| YouTube Channel

मण्ड (maNDa)

 
शब्दसागरः
English
मण्ड mn. (-ण्डः-ण्डं)
1. Scum, skimmings, froth, foam, barm, &c., the
upper part of any infusion in a state of boiling or ferment.
2.
Pith, essence.
3. The head.
m.
(-ण्डः)
1. Ornament, decoration.
2.
The castor-oil tree. (Palma christi.)
3. A sort of potherb.
4. A
frog.
f.
(-ण्डा)
1. Spirituous or vinous liquor.
2. Emblic myrobalan.
E.
मडि to adorn, Unādi
aff.
मन-ड तस्य-नेत्त्वम्
Capeller Eng
English
†मण्ड
m.
n.
broth, scum.
Yates
English
मण्ड (ण्डः-ण्डं) 1.
m.
n.
Scum, foam
barm
pith
head.
m.
Castor-oil
tree (Palma Christi)
ornament
potherb.
f.
(ण्डा) Spirituous li-
quor
Emblic myrobalan.
Wilson
English
मण्ड
mn. (-ण्डः-ण्डं)
1 Scum, skimmings, froth, foam, barm, &c., the upper part of any infusion in a
state of boiling or ferment.
2 Pith, essence.
3 The head.
m.
(-ण्डः)
1 Ornament, decoration,
2 The castor oil tree, (Palma christi.)
3 A sort of potherb.
f.
(-ण्डा)
1 Spirituous or vinous liquor.
2 Emblic myrobalan.
E.
मडि to adorn, Uṇādi
aff.
ड.
Apte
English
मण्डः [maṇḍḥ] ण्डम् [ṇḍam], ण्डम् [मन्-ड तस्य नेत्वं, मण़्ड्-अच् वा]
The thick oily matter or scum forming on the surface of any liquid.
The scum of boiled rice
नीवारौदनमण्डमुष्णमधुरम्
U.*
4.1
तण्डुलानां सुसिद्धानां चतुर्दशगुणे जले रसः सिक्थैर्विरहितो मण्ड इत्यभिधीयते Bhāva.
P.
Cream (of milk).
Foam, froth or scum in general
घृतात्परं मण्डमिवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् Śvet.
Up.*
4.16
श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा
Mb.
* 12.318.68.
Ferment.
Gruel.
Pith, essence.
The head.
The spirituous part of wine
राज्यं गतधनं साधो पीतमण्डां सुरामिव
Rām.*
2.36.12.
ण्डः An ornament, decoration.
A frog.
The castor-oil tree.
ण्डा Spirituous liquor.
The emblic myrobalan tree.
Comp.
उदकम् barm, yeast.
decorating walls, floors
&c.
on festive occasions.
mental agitation or excitement.
variegated colour.-जातम् the second change which takes place in sour milk. -प
a.
drinking scum or cream. -पीठिका two quarters of the compass. -हारकः a distiller of spirits
&c.
Apte 1890
English
मंडः
डं [मन्-ड तस्य नेत्वं, मंड्-अच् वा] 1 The thick oily matter or scum forming on the surface of any liquid.
2 The scum of boiled rice
नीवारौदनमंडमुष्णमधुरं U. 4. 1.
3 Cream (of milk).
4 Foam, froth or scum in general.
5 Ferment.
6 Gruel.
7 Pith, essence.
8 The head.
9 The spirituous part of wine.
डः 1 An ornament, decoration.
2 A frog.
3 The castor-oil tree.
डा 1 Spirituous liquor.
2 The emblic myrobalan tree.
Comp.
उदकं {1} barm. {2} decorating walls, floors &c. on festive occasions. {3} mental agitation or excitement. {4} variegated colour.
a. drinking scum or cream.
हारकः a distiller of spirits &c.
Monier Williams Cologne
English
मण्ड mn. (ifc. f(आ). ) the scum of boiled rice (or any grain),
Nir.
Uttarar.
Suśr.
the thick part of milk, cream,
ŚvetUp.
MBh.
&c.
(cf. दधि-म्°)
the spirituous part of wine
&c.
,
Hariv.
R.
(W. also ‘foam or froth
pith, essence
the head’)
मण्ड
m.
(only
L.
) Ricinus Communis
a species of potherb
a frog (cf. मण्डूक)
ornament, decoration
a measure of weight (= 5 Māṣas)
मण्ड
n.
See नौ-मण्ड॑.
Monier Williams 1872
English
मण्ड, अस्, अम्, m. n. (in Uṇādi-s. 1. 113. said
to be fr. rt. मन्), that part of any fluid which
rises and collects on the surface in the process of
fermentation or while boiling
the scum or thick
oily matter which forms on the surface of any liquor
or liquid
the thick part of milk, cream, (दधि-ज
मण्ड, ) sour cream
cf. दधि-म्°)
the spirituous
part of wine, &c.
the scum of boiled rice (or any
grain)
skimmings, scum, foam or forth in general
barm, ferment
gruel
the best part of anything,
essence, pith (= सार)
the head
(अस्), m. orna-
ment, decoration
the castor-oil tree, Ricinus Com-
munis [cf. अमण्ड]
a particular species of pot-
herb
a frog [cf. मण्डूक]
(आ), f. the emblic
myrobalan tree (= आमलकी)
spirituous or vinous
liquor, brandy
(अम्), n. (Ved.) an oar (? connected
with मङ्ग).
—मण्ड-करण, अस्, m., N. of a
man
[cf. माण्डकर्णि।]
—मण्ड-चित्र, अस्, m.,
N. of a man
(आस्), m. pl. the family of Maṇḍa-
citra.
—मण्ड-प, अस्, आ, अम्, drinking the scum
of boiled rice or of any liquor, sipping cream, &c.
(अस्, अम्), m. n. an open hall or temporary shed erected
on festive occasions, (in this sense probably fr. मण्ड,
an ornament, + 3. पा)
a temple or building conse-
crated to a deity
a pavilion, shed, tent
an arbour,
bower
(अस्), m., N. of a man
(आ), f. a sort of pulse or
leguminous plant (= निष्पावी).
—मण्डप-क्षे-
त्र, अम्, n., N. of a particular sacred district.
—मण्-
डप-प्रतिष्ठा, f. the consecration of a temple.
—मण्ड-मय, अस्, ई, अम्, made of cream or
from the scum of any liquid.
—मण्ड-हारक,
अस्, m. a distiller of spirits, &c.
—मण्डोदक (°ड-
उद्°), अम्, n. barm, yeast
the decorating of walls,
floors, &c. on festive occasions
= चित्त-राग, mental
excitement
(according to some) = चित्र-राग, varie-
gated colour.
Macdonell
English
मण्ड maṇḍ-a,
m.
n.
scum of boiled grain
🞄cream
most spirituous part of burnt liquors, 🞄alcohol: -ka,
a.
—° (i-kā) scum
m.
kind of 🞄large and very thin cake made of wheaten 🞄flour and sugar.
Benfey
English
मण्ड मण्ड् + अ,
I.
m.
1. Ornament.
2. The castor-oil tree, Palma christi.
II.
m.
(and
n.
).
1. Scum, Utt. Rāmac.
90, 7.
2. Pith.
3. The head, Lass. 4,
18.
III.
f.
डा।
1. Spirituous liquor.
2. Emblic myrobalan.
--
Comp.
दधि-,
m.
Whey, Bhāg. P. 5, 1, 34.
Apte Hindi
Hindi
मण्डः
पुं*
- "मण्ड + अच्, मन्+ड तस्य नेत्वम् वा"
गाढ़ा चिकना पदार्थ जो किसी तरल पदार्थ के उपर जम जाता हैं
मण्डः
पुं*
- -
उबाले हुए चावलों का माँड
मण्डः
पुं*
- -
दूध की मलाई
मण्डः
पुं*
- -
"झाग, फेनक, फफूंदन"
मण्डः
पुं*
- -
उफान
मण्डः
पुं*
- -
भात का मांड़
मण्डः
पुं*
- -
"रस, सत्"
मण्डः
पुं*
- -
सिर
मण्डम्
नपुं*
- "मण्ड + अच्, मन्+ड तस्य नेत्वम् वा"
गाढ़ा चिकना पदार्थ जो किसी तरल पदार्थ के उपर जम जाता हैं
मण्डम्
नपुं*
- -
उबाले हुए चावलों का माँड
मण्डम्
नपुं*
- -
दूध की मलाई
मण्डम्
नपुं*
- -
"झाग, फेनक, फफूंदन"
मण्डम्
नपुं*
- -
उफान
मण्डम्
नपुं*
- -
भात का मांड़
मण्डम्
नपुं*
- -
"रस, सत्"
मण्डम्
नपुं*
- -
सिर
मण्डः
पुं*
- -
"आभूषण, श्रृंगार"
मण्डः
पुं*
- -
मेंढ़क
मण्डः
पुं*
- -
एरंड का वृक्ष
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನ್ನದ ಮೇಲಿನ ಕೆನೆ /ಗಂಜಿ
निष्पत्तिः - > मडि (भूषायाम्) - "घञ्" (३-३-१८)
व्युत्पत्तिः - > मण्ड्यते इति
प्रयोगाः - > "नीवारौदनमण्डमिश्रमधुरं सद्यःप्रसूतप्रियापीतादभ्यधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमाचामति"
उल्लेखाः - > उ० रा० ४-१
विस्तारः - > "सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम्" - अम०
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೊಸರಿನ ಮೇಲಿನ ಕೆನೆ
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಭರಣ /ಒಡವೆ
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹರಳು ಗಿಡ
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾರ /ತಿರುಳು /ಸತ್ತ್ವಂಶ
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಕ್ಕಿಯ ಪುಕ್ಕ
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಶಾಕ
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೆನೆ /ನೊರೆ /ಮೇಲಿನ ರಸ
मण्ड
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂಡೂಕ /ಕಪ್ಪೆ
निष्पत्तिः - > मडि (भूषायाम्) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > मण्डति वर्षाकाले हृष्यति
L R Vaidya
English
maRqa {% (I) m.n. %} 1. The scum which forms on the surface of any liquid
2. the scum of boiled rice, नीवारौदनमंडमुष्णमधुरम् Ut.iv.
3. cream
4. gruel
5. pith, essence
6. the head.
maRqa {% (II) m. %} 1. Ornament
2. a castor-oil plant
3. a frog.
Bopp
Latin
मण्ड m. (r. मण्ड् s. अ) ornamentum.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
कीलाल
पु
कीलाल, क्षीर, पुष्परस, तोय, मण्ड, मद्य, घृत, स्रज्
क्षीरे पुष्परसे तोये मण्डे मद्ये घृते स्रजि
सप्तस्वर्थेषु कीलालं कथयन्ति मनीषिणः २५
verse 1.1.1.25
page 0002
Edgerton Buddhist Hybrid
English
maṇḍa, m. (used as in Pali
these fig. mgs. seemingly not in Skt.),
(1) (lit. cream
fig.) best part, highest point (cf. Pali comm. on Jāt. 〔iv.233.17, 234.6〕, maṇḍo sāro): agrayauvana-maṇḍa-prāptā, arrived at the flower of her highest youth, Mv 〔i.147.13〕
(°prāptāyāṃ, loc.) 〔i.205.7〕 = 〔ii.9.3〕
śāsanaṃ guṇamaṇḍam RP 〔59.6〕, the highest of (in ?) good qualities
navamaṇḍaprāpte dharmavinaye AsP 〔225.10〕, when the dharma and vinaya have just newly arrived at the peak (of development)
(2) in bodhimaṇḍa, q.v., the lit. mg. of maṇḍa is clearly the best, supreme point (Tib. sñiṅ po, heart, essence)
it is used alone, or with other qualifiers (esp. words for earth, as in Pali, puthaviyā maṇḍo Jāt. 〔iv.233.17〕) referring to bodhimaṇḍa: gacchitva maṇḍaṃ vara-pādapendraṃ Mv 〔ii.378.19〕, having gone to the supreme place, the excellent king of trees (i.e. the bodhi-tree)
pṛthivīya (gen.) maṇḍe SP 〔53.10〕
mahī- (or mahi-, m.c.)-maṇḍa LV 〔48.9〕
〔315.18, 20〕
〔316.14〕, etc.
Mv 〔i.161.12〕
〔ii.401.12〕
dharaṇi-maṇḍa LV 〔12.18〕
〔156.4〕 (both vss., °ṇi° m.c.)
(3) in LV 〔87.17〕 and 20 fluid (cf. Pkt., Sheth, = rasa), with Tib. (khu): Lefm. in 〔17〕 (bodhisattvasya …) mātuḥ kukṣigatasyoccāraprasrāva-maṇḍoparimiśrasya (read with vv.ll. °maṇḍe, or °maṇḍa-pari°)
Tib. btsog paḥi (unclean) khu (fluid
= maṇḍa, see maṇḍānupūrvī) śugs (power) daṅ ḥdres pa (mixed with)
in line 20, (na) sukṛtakarmaṇāṃ sattvānām uccāraprasrāva-maṇḍe kāyaḥ saṃbhavati
Tib. lus (body) mi (not) gtsaṅ baḥi (pure) khu baḥi (fluid) naṅ du (within, governing preceding
loc. case) mi ḥbyuṅ ṅo (does not happen, accur).
Indian Epigraphical Glossary
English
maṇḍa, weight equal to 5 māṣas (JNSI, Vol. XVI, p. 46)
cf. māḍa.
maṇḍa, equal to 5 māṣas (50 ratis)
cf. māḍa.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dkyil
१) तल २) निकषा ३) मण्ड ४) मध्य ५) मण्डल
skyo ma
१) उपजाप २) उपपाप ३) तपन ४) तर्पण ५) मण्ड
khu ba
१) कच २) काल ३) कुन्द ४) द्रवत्व ५) पुष्पक ६) बहुज ७) बीज ८) मण्ड ९) रस १०) रेतः ११) वीर्य १२) शुक्र १३) हिरण्य
nying khur
मण्ड
khur skya
मण्ड
khur ba
१) कन्दु २) मण्ड
jings
मण्ड / मध्य
nying khu
१) कारोत्तर २) मण्ड ३)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्र्यं मण्डमत्र तु
-wordlist-
भिस्सटा (स्त्री), दग्धिका (स्त्री), सर्वरसाग्र्य (क्ली), मण्ड (क्ली)
Vedic Reference
English
Maṇḍa, n., is found in the compound nau-maṇḍa (du.),
denoting the two ‘rudders’ of a ship in the Śatapatha
Brāhmaṇa.^1
1) ii. 3, 3, 15. Cf. Eggeling, Sacred
Books of the East, 12, 345, n. 3, who,
following the commentary, accepts
‘sides’ as the meaning
Caland, Über
das rituelle Sūtra des Baudhāyana, 60.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मण्डं,
क्ली,
पुं,
(मन्यते ज्ञायते अनेन अन्नादिक-मिति मन + “ञमन्तात् डः ।” उणा० ११३ ।इति डः ।) सर्व्वेषामन्नदध्यादीनामग्ररसः ।इत्यमरभरतौ माड् इति मात् इति चभाषा
(यथा, उत्तररामचरिते अङ्के ।“नीवारौदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यःप्रसूताप्रिया-पीतादप्यधिकं तपोवनमृगः पर्य्याप्तमाचामति
”)सारः पिच्छम् इति मेदिनी डे, २१
मण्डं,
क्ली,
(मण्डतीति मडि भूषादौ + अच् ।)मस्तु इति मेदिनी डे, २१
(यथा, भाग-वते २० २४ ।“समानेन दधिमण्डोदेन परितः
”)
मण्डः,
पुं,
(मण्डयति क्षेत्रं भूषयतीति मडि +अच् ।) एरण्डवृक्षः शाकभेदः इति मेदिनी ।ते, २१
मस्तु भूषा सारः पिच्छम् ।हेमचन्द्रः
(मण्डति वर्षागमे हृष्यतीतिमडि + अच् ।) दर्दूरः भक्तादिभवरसः ।तस्य लक्षणम् ।“भक्तैर्विना द्रवो मण्डः पेयं भक्तसमन्वितम् ।”इति राजनिर्घण्टः
(“तक्राल्लघुतरो मण्डः ।” इति च, सुश्रुते सूत्र-स्थाने ४५ अध्यायः ।) अथ मण्डस्य लक्षणंविधिर्गुणाश्च ।“तण्डुलानां सुसिद्धानां चतुर्द्दशगुणे जले ।रसः सिक्थैर्व्विरहितो मण्ड इत्यभिधीयते
“शुण्ठी सैन्धवसंयुक्तो दीपनः पाचनश्च सः ।अन्नस्य सम्यक् सिद्ध्यात्र ज्ञेया मण्डस्य सिद्धता
पेया यूषयवागूनां विलेपीभक्तयोरपि
”तस्य गुणाः ।“मण्डो ग्राही लघुः शीतो दीपनो धातुसाम्य-कृत् ।ज्वरघ्नस्तर्पणो बल्यः पित्तश्लेष्मश्रमापहः
”इति भावप्रकाशः
अपि ।“क्षुद्बोधनो वस्तिविशोधनश्चप्राणप्रदः शोणितवर्द्धनश्च ।ज्वरापहारी कफपित्तहन्तावायुं जयेदष्टगुणो हि मण्डः
”लाजमण्डोऽग्निजननो दाहतृष्णानिवारणः ।ज्वरातीसारशमनोऽशेषदोषामपाचनः
वाट्यमण्डोऽग्निजननः शूलानाहविनाशनः ।पाचनो दीपनो हृद्यः पित्तश्लेष्मानिलापहः
”वाट्यमण्डो भृष्टयवमण्डः इति राजवल्लभः
(धान्यादिकृतमण्डगुणाः क्लीवत्वं विवक्षितम् ।“धान्यमण्डं पित्तहरं श्रमघ्नञ्चाश्मरीहरम् ।वातलं रक्तशमनं ग्राहि सन्दीपनं परम्
”इति धान्यमण्डगुणाः
“युगन्धराणां मण्डन्तु श्लेष्मकृद्वातलं मतम् ।पित्तसंशमनीयञ्च मूत्रलं ग्राहणञ्च तत्
”इति युगन्धरमण्डगुणाः
“रक्तशाल्युद्भवं मण्डं मधुरं ग्राहि शीतलम् ।प्रमेहानश्मरीं हन्ति वातलं पित्तकृत्तथा
”इति रक्तशालिमण्डगुणाः
“मधुरं शीतलं किञ्चित् श्लेष्मलं शोषनाशनम् ।अश्मरीमेहसंछेदी वातलं श्वेतताण्डुलम्
”इति श्वेततण्डुलमण्डगुणाः
“यवमण्ड कषायं स्याद् ग्राहि चोष्णं विपाकिच ।”इति यवमण्डगुणाः
“तद्वत् गोधूमसंभूतं मधुरं पित्तवारणम् ।”इति गोधूममण्डगुणाः
“ग्लानिमूर्च्छाकरं सद्यः कोद्रवाद्यकृतं लघु ।”इति कोद्रवमण्डगुणाः
“तद्वच्च क्षुद्रधान्यानां वातलं पित्तकारकम् ।करोति श्लीपदं गुल्मं प्रतिश्यायादिकोपनम्
”इति क्षुद्रधान्यमण्डगुणा
इति मण्डवर्गाः
इति हारीते प्रथमे स्थाने नवमेऽध्याये
“मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातञ्चाप्यनुलोमयेत् ।मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि
लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे तृष्य-ताम् ।दीपनत्वाल्लघुत्वाञ्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः
तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः ।लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः
मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम् ।देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः ।क्षुत्पिपासासहः पथ्यः शुद्धानान्तु मलापहा
”इति चरके सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये
“लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः ।वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अथ्यायः
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मण्ड पुंन० मन--ड तस्य नेत्त्वम् सर्वान्नानामग्ररसे (माड)२ सारे पिच्छे आमलक्यां सुरायाञ्च स्त्री६ दधिमण्डे (मात्)
न०
मेदि० एरण्डवृक्षे शाकभेदेभूषायां पुंन० हेमच० अर्द्धर्चादिभावप्र० तद्विधानं यथा“तण्डुलानां सुसिद्धानां चतुर्दशगुणे गले रसःसिक्थैर्विरहितो मण्ड इत्यभिधीयते सैन्धव-संयुक्तो दीपनः पाचनश्च सः अन्नस्य सम्यक्सिद्ध्यात्रज्ञेया मण्डस्य सिद्धता पेय यूपपवागूनां विलेपीभक्तयोरपि” तस्य गुणाः “मण्डी ग्राही लघुः शीतोदीपनो धातुसाम्यकृत् जरघ्नस्तर्पणो बल्यः पित्त-श्लेष्मश्रमापहः” “क्षुद्बोधनो वस्तिविशोधनश्च प्राणप्रदःशोणितवर्द्धनश्च ज्वरापहारी कफापत्तहन्ता बायुंजयेदष्टगुणो हि मण्डः लाजमण्डोऽग्निजननो दाह-तृष्णानिवारणः ज्वरातीसारशमनोऽशेषदोषामपाचनः ।वाट्यमण्डोऽग्निजनः शूलानाहविनाशनः पाचनोदीपनो हृद्यः पित्तश्लेष्मानिलापहः” राजवल्लभः ।वाट्यमण्डो भृष्टयममण्डः
Capeller
German
मण्ड
m.
n.
Reisschleim, Rahm
Schmuck.
Burnouf
French
मण्ड मण्ड
m.
n.
écume, mousse
essence, extrait.
Tête. -- M. ornement, parure.
Ricin
autre plante potagère. -- F.
liqueur spiritueuse.
Terminalia emblica, bot.
Lat. mundus.
मण्डन a. qui orne, qui pare. -- S.
n.
ornement, parure.
मण्डप
m.
n.
(पा) esp. de pavillon ou de reposoir, orné
de fleurs et de pierreries, que l'on élève aux jours de fête.
Edifice consacré à une divinité.
मण्डयामि (c. de मण्ड्) orner, parer.
Réjouir,
égayer.
मण्डयन्त
m.
ornement, parure. -- F. [ई] femme, épouse.
Stchoupak
French
मण्ड-
m.
nt. eau dans laquelle le riz a bouilli, eau de riz
écume
qui se forme durant la cuisson
crème
alcool, eau-de-vie
-मयई- a.
consistant en crème.