| YouTube Channel

मण्डकः (maNDakaH)

 
Apte
English
मण्डकः [maṇḍakḥ], 1 A kind of baked flour.
A very thin kind of cake (Mar. मांडे)
पयःस्मिता मण्डकमण्डनाम्बरा
N.*
 16.17.
A particular musical air.
Apte Hindi
Hindi
मण्डकः
पुं*
 - मण्ड + कन्
"कसार, एक प्रकार का पकाया हुआ मैदा"
मण्डकः
पुं*
 - -
"फुलका, पतली रोटी"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मण्डकः,
पुं,
 (मण्डेन कृतः इति । मण्ड + संज्ञायांकन् ।) पिष्टकविशेषः । माँडा इति हिन्दीभाषा ॥
यथा, --“गोधूमा धवला धौताः कुट्टिताः शोषितास्ततः ।प्रोक्षिता यन्त्रनिष्पिष्टाश्चालिताः समिताःस्मृताः ॥
वारिणा कोमलां कृत्वा समितां साधु मर्द्दयेत् ।हस्तचालेन या तस्या लोप्त्री सम्यक् प्रसारयेत् ॥
अधोमुखघटस्यैतद्बिस्तृतं प्रक्षिपेद्बहिः ।मृदुना वह्निना साध्यः सिद्धो मण्डक उच्यते ॥
”लोप्त्री लेची इति लोके ।“दुग्धेन साज्यखण्डेन मण्डकं भक्षयेन्नरः ।अथवा सिद्धमांसेन सतक्रवटकेन वा ॥
”तस्य गुणाः ।“मण्डको वृंहणो वृष्यो बल्यो रुचिकरो भृशम् ।पाकेऽपि मधुरो ग्राही लघुर्द्दोषत्रयापहः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(माधवीलता । तत्पर्य्यायो । यथा, --“माधवी स्यात्तु वासन्ती पुण्ड्रको मण्डकोऽपिच ।अतिमुक्तो विमुक्तश्च कामुको भ्रमरोत्सवः ॥
”इति च भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)गीताङ्गविशेषः । यथा, --“जयप्रियः कलापश्च कमलः सुन्दरस्तथा ।मङ्गलो वल्लभश्चेति मण्डकाः षट् प्रकीर्त्तिताः ॥
जयप्रियो हंसताले लघुमध्ये यदा गुरुः ।ऊनविंशत्यक्षरैर्युक्तो रसे वीरे स वर्त्तते ।लघुर्गुरुर्लघुर्यत्र हंसतालः स उच्यते ॥
१ ॥
कलापो रङ्गतालेन युक्तो रौद्ररसे हि सः ।द्वाविंशत्यक्षरैर्युक्तो लघुरादौ गुरुद्वयम् ।लघुरादौ गुरुद्बन्द्बं रङ्गताल इतीरितः ॥
२ ॥
लघुद्वन्द्वं गुरुश्चैकोऽनिलोऽत्र संगणात्मकः ।पञ्चविंशत्यक्षरैः स्यात् कमलः शान्तहास्ययोः ॥
३गुरुरेको लघुद्वन्द्वं त्रिपुटे भगणात्मके ।अष्टाविंशत्यक्षरैस्तु शृङ्गारे सुन्दरे मतः ॥
४ ॥
आदौ गुरुर्लघुर्मध्ये प्लुतोऽन्ते भृङ्गतालके ।एकविंशत्यक्षरैस्तु वीरे मङ्गलमण्डकः ॥
५ ॥
षट्पितापुत्त्रके ताले गलसागलगात्मके ।चतुस्त्रिंशदक्षरोऽयं वल्लभो रौद्रके रसे ॥
६ ॥
इति सङ्गीतदामोदरः ॥