnyāneśvara’s gloss on it
 Rāghavānanda on M.vii.158 defines the circle to consist of three kings on each of the four frontiers of the kingdom
 the immediate neighbours are the enemies (अरि),  and their neighbours the friends (मित्र) of the central king,  while the kings next to them are neutral (उदासीन)]
 14. a division of the Ṛigveda
 (the whole sanhita of the Ṛigveda is divided into ten maṇḍalas).

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१२,  अर्क,  आदित्य,  इन,  उष्णांशु,  गण,  चक्र,  तपन,  तरणि,  तिग्मांशु,  तीक्ष्णांशु,  दिनकर,  दिननाथ,  दिनप,  दिनमणि,  दिनेश,  दिवाकर,  द्युमणि,  नर,  नृ, ना,  पतङ्ग,  पूषन्,  प्रद्योतन,  भगण,  भानु,  भानुमत्,  भास्कर,  मण्डल,  मार्तण्ड,  मास,  मित्र,  मिहिर,  रवि,  राशि,  विवस्वत्,  व्यय,  शङ्कु,  सवितृ,  सूर्य,  हंस

Bopp

Latin

 मण्डल m. n. orbis,  circuitus. SU. 3. 22. 24. N. 12. 64. 13.
15. -- सूर्यम्ण्डल discus solis. SA. 7. 1.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

मण्डल
क्ली
मण्डल,  भूमिभाग,  वर्तुल,  सङ्घात
मण्डलं भूमिभागश्च मण्डलः सरमासुतः ।
मण्डलं वर्तुलं प्रोक्तं सङ्घातो मण्डलं स्मृतम् ॥ ३६ ॥
verse 1.1.1.36
page 0003

मण्डल
पु
मण्डल,  सरमासुत
मण्डलं भूमिभागश्च मण्डलः सरमासुतः ।
मण्डलं वर्तुलं प्रोक्तं सङ्घातो मण्डलं स्मृतम् ॥ ३६ ॥
verse 1.1.1.36
page 0003

कुण्डल
क्ली
कुण्डल,  मण्डल,  कर्णभूषण
कुण्डलं मण्डलं ज्ञेयं कुण्डलं कर्णभूषणम् ।
verse 2.1.1.81
page 0013

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 maṇḍala, 
(1) m. or nt. (= maṇḍalaka 3),  spot of [Page416-a] ground marked out and ceremonially prepared,  in trimaṇḍala (2,  q.v.
 note also trimaṇḍala 1,  in different technical mg.)
(2) m. or nt.,  = maṇḍalaka 4,  q.v.: praṇipatya pañcamaṇḍala-namaskāreṇa vandiṣyante Sukh 〔19.8〕
 see also jānumaṇḍala
(3) m.,  n. of a yakṣa: Māy 〔82〕.

Indian Epigraphical Glossary

English

 maṇḍala (IE 8-4
 EI 29,  30
 CII 4),  an administrative
unit
 a district or province.
(SITI),  a province consisting of several koṭṭams or
valanāḍus.
(IE 8-4),  sometimes mentioned as bigger than a viṣaya and
sometimes smaller than it
 sometimes a viṣaya was included in a
maṇḍala,  but sometimes a maṇḍala was included in a viṣaya
 some-
times maṇḍala and viṣaya are identical
 sometimes a maṇḍala
was smaller than the vīthī or subdivision.
(IE 8-4
 SII 3
 ASLV),  sometimes used in a wider sense
to indicate a country.
Cf. Kona-maṇḍala (EI 22),  also called an avani-maṇḍala
or deśa. Here maṇḍala means a kingdom or territory.
(ASLV),  an assembled body. Cf. mātṛ-maṇḍala.

Lanman

English

 máṇḍala,  n. disk,  circle,  ring.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 मण्डल 3. a) Vāsav. 74,  1.

 मण्डल m. Hund,  S I,  12,  5
 434,  3
 II,  184,  5. — *n. eine Art Nägelmal,  V 120
 E 487 (P).

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  परिधि,  मण्डल
noun
 
परिधीयते अनेन
 "अनृणत्वमुपेयिवान् बभौ परिधेर्मुक्त उवोष्णदीधिति"[श.क]"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

dkyil
१) तल २) निकषा ३) मण्ड ४) मध्य ५) मण्डल

dkyil 'khor
१) गोचर २) गोधा ३) गोल ४) नेमि ५) परिवेश ६) मण्डल ७) मण्डली ८) वलय ९) स्वेरम् (?)

khung
१) गर्त २) मण्डल ३) विल ४)

kho lag
१) परिणाह २) मण्डल

khor
अनुजीविन् २) अनुवार ३) अन्तःपुर ४) जनता ५) परिवार ६) परिषद् ७) पर्षद् ८) पर्षद्य ९) पारिषद्य १०) पार्षद्य ११) भृत्य १२) भ्रमति १३) मण्डल १४) राष्ट्र १५) वधू १६) संसार १७) १८)

dkyil 'khor
मण्डल

khor lo
१) कोक २) चक्र ३) जिह्म ४) मण्डल ५) रथाङ्ग ६) मुदर्शन

chu zheng gab
मण्डल

lha nga
मण्डल

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
मरीचिका मृगतृष्णा मण्डलं तूपसूर्यकम् ॥ १०१ ॥
परिधिः परिवेषश्च सूरसूतस्तु काश्यपिः ।
अनूरुर्विनतासूनुररुणो गरुडाग्रजः ॥ १०२ ॥
-wordlist-
 
मरीचिका (स्त्री),  मृगतृष्णा (स्त्री),  मण्डल (क्ली),  उपसूर्यक (क्ली),  परिधि (पुं),  परिवेष (पुं),  सूरसूत (पुं),  काश्यपि (पुं),  अनूरु (पुं),  विनतासूनु (पुं),  अरुण (पुं),  गरुडाग्रज (पुं)

--source--
 
षोडशोंऽशः कला चिह्नं लक्षणं लक्ष्म लाञ्छनम् ।
अङ्कः कलङ्कोऽभिज्ञानं चन्द्रिका चन्द्रगोलिका ॥ १०६ ॥
चन्द्रातपः कौमुदी च ज्योत्स्ना बिम्बं तु मण्डलम् ।
-wordlist-
 
कला (स्त्री),  चिह्न (क्ली),  लक्षण (क्ली),  लक्ष्मन् (क्ली),  लाञ्छन (क्ली),  अङ्क (पुं),  कलङ्क (पुं),  अभिज्ञान (क्ली),  चन्द्रिका (स्त्री),  चन्द्रगोलिका (स्त्री),  चन्द्रातप (पुं),  कौमुदी (स्त्री),  ज्योत्स्ना (स्त्री),  बिम्ब (पुंक्ली),  मण्डल (त्रि)

--source--
 
सिध्म किलासं त्वक्पुष्पं सिध्मं कोठस्तु मण्डलम् ।
-wordlist-
 
सिध्मन् (क्ली),  किलास (क्ली),  त्वक्पुष्प (क्ली),  सिध्म (क्ली),  कोठ (पुं),  मण्डल (क्ली)

--source--
 
स्थानान्यालीढवैशाखप्रत्यालीढानि मण्डलम् ।
समपादं च वेध्यं तु लक्ष्यं लक्षं शरव्यकम् ॥ ७७७ ॥
-wordlist-
 
स्थान (क्ली),  आलीढ (क्ली),  वैशाख (क्ली),  प्रत्यालीढ (क्ली),  मण्डल (क्ली),  समपाद (क्ली),  वेध्य (क्ली),  लक्ष्य (क्ली),  लक्ष (क्ली),  शरव्यक (क्ली)

--source--
 
वर्षं वर्षधराद्र्यङ्कं विषयस्तूपवर्तनम् ।
देशो जनपदो नीवृद्राष्ट्रं निर्गश्च मण्डलम् ॥ ९४७ ॥
-wordlist-
 
वर्ष (क्ली),  वर्षधराद्र्यङ्क (क्ली),  विषय (पुं),  उपवर्तन (क्ली),  देश (पुं),  जनपद (पुं),  नीवृत् (स्त्री),  राष्ट्र (पुंक्ली),  निर्ग (पुं),  मण्डल (त्रि)

--source--
 
संघाते प्रकरौघवारनिकरव्यूहाः समूहश्चयः
संदोहः समुदायराशिविसरव्राताः कलापो व्रजः ।
कूटं मण्डलचक्रवालपटलस्तोमा गणः पेटकं
वृन्दं चक्रकदम्बके समुदयः पुञ्जोत्करौ संहतिः ॥ १४११ ॥
समवायो निकुरम्बं जालं निवहसंचयौ ।
जातं तिरश्चां तद्यूथं संघसार्थौ तु देहिनाम् ॥ १४१२ ॥
-wordlist-
 
सङ्घात (पुं),  प्रकर (पुं),  ओघ (पुं),  वार (पुंक्ली),  निकर (पुं),  व्यूह (पुं),  समूह (पुं),  चय (पुं),  सन्दोह (पुं),  समुदाय (पुं),  राशि (पुं),  विसर (पुं),  व्रात (पुं),  कलाप (पुं),  व्रज (पुं),  कूट (पुंक्ली),  मण्डल (त्रि),  चक्रवाल (पुं),  पटल (स्त्रीक्ली),  स्तोम (पुं),  गण (पुं),  पेटक (त्रि),  वृन्द (क्ली),  चक्र (पुंक्ली),  कदम्बक (क्ली),  समुदय (पुं),  पुञ्ज (पुं),  उत्कर (पुं),  संहति (स्त्री),  समवाय (पुं),  निकुरुम्ब (क्ली),  जाल (स्त्रीक्ली),  निवह (पुं),  सञ्चय (पुं),  जात (क्ली),  यूथ (क्ली),  सङ्घ (पुं),  सार्थ (पुं)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
शुनि क्रोधी रसापायी शिवारिः सूचको रुरुः ।
वनंतपः स्वजातिद्विट्कृतज्ञो भल्लहश्च सः ॥ १७९ ॥
दीर्घनादः पुरोगामी स्यादिन्द्रमहकामुकः ।
मण्डलः कपिलो ग्राममृहश्चेन्द्रमहोऽपि च ॥ १८० ॥
-wordlist-
 
क्रोधिन् (पुं),  रसापायिन् (पुं),  शिवारि (पुं),  सूचक (पुं),  रुरु (पुं),  वनन्तप (पुं),  स्वजातिद्विष् (पुं),  कृतज्ञ (पुं),  भल्लह (पुं),  दीर्घनाद (पुं),  पुरोगामिन् (पुं),  इन्द्रमहकामुक (पुं),  मण्डल (पुं),  कपिल (पुं),  ग्राममृग (पुं),  चन्द्रमह (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

परिधि
परिधि,  परिवेष,  मण्डल,  उपसूर्यक
परिधिः परिवेषः स्यान्मण्डलं चोपसूर्यकम् ।
verse 1.1.1.41
page 0006

मण्डल
मण्डल,  बिम्ब
मण्डलं बिम्बमाख्यातं हृदये लाञ्छनं मृगः ॥ ४४ ॥
verse 1.1.1.44
page 0006

निकर
निकर,  निकाय,  निवह,  विसर,  व्रज,  पुञ्ज,  समूह,  सञ्चय,  समुदय,  सार्थ,  यूथ,  निकुरम्ब,  कदम्ब,  पूग,  राशि,  चय,  समवाय,  वृन्द,  सन्दोह,  समाज,  वितान,  संहति,  प्रकर,  घन,  ओघ,  संघ,  संघात,  व्रात,  कुल,  उत्कर,  पटल,  पेटक,  चक्र,  चक्रवाल,  मण्डल,  जाल,  जात,  व्यूह,  वार,  स्तोम
निकरनिकायनिवहविसरव्रजपुञ्जसमूहसञ्चयाः, 
समुदयसार्थयूथनिकुरम्बकदम्बकपूगराशयः ।
चयसमवायवृन्दसन्दोहसमाजवितानसंहति-
प्रकरघनौघसंघसंघातव्रातकुलोत्कराः स्मृताः ॥ ६८६ ॥
पटलं पेटकं चक्रं चक्रवालं च मण्डलम् ।
जालं जातं तथा व्यूहवारस्तोमाश्च ते स्मृताः ॥ ६८७ ॥
verse 4.1.1.686
page 0079

नाममाला

Sanskrit

कौलेयक,  सारमेय,  मण्डल,  श्वन्,  पुरोगति,  जिह्वाप,  ग्रामशार्दूल,  कुक्कुर,  रात्रिजागर
कौलेयकः सारमेयो मण्डलः श्वा पुरोगतिः ।
जिह्वापो ग्रामशार्दूलः कुक्कुरो रात्रिजागरः ॥ ९२ ॥
verse 0.1.1.92
page 0047

Mahabharata

English

Maṇḍala,  name of a vyūha: VI,  3551 (mahāvyūhaḥ),  3552 (vyūhaṃ).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 मण्डलं,  क्ली,
   (मण्डयति भूषयतीति । मडि +“कलस्तृपश्च ।” उणा० । १ । १०६ । इति कलः ।)चन्द्रसूर्य्ययोर्बहिर्व्वेष्टनम् । चन्द्रसूर्य्ययोरुत्पातज-रश्मिमण्डलम् । यथा,  --“वातेन मण्डलीभूताः सूर्य्याचन्द्रमसोः कराः ।मालाभा व्योम्नि तन्वन्ते परिवेशः प्रकीर्त्तितः ॥
”इति साहसाङ्कः ॥
तत्पर्य्यायः । परिवेशः २ परिधिः ३ उप-सूर्य्यकम् ४ । इत्यमरः । १ । ३ । ३२ ॥
 परिवेषःमूर्द्वन्यान्तोऽपि । यथा,  --“पुंलिङ्गः परिवेषः स्यात् परिधौ परिवेषणे ।”इति मूर्द्धन्यान्ते रुद्रः ॥
सूर्य्यमुपगतं उपसूर्य्यं स्वार्थे कः उपसूर्य्यकम् ।चन्द्रपक्षे उपसूर्य्यमिव उपसूर्य्यकं इवार्थे कः ।इति भरतः ॥
 * ॥
 चक्रबालम् । इत्यमरः ।१ । ३ । ६ ॥
 तत्तु मण्डलाकारेण परिणतंसमूहमात्रम् । मण्डलाकारदिक्समूहः । इतिमाधवी ॥
 चक्रस्येव वालो वलनमस्य चक्र-बालं वलेर्घञि वालः मनीषादित्वात् लस्यडत्वे चक्रवाडञ्च । किंवा चक्रेण चक्रा-कारेण वाडते चक्रवाडं वाडृङ आप्लावेअल् । इति भरतः ॥
 * ॥
 कोठरोगः । द्बादश-राजकम् । इति मेदिनी । १ ले,  २१ ॥
(उक्तञ्च तद्विवरणं कामन्दकीये नीतिसारे ।८ । १ -- २२ ।“उपेतः कोषदण्डाभ्यां सामात्यः सह मन्त्रिभिः ।दुर्गस्थश्चिन्तयेत्साधु मण्डलं मण्डलाधिपः ।रथी विराजते राजा विशुद्धे मण्डले चरन् ।अशुद्धे मण्डले सर्पन् शीर्य्यते रथचक्रवत् ॥
रोचते सर्व्वभूतेभ्यः शशीवाखण्डमण्डलः ।सम्पूर्णमण्डलस्तस्माद्बिजिगीषुः सदा भवेत् ॥
अमात्यराष्ट्रदुर्गाणि कोषो दण्डश्च पञ्चमः ।एताः प्रकृतयस्तज्ज्ञैर्विजिगीषोरुदाहृताः ॥
एताः पञ्च तथा मित्रं सप्तमः पृथिवीपतिः ।सप्तप्रकृतिकं राज्यमित्युवाच बृहस्पतिः ॥
सम्पन्नस्तु प्रकृतिभिर्महोत्साहः कृतश्रमः ।जेतुमेषणशीलश्च विजिगीषुरिति स्मृतः ॥
कौलीनं वृद्धसेवित्वसुत्साहः स्थूललक्षिता ।चित्रज्ञता बुद्धिमत्त्वं प्रागल्भ्यं सत्यवादिता ॥
अदीर्घसूत्रताऽक्षौद्रं प्रश्रयः स्वप्रधानता ।देशकालज्ञता दार्ढ्यं सर्व्वक्लेशसहिष्णुता ॥
सर्व्वविज्ञानिता दाक्ष्यं सदा संवृतमन्त्रता ।अविसंवादिता शौर्य्यं भक्तिज्ञत्वं कृतज्ञता ॥
शरणागतवात्सल्यममर्षित्वमचापलम् ।स्वकर्म्मदृष्टशास्त्रत्वं कृतित्वं दीर्घदर्शिता ॥
जितश्रमित्वं धर्म्मित्वमक्रूरपरिवारता ।प्रकृतिस्फीतता चेति विजिगीषुगुणाः स्मृताः ॥
सर्व्वैर्गुणैर्विहीनोऽपि स राजा यः प्रतापवान् ।प्रतापयुक्ता ह्यस्यन्ति परान् सिंहा मृगानिव ॥
एतापसिद्धौ नृपतिः प्राप्नोति महतीं श्रियम् ।तस्मादुत्थानयोगेन प्रतापं जनयेत्परम् ॥
एकार्थाभिनिवेशित्वमविलक्षणमुच्यते ।दारूणस्तु स्मृतः शत्रुर्विजिगीषुगुणान्वितः ॥
लुब्धः क्रूरोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरूरस्थिरः ।मूढो योधावमन्ता च सुखच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥
अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतःपरम् ।तथारिमित्रमित्त्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्थिताः ॥
पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरम् ।आसारावनयोश्चव विजिगीषोस्तु मण्डलम् ॥
अरेस्तु विजिगीषोस्तु मध्यमो भूम्यनन्तरः ।अनुग्रहे संहतयोः समर्थो व्यस्तयोर्वधे ॥
मण्डलत्वे हि चैतेषामुदासीनो बलाधिकः ।अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानाञ्च वधे प्रभुः ॥
मूलप्रकृतयस्त्वेताश्चतस्रः परिकीर्त्तिताः ।आहैव मन्त्रकुशलश्चतुष्कं मण्डलं मयः ॥
विजिगीषुररिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽथ मध्यमः ।उदासीनः पुलोमेन्द्रौ षट्कं मण्डलमूचतुः ॥
उदासीनो मध्यमश्च विजिगीषोस्तु मण्डलम् ।उशना मण्डलमिदं प्राह द्वादशराजकम् ॥
”)देशः । स च देशः समन्ताद्विंशतियोजनं चत्वा-रिंशद्योजनं वा । इति केचित् ॥
 गोलम् । इत्य-नेकार्थकोषः ॥
 चक्रम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
संधातः । इति हेमचन्द्रः ॥
 नखाघातः । इतिशब्दमाला ॥
 धन्विनां स्थानपञ्चकान्तर्गत-स्थितिविशेषः । यथा,  --“मण्डलाकारपादाभ्यां मण्डलं स्थानमीरितम् ।”इति शब्दरत्नावली ॥
व्याघ्रनखाख्यगन्धद्रव्यम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
व्यूहविशेषः । यथा,  --“तिर्य्यग्वृत्तिश्च दण्डः स्याद्भोगोऽन्वावृत्तिरेवच ।मण्डलं सर्व्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः ॥
”इति भरतधृतकामन्दकिः ॥
(अस्य पुंस्त्वमपि । यथा,  महाभारते । ६ ।७८ । २० ।“भीष्मेण धार्त्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो ययौ ।मण्डलः सुमहाव्यूहो दूर्भेद्योऽमित्रघातिनाम् ॥
”यथा च,  कामन्दकीये । १९ । ४१ ।“मण्डलोऽसंहतो भोगो दण्डश्चेति मणीषिभिः ॥
”)ग्रहादीनां मण्डलसंस्थानं तत्परिमाणञ्च यथा, “सर्व्वेषान्तु ग्रहाणां वै अधस्ताच्चरते रविः ।रवेरूर्द्ध्वं स्थितः सोमः सोमान्नक्षत्रमण्डलम् ॥
नक्षत्रेभ्यो बुधस्तूर्द्ध्वं बुधादूर्द्ध्वन्तु भार्गवः ।तस्मादङ्गारकश्चोर्द्ध्वं तस्य चोर्द्धं बृहस्पतिः ॥
तस्मात् शनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्योर्द्ध्वमृषिमण्डलम् ।ऋषिभ्यश्च ध्रुवश्चोर्द्ध्वमायान्तं त्रिदिवं ध्रुवे ।आदित्यनिलयो राहुः कदाचित् सोममार्गतः ॥
सूर्य्यमण्डलसंस्थस्तु नित्यं केतुः प्रसर्पति ।नवयोजनसहस्राणि विस्तारो भास्करस्य तु ॥
विस्तारात्त्रिगुणञ्चास्य परिणाहे तु मण्डलम् ।द्विगुणः सूर्य्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः ॥
द्विगुणं मण्डलञ्चास्य यथैव सवितुस्तथा ।चन्द्रतः षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते ॥
भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः ।बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुदाहृतौ ॥
विस्तारमण्डलाभ्यान्तु पादहीनस्तयोर्ब्बुधः ।बुधतुल्यानि ऋक्षाणि सर्व्वे ह्रस्वानि यानि तु ॥
योजनार्द्धप्रमाणानि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते ।राहुः सूर्य्यप्रमाणस्तु कदाचित् सोमसम्मितः ।तस्मात् ग्रहप्रमाणस्तु केतुस्त्वनियतः स्मृतः ॥
”इति देवीपुराणे ग्रहगतिर्नामाध्यायः ॥
कृत्रिममण्डलविधिर्यथा,  --“चतुहंस्तं समारभ्य यावद्धस्तशतं भवेत् ।मण्डलं तत्र कर्त्तव्यमत ऊर्द्ध्वं न कारयेत् ॥
विमलं विजयं भद्रं विमानं शुभदं शिवम् ।वर्द्धमानञ्च दैवञ्च लताक्षं कामदायकम् ।रुचकं स्वस्तिकाख्यञ्च द्विदशं इति मण्डलाः ॥
सितादिहरितान्ताश्च रजाः कार्य्याः सुशोभनाः ।शालिषष्टिककौसुम्भरजनीहरिपत्रजाः ॥
मणिविद्रुमरागाश्च भस्मना अभिमन्त्रिताः ।सितसर्षपधूपाढ्या रजाः कृत्वा तु पातयेत् ॥
अस्त्रराजं न्यसेन्मन्त्री सम्भवेति पदं पि वा ।समोत्थानं शुभं कृत्वा गोमयेनोपलेपितम् ॥
चन्दनागुरुकर्पूरक्षोदधूपाधिवासितम् ।भूभागं सुमितं सिद्धं पूर्व्वपश्चिमकोत्तरम् ॥
याम्यं स्वस्तिकमस्त्याङ्गैः सूत्रैर्वोर्णाण्डपत्रजैः ।पद्मपत्राष्टकं मन्ये द्विगुणं त्रिगुणं पि वा ॥
द्वाराणि समसूत्राणि कर्णिकाकेशरोज्ज्वलम् ।पद्मं तथावशेषाणि स्वस्तिकान्युत्पलानि च ॥
सव्याबलम्बहस्तस्तु रजःपातं समाचरेत् ।मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरुपरिष्टाद्यथेप्सया ॥
अधोमुखाङ्गुलिं कृत्वा पातयेत्तु विचक्षणः ।समा रेखा तु कर्त्तव्याविच्छिन्ना पुष्टिवर्ज्जिता ॥
अङ्गुष्ठपर्व्वनैपुण्या समा कार्य्या विजानता ।संसक्तं विषमं स्थूलं विच्छिन्नं कृषरावृतम् ॥
पर्य्यन्तसर्पितं ह्नस्वमालिखेन्न कदाचन ।संसक्ते कलहं विद्याद्वज्ररेखे तु विग्रहम् ॥
अतिस्थाने भवेद्व्याधिर्नित्यं पीडा विमिश्रिते ।बिन्दुभिर्भयमाप्नोति शत्रुपक्षान्न संशयः ॥
कृषायाञ्चार्थहानिः स्यात् विच्छिन्ने मरणंध्रुवम् ।वियोगात्तु भवेत्तस्य इष्टद्रव्यसुतस्य वा ॥
अविदित्वा लिखेद्यस्तु मण्डलन्तु यथेप्सया ।सर्व्वदोषानवाप्नोति ये दोषाः पूर्व्वभाषिताः ॥
”इति देवीपुराणे पुष्पाभिषेकचिन्तानामाध्यायः ॥
सूर्य्यमण्डले देवानां स्थितिर्यथा,  --“अर्च्चयन् पूजयन् देवं जपेच्च रविमण्डले ।आदित्यमण्डले देवं ध्यात्वा विष्णुमुपैति तम् ॥
”भोजनमण्डलं यथा,  --“यातुधानाः पिशाचाश्च असुरा राक्षसास्तथा ।घ्नन्ति केवलमन्नस्य मण्डलस्य विवर्ज्जनात् ॥
आदित्या वसवो रुद्रा ब्रह्मा चैव पितामहः ।मण्डलान्युपजीवन्ति तस्मात् कुर्व्वन्ति मण्डलम् ॥
चतुःकोणं द्विजाग्रस्य त्रिकोणं क्षत्त्रियस्य तु ।द्विकोणाकृति वैश्यस्य शूद्रस्य वर्त्तुलं सदा ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे आह्निकतपोनामाध्यायः ॥

 मण्डलं,  त्रि,  विम्बम् । इत्यमरः । १ । ३ । १५ ॥
 द्वे चन्द्रस्यशरीरे उपचारादादित्यस्य च । वेति शोभतेविम्बः वीलकान्तिगत्यादौ नाम्नीति विम्बः ।विम्बति भाति विम्बः । सौत्रोऽयमिति स्वामी ।मण्डयति मण्डलं नाम्नीति अलः स्त्रियां नदा-दित्वात् मण्डली च । इति भरतः ॥

 मण्डलः,  पुं,
   (मण्डं लाति गृह्णातीति । ला + कः ।)कुक्कुरः । इति मेदिनी । ले,  १२१ ॥
 सर्पविशेषः ।इति विश्वः ॥
 (देहस्याष्टप्रकारसन्ध्यन्त-र्गतसन्धिविशेषः । “त एते सन्धयोऽष्टविधाः ।कोरोदूखल-सामुद्ग-प्रतर-तुन्नसेवनीवायसतुण्ड-मण्डल-शङ्खावर्त्ताः ।” ‘कण्ठहृदयनेत्रक्लोम-नाडीषु मण्डलाः ।’ इति सुश्रुते शारीरस्थानेपञ्चमेऽध्याये ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 मण्डल न०
  मडि--कलच् । १ चक्राकारेण वेष्टने अमरः यथासूर्य्यमण्डलं भूमण्डलम् । उभयतोविंशतियोजनमिते२ देशभेदे ३ सूर्य्यचन्द्रयोः परिवेषे ४ द्वादशनृपचक्रे५ कोठरोगे च मेदि० । ६ गाले अनेकतीर्थको० । ७ समूहे हेम०“अर्थमण्डपमण्डलम्” इति वोपदेवः । ८ चक्रे त्रिका० ।“मण्डलाकारपादाख्यं मण्डलं स्थानमीरितम्” इत्युक्ते९ धन्विनां स्थानभेदे शब्दर० । “मण्डलं सर्वतो वृत्तिः”इत्युक्ते १० सैन्यव्यूहभेदे कामन्द० । कृत्रिमरेखासन्नि-वेशेन रचिते ११ पदार्थे च यथा ग्रहमण्डलं सर्वतो-भद्रमण्डलमित्यादि । १२ विम्बे त्रि०
  अमरः स्त्रियांगौरा० ङीष् । सा च १३ दूर्वायाम् हारा० १४ कुक्कुरेपु०  मेदि० १५ सर्पभेदे पु०
  विश्वः १६ व्याघ्रनखाख्यगन्धद्रव्येशब्दच० । ततः स्वार्थे क । विम्बे कुष्ठभेदे आदर्शे च ।कृत्रिममण्डलविधानमुक्तं देवोपु०  यथा“चतुर्हस्तं समारभ्य यावद्धस्तशतं भवेत् । मण्डलंतत्र कर्त्तव्यमत ऊर्ध्वं न कारयेत् । विमलं १ विजयं २भद्रं ३ विमानं ४ शुभदं ५ शिवम् ६ । वर्द्धमानञ्च ७ दैवञ्च ९लताक्षं १० कामदायकम् । रुचकं ११ स्वस्तिकाख्यञ्च १२ द्वि-दशमिति मण्डलम् । सितादिहरितान्ताश्च रागाः कार्य्याःसुशोभनाः । शालिषष्टिककौसुम्भरजनीहरिपत्रजाः ।मणिविद्रुमरागाश्च भस्मना अभिमन्त्रिताः । सितसर्षपधूपाढ्यं रजः कृत्वा तु पातयेत् । अस्त्रवीजंन्यसेन्मन्त्री सम्भवति पदं च वा । समोत्यानं शुभंकृत्वागोमये नोपलेपितम् । चन्दनागुरुकर्पूरक्षोदधूपाधि-वासितम् । भूभागं सुमितं सिद्धं पूर्वपश्चिमकोत्तरम् ।याम्यं स्वस्तिकमत्स्याद्यैः सूत्रैर्वोर्णाण्डपत्रजैः । पद्म-पत्राष्टकं मध्ये द्विगुणं त्रिगुणञ्च वा । द्वाराणि समसू-त्राणि कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । पद्मं तथावशेषानि स्वस्ति-कान्युत्पलानि च । सव्यावलम्बहस्तस्तु रजःपातंसमाचरेत् । मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरुपरिष्टाद् यथेप्सया ।अधोमुखाङ्गुलिं कृत्वा पातयेत्तु विचक्षणः । समारेखा तु कर्त्तव्याऽविच्छिन्ना पुष्टिवर्जिता । अङ्गुष्ठपर्व-वैपुल्या समा कार्य्या विजानता । संसक्तं विषमं स्थूलंविच्छिन्नं कृषरावृतम् । पर्य्यन्तमर्पितं ह्रस्वमालिखेन्नकदादन । संसक्ते कलहं विद्याद्वज्ररेखे तु विग्रहम् ।अतिस्थाने भवेद्व्याधिर्नित्यं पीडा विमिश्रिते । दुन्दुभे-र्भयमाप्नोति शत्रूपक्षान्न संशयः । कृशायाञ्चार्थहानिःस्यात् विच्छिन्ने मरणं ध्रुवम् । वियोगात्तु भवेत्तस्यइष्टद्रव्यसुतस्य वा । अविदित्वा लिखेद्यस्तु मण्डलन्तुयथेप्सया । सर्वदोषानवाप्नोति ये दोषाः पूर्वभा-षितः” । भोजनमण्डलं यथा “यातुधानाः पिशा-चाश्च असुरा राक्षसास्तथा । घ्नन्ति केवलमन्नस्यमण्डलस्य विवर्जनात् । आदित्यावसवो रुद्रा ब्रह्माचैव पितामहः । मण्डलान्युपजीवन्ति तस्मात् कुर्वन्तिमण्डलम् । चतुःकोणं द्विजाग्र्यस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्यतु । द्विकोणाकृति वैश्यस्य शूद्रस्य वर्त्तुलं सदा”वह्नि पु०
  । भोजनशब्दे आह्निकत० वाक्यं दृश्यम् ।व्यूहभेदलक्षणं कामन्दकीये उक्तं यथा “मण्डलो-ऽसंहतो भोगो दण्डश्चेति मनीषिभिः । कथिताःप्रकृतिव्यूहा भेदास्तेषां प्रकीर्त्तिताः । सन्ततं व्यूह्यमतिमान् काले स्थाने प्रकल्पयेत् । तिर्य्यग्वृत्तिश्च दण्डःस्याङ्गोगः स्याद् वृत्तिरेव च । प्रदरो दृढकोऽसह्यश्चापोवै तद्विपर्य्ययः । प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश्च श्येनौ विजब०सञ्जयौ । विशालविजयः सूची स्थूणाकर्णञ्चभूमुखः । सुखाख्यो बलयश्चैव दण्डभेदाः सुदुर्जयाः ।अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकपक्षतः । अति-क्रान्तश्च पक्ष भ्यां ततोऽन्यस्तु विपर्य्ययः । स्थूणापक्षोधनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः । द्विगुणान्तस्त्वति-क्रान्तपक्षोऽन्योऽस्य विपर्य्ययः । द्विचतुर्दण्ड इत्येवंज्ञेयो लक्षणतः क्रमात् । गोमूत्रिकाऽहिसञ्चारीशकटो मकरस्तथा । भोगभेदाः समाख्यातास्तथा परि-पतन्तकः । दण्डपक्षो युगोरस्यः शकटस्तद्विपर्य्ययः ।मकरो व्यवकीर्णश्च शेषः कुञ्जरराजिभिः । मण्डल-व्यूहभेदौ च सर्वतो भद्रदुर्जयौ । गजानीको द्वितीयस्तुप्रथमः सर्वतोमुखः । अर्द्धचन्द्रक उद्धारो वज्रभेदा-स्त्वसंहताः । तथा कुक्कुटशृङ्गी च काकपादी चगोधिका । त्रिचतुःपञ्चसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः ।इति व्यूहाः समाख्याता व्यूहभेदप्रयोक्तृभिः । एतेसप्तदश प्रोक्ता दण्डव्यूहाश्च पञ्चधा । तथा व्यूहद्वयञ्चैवमण्डलस्य प्रयोक्तृभिः । असंहतास्तु षड्व्यूहा भोग-व्यूहाश्च पञ्चधा । व्यूहा एते प्रयोज्याः स्युर्युद्धकालउपस्थिते ।”

Capeller

German

 मण्॑डल rund
 m.
  n.
  (ई f.
 ) Scheibe (bes.
Sonnen-),  Kreis,  Ring,  Gruppe,  Schar, 
Menge
 Bezirk,  Gebiet,  Land (nur. f.
 
u. n.
 )
 Bahn eines Himmelskörpers, 
Hof um Sonne o. Mond,  Spielball,  ein
rundes Mal,  Kreis der Nachbaren eines
Fürsten,  Abteilung des Rigveda (nurn. ).

Burnouf

French

 मण्डल मण्डल m.
  n.
  (sfx. अल) globe,  disque, 
circonférence,  en gén. 
		 tout objet ayant une de ces formes.
Disque du Soleil ou de la Lune
		 taches arrondies de la lèpre.
Roue
		 cercle administratif
 par ext. contrée,  empire
		 sorte de
diagramme mystique
 petits cercles que les femmes se peignent aux
tempes
		 ordre de bataille en forme de cercle
 section du Ṛg-veda
[divisé en 10 parties]
		 égratignure d'ongle,  en arc de cercle
une des poses du tireur de flèches.
		 Boule,  balle,  paume
boulette de sucre
		 sein de femme
		 sorte de parfum.  Par ext. tas.
amas,  multitude. -- M. serpent
		 chien [qui se couche en cercle.]
मण्डलक m.
  chein.  -- N. disque,  globe.
		 Taches de lèpre.
		 Miroir.
		 Ordre circulaire de bataille.
मण्डलाग्र m.
  (अग्र) sabre.
मण्डलाधीश m.
  (अधि
 ईश) chef d'un maṇḍala
roi
 empereur.
मण्डतायित n.
  globe,  boule.
मण्डलिन् m.
  (sfx. इन्) le soleil.
		 Chef d'un
मण्डल।
		 Chien
 chat
 putois
 serpent.
मण्डतेश et मण्डलेश्वर m.
  (ईश्) monarque, 
empereur,  roi suzerain. 

Stchoupak

French

 मण्डल-
 nt. (m.  rare) disque (not. du soleil,  de la lune),  cercle, 
orbe,  boule 
 balle à jouer 
 disposition circulaire des troupes 
 district, 
territoire 
 cercle des monarchies voisines (par rapport à un état central)
 
 groupe,  groupement,  société,  masse 
 l'une des 10 subdivisions du Ṛgveda 
-त्व- nt. fait d'être circulaire 
 rondeur 
 -शस् circulairement.
°कार्मुक- a. dont l'arc est arrondi,  bandé.
°नाभि- m.
  souverain des états limitrophes.
°न्यासं कृ- décrire un cercle.
°बन्ध- m.
  formation d'un cercle.
°वर्तिन्- m.
  chef de district,  d'état.
मण्डलावृत्ति- f.
  mouvement circulaire.
मण्डलासन- a. assis en cercle.
मण्डली-कृत- °भूत- a. v. rendu circulaire,  arrondi (dit not.
d'un arc bandé).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.