| YouTube Channel

मङ्गलः (maGgalaH)

 
Apte Hindi
Hindi
मङ्गलः
पुं*
 - -
मंगलग्रह
मङ्गलः
पुं*
 - मङ्ग+अलच्
मङ्गलग्रह
मङ्गलः
पुं*
 - मङ्ग+अलच्
अग्नि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मङ्गलग्रहः, मङ्गलः, अजपतिः, कोणः, ऐलः, भौमः, अजपतिः, अङ्गारकः, लोहिताङ्गः, रक्ताङ्गः, महीसुतः, आवनेयः, भूमिजः, हेम्नः, कुजः, पृथ्वीजः, विश्वम्भरापुत्रः
noun
सूर्यात् चतुर्थः ग्रहः।
"शास्त्रज्ञाः मङ्गलग्रहं ज्ञातुमिच्छन्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मङ्गलः
Root: मङ्गल
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ मङ्गलग्रहः
Meaning(s):
⇒ Epithet of Kuja
Shloka(s):
2|1|31|2 ► कुजारमङ्गलाङ्गारा लोहिताङ्गो धरासुतः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|32|1 ► कर्षको रुधिरो भौमः प्रव्यालोऽप्यथ हर्षुलः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|31|2 ⇢ कुजः (कुज) (पुं) ⇒ Mars ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|31|2 ⇢ आरः (आर) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|31|2 ⇢ मङ्गलः (मङ्गल) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|31|2 ⇢ अङ्गारः (अङ्गार) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|31|2 ⇢ लोहिताङ्गः (लोहिताङ्ग) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|31|2 ⇢ धरासुतः (धरासुत) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|32|1 ⇢ कर्षकः (कर्षक) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|32|1 ⇢ रुधिरः (रुधिर) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|32|1 ⇢ भौमः (भौम) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
➠ 2|1|32|1 ⇢ प्रव्यालः (प्रव्याल) (पुं) ⇒ Epithet of Kuja ⇒ मङ्गलग्रहः
Related word(s):
जातिः ➡ ग्रहः
अमरकोशः
Sanskrit
Word: मङ्गलः
Root: मङ्गलः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ Tuesday
⇒ charcoal
⇒ planet Mars
⇒ Mars [astron.]
⇒ heated charcoal
⇒ medicated oil [med.]
⇒ white or yellow Amaranth [bot.]
⇒ false daisy [Eclipta Prostata - bot.]
Shloka(s):
1|3|25|2 ► अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः॥ (दिग्वर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|25|2 ⇢ अङगारकः (अङ्गारक) (पुं) ⇒ Tuesday, charcoal, planet Mars, Mars [astron.], heated charcoal, medicated oil [med.], white or yellow Amaranth [bot.], false daisy [Eclipta Prostata - bot.]
➠ 1|3|25|2 ⇢ कुजः (कुज) (पुं) ⇒ tree, planet Mars, son of the earth, born from the earth, name of the demon naraka
➠ 1|3|25|2 ⇢ भौमः (भौम) (पुं) ⇒ earthy, earthly, terrestrial, made of earth, falling on Tuesday, consisting of earth, coming from the land, red-flowering punarnavA, consisting or made of earth, produced or coming from the earth, relating or dedicated to the earth, relating to the planet Mars or to his day
➠ 1|3|25|2 ⇢ लोहिताङ्गः (लोहिताङ्ग) (पुं) ⇒ red-limbed, planet Mars, particular red powder
➠ 1|3|25|2 ⇢ महीसुतः (महीसुत) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ग्रहः
जातिः ➡ ग्रहः
उपाधि ➡ नाम
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मङ्गलः,
पुं,
 (मगि + “मङ्गतेरलच् ।” उणा०५ । ७० । इति अलच् ।) ग्रहविशेषः । तत्प-र्य्यायः । अङ्गारकः २ भौमः ३ कुजः ४ वक्रः ५महीसुतः ६ वर्षार्च्चिः ७ लोहिताङ्गः ८ खोन्मुखः ९ऋणान्तकः १० । इति शब्दरत्नावली ॥
आरः११ क्रूरदृक् १२ आवनेयः १३ । इति ज्योतिष-तत्त्वम् ॥
स च रक्तगौरमिश्रितवर्णः । दक्षिण-दिक्पुरुषक्षत्त्रियजातिसामवेदतमोगुणतिक्त-रसमेषराशिप्रबालावन्तिदेशानामधिपतिः ।मेषवाहनः । चतुरङ्गुलप्रमाणः । आरक्तमाल्य-वसनः । भरद्वाजमुनिसन्तानः । चतुर्भुजः ।शक्तिवराभयगदाधारी । सूर्य्याभिमुखः ।अस्याधिदेवता कार्त्तिकेयः । प्रत्यधिदेषतापृथिवी । स तु पित्तप्रकृतिः । युवा । क्रूरः ।वनचारी । मध्याह्नकाले प्रबलः । गैरिकादि-धातुस्वामी । चतुष्पदानां प्रभुः । चतुष्कोणा-कृतिः । सुवर्णकारादीनां स्वामी । ज्वलित-भूमिचारी । किञ्चिदङ्गहीनः । कटुरसप्रियः ।ताम्रवर्णरक्तद्रव्यस्वामी च । इति ग्रहयागतत्त्व-लघुजातकादयः ॥
* ॥
अस्योत्पत्तिर्यथा, --“उपेन्द्रबीजात् पृथ्व्यान्तु मङ्गलः समजायत ।वसुन्धरायां बलवान् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥
सौतिरुवाच ।उपेन्द्ररूपमालोक्य कामार्त्ता च वसुन्धरा ।विधाय सुन्दरी वेशमक्षता प्रौढयौवना ॥
सस्मिता तस्य तल्पे च सहसा समुपस्थिता ।सुरम्यां मालतीमालां ददौ तस्मै वरानना ॥
उपेन्द्रस्तन्मनो ज्ञात्वा कामी मन्मथपीडितः ।नानाप्रकारशृङ्गारं चकार च तया सह ॥
तदङ्गसङ्गमासक्ता मूर्च्छां प्राप सती तदा ।मृतेव निद्रिता वासौ वीर्य्याधानकृते हरौ ॥
विहाय तत्र रहसि जगाम पुरुषोत्तमः ।उर्व्वशी पथि गच्छन्ती बोधयामास तां मुने ! ॥
सा च पप्रच्छ वृत्तान्तं कथयामास भूश्च ताम् ।वीर्य्यं सम्बरणं कर्त्तुं सा चाशक्ता च दुर्ब्बला ॥
प्रबालस्याकरे त्रस्ता वीय्यन्यासं चकार सा ।तेन प्रबालवर्णश्च कुमारः समजायत ।तेजसा सूर्य्यसदृशो नारायणसुतो महान् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे, ९ अध्यायः ॥
अपि च ।“ततोऽङ्गारकलोको हि वसत्यत्र महीसुतः ।उत्पत्तिञ्चास्य वक्ष्यामि यथायं भूसुतोऽभवत् ॥
पुरा हि भ्रमतो विष्णोः स्वेदबिन्दुः पपात ह ।महांस्ततः कुमारोऽसौ लोहिताङ्गो मही-तलात् ॥
जातः स्नेहेन मेदिन्या वर्द्धितः पृथिवीपते ! ।तपसाराध्य ब्रह्माणं ग्रहत्वमुपसेदिवान् ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे ११ अध्यायः ॥
अपरञ्च ।“पुरा दक्षविनाशाय कुपितस्य त्रिशूलिनः ।अपतद्भीमवक्त्रस्य स्वेदबिन्दुर्ललाटजः ॥
भित्त्वा समस्तपातालानदहत् सप्त सागरान् ।अनेकवक्त्रनयनो ज्वलज्ज्वलनभीषणः ॥
वीरभद्र इति ख्यातः करपादायुतैर्युतः ।कृत्वा स यज्ञमथनं पुनर्भूतलसम्भवः ॥
त्रिजगन्निर्द्दहन् भूयः शिवेन विनिवारितः ।कृतं त्वया वीरभद्र ! दक्षयज्ञविनाशनम् ॥
इदानीमलमेतेन लोकदाहेन कर्म्मणा ।शान्तिप्रदानात् सर्व्वेषां ग्रहाणां प्रथमो भव ॥
प्रेक्षिष्यन्ति जनाः पूजां करिष्यन्ति मतं मम ।अङ्गारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज ! ॥
देवलोके द्वितीयञ्च तव रूपं भविष्यति ।ये च त्वां पूजयिष्यन्ति चतुर्थ्यां त्वद्दिने नराः ।रूपमारोग्यमैश्वर्य्यं तेष्वनन्तं भविष्यति ॥
एवमुक्तस्तदा शान्तिमगमत् कामरूपधृक् ।संजातस्तत्क्षणाद्राजन् ! ग्रहत्वमगमत् पुनः ॥
”इति मत्स्यपुराणे अङ्गारकव्रतं नाम ६८ अः ॥
कल्पभेदे अन्धकासुरवधकाले तस्योत्पत्तिर्यथा, “यो भूम्यां न्यपतद्बिप्र ! स्वेदबिन्दुः शिवान-नात् ।तस्मादङ्गारपुञ्जाभो बालकः समजायत ॥
स बालस्तृषितोऽत्यर्थं पपौ रुधिरमान्धकम् ।कन्या चोत्स्वेदसंजाता सासृग्विलिलिहेऽद्भुता ॥
ततस्तामाह बालार्कप्रभां भैरवमूर्त्तिमान् ।शङ्करो वरदो लोकश्रेयोऽर्थाय वचो महत् ॥
त्वां पूजयिष्यन्ति सुरा ऋषयः पितरस्तथा ।यक्षविद्याधराश्चैव मानवाश्च शुभङ्करि ! ॥
त्वां स्तोष्यन्ति सदा देवि ! वलिपुष्पोत्करैः करैः ।चर्च्चिकेति शुभं नाम यस्माद्रुधिरचर्च्चिता ॥
इत्येवमुक्ता वरदेन चर्च्चिकाभूतानुयाता हरिचर्म्मवासिनी ।महीं समन्ताद्विचचार सुन्दरीस्थलं गता हैङ्गुलमाद्यमुत्तमम् ॥
तस्यां गतायां वरदः कुजस्यप्रादाद्वरं सर्व्ववरोत्तमं यतः ।ग्रहाधिपत्यं जगतः शुभाशुमंभविष्यति त्वद्वशगं महात्मनाम् ॥
इति वामनपुराणे ६७ अध्यायः ॥
अस्य स्तोत्रं यथा, --“धरणीगर्भसंभूतं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।कुमारं शक्तिहस्तञ्च लोहिताङ्गं नमाम्यहम् ॥
”इति व्यासोक्तनवग्रहस्तोत्रान्तर्गतम् ॥
ऋणपरिशोधनार्थस्तोत्रं यथा, --“मङ्गलो भूमिपुत्त्रश्च ऋणहन्ता धनप्रदः ।स्थिरासनो महाकायः सर्व्वकर्म्माविरोधकः ॥
रोहितो लोहिताक्षश्च सामगानां कृपाकरः ।धरात्मजः कुजो भौमो भूमिजो भूमिनन्दनः ॥
अङ्गारको यमश्चैव सर्व्वरोगापहारकः ।वृष्टिकर्त्ता च हर्त्ता च सर्व्वकामफलप्रदः ॥
एतानि कुजनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।ऋणं न जायते तस्य धनमाप्नोति पुष्कलम् ॥
रक्तपुष्पैश्च गन्धैश्च धूपदीपादिभिस्तथा ।मङ्गलं पूजयेद्भक्त्या मङ्गलेऽहनि सर्व्वदा ॥
ऋणरेखाः प्रकर्त्तव्या अङ्गारेण सदा बुधैः ।प्रोञ्छयेद्वामपादेन ऋणं तस्य विनश्यति ॥
मङ्गलाय नमस्तुभ्यं नमस्ते ऋणहारिणे ।पुत्त्रपौत्त्रप्रदात्रे च मङ्गलाय नमो नमः ॥
ऋणार्थे त्वत्प्रपन्नोऽहमऋणं कुरु मे विभो ! ।एतत् कृत्वा न सन्देहो ऋणं हत्वा धनी भवेत् ।इति स्कन्दपुराणम् ॥
* ॥
मङ्गलवारे जातस्य फलं यथा, --“उग्रः प्रतापी क्षितिपालमन्त्रीरणप्रियो वक्रवचाः सरोषः ।सत्त्वान्वितः शूरगणप्रणेताकुजस्य वारे प्रभवो मनुष्यः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥