| YouTube Channel

मङ्गलं (maGgalaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मङ्गलं,
क्ली,
 (मङ्गति हितार्थं सर्पति मङ्गतिदुरदृष्टमनेनास्माद्वेति । मगि + “मङ्गतेरलच् ।”उणा० ५ । ७० । इत्यलच् ।) अभिप्रेतार्थ-सिद्धिः । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
तद्वति, त्रि ।इत्यमरः ॥
यथा, रामायणे । २ । २३ । ३० ।“मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ॥
”तत्पर्य्यायः । भावुकम् २ भव्यम् ३ कल्याणम् ४भविकम् ५ शुभम् ६ । क्षेमम् ७ प्रशस्तम् ८भद्रम् ९ स्वश्रेयसम् १० शिवम् ११ अरिष्टम् १२कुशलम् १३ रिष्ठम् १४ मद्रम् १५ शस्तम् १६ ।इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, भागवते । ५ ।१४ । ३४ ।“मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च ।”“कल्याणं मङ्गलं क्षेमं शातं शर्म्म शिवं शुभम् ।इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
शिखिहयगजगोधा रासभो भृङ्गराजोमुखरपिककपोतो पोतकी शूकरी वा ।तदनु विहगराजो मङ्गलाशंसिनः स्यु-र्वदति शकुनवेत्ता वामतो निर्गमे वः ॥
”इति हारीते द्वितीयस्थाने सप्तमेऽध्याये ।)सर्व्वार्थरक्षणम् । इति मेदिनी । ले, १२० ॥
* ॥
मङ्गललक्षणं यथा, --“प्रशस्ताचरणं नित्यमप्रशस्तविवर्ज्जनम् ।एतद्धि मङ्गलं प्रोक्तं ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
”इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
* ॥
मङ्गलजनकद्रव्याणि । यथा, --“पूर्णकुम्भं द्विजं वेश्यां शुक्लधान्यञ्च दर्पणम् ।दध्याज्यं मधु लाजञ्च पुष्पं दूर्व्वाक्षतं सितम् ॥
वृषं गजेन्द्रं तुरगं ज्वलदग्निं सुवर्णकम् ।पर्णञ्च परिपक्वानि फलानि विविधानि च ॥
पतिपुत्त्रवतीं नारीं प्रदीपं मणिसुत्तमम् ।मुक्तां प्रसूनमालाञ्च सद्योमांसञ्च चन्दनम् ॥
ददर्शैतानि वस्तूनि मङ्गलानि पुरो मुने ! ।शृगालं नकुलं चासं शवं वामे शुभावहम् ॥
राजहंसं मयूरञ्च खञ्जनञ्च शुकं पिकम् ।पारावतं शङ्खचिल्लं चक्रवाकञ्च मङ्गलम् ॥
कृष्णसारञ्च सुरभीं चमरीं श्वेतचामरम् ।धेनुं वत्सप्रयुक्ताञ्च पताकां दक्षिणे शुभाम् ॥
नानाप्रकारवाद्यञ्च शुश्राव मङ्गलध्वनिम् ।हरिशब्दस्य सङ्गीतं घण्टाशङ्खध्वनिन्तथा ।दृष्ट्वा श्रुत्वा स जगाम हर्षेण तात ! मन्दिरम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे कार्त्तिकागमनंनाम १६ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“ददर्श वर्त्मन्येवञ्च मङ्गलार्हं शुभप्रदम् ।वाञ्छाफलप्रदं रम्यं पुरो मङ्गलसूचकम् ॥
वामे शवं शिवां पूर्णकुम्भं नकुलमेव च ।पतिपुत्त्रवतीं साध्वीं दिव्याभरणभूषिताम् ॥
शुक्लपुष्पञ्च माल्यञ्च धान्यञ्च खञ्जनं शुभम् ।दक्षिणे ज्वलदग्निञ्च विप्रञ्च वृषभं गजम् ॥
वत्सप्रयुक्तां धेनुञ्च श्वेताश्वं राजहंसकम् ।वेश्याञ्च पुष्पमालाञ्च पताकां दधि पायसम् ॥
मणिं सुवर्णं रजतं मुक्तामाणिक्यमीप्सितम् ।सद्योमांसं चन्दनञ्च माध्वीकं घृतमुत्तमम् ॥
कृष्णसारं फलं लाजान् स्निग्धान्नं दर्पणन्तथा ।विचित्रितं विशालञ्च सुदीप्तां प्रतिमान्तथा ॥
क्षणं ददर्श देवं तं पञ्चवक्त्वं त्रिलोचनम् ।शुद्धस्फटिकसङ्काशं नागराजैर्विराजितम् ॥
शुक्लोत्पलं पद्मवनं शङ्खचिल्लञ्च कोरकम् ।मार्जारं पर्व्वतं मेघं मयूरशुकसारसम् ॥
शङ्खकोकिलवाद्यानां ध्वनिं शुश्राव मङ्गलम् ।विचित्रं कृष्णसङ्गीतं हरिशब्दं जयध्वनिम् ॥
एवंभूतं शुभं दृष्ट्वा श्रुत्वा प्रहृष्टमानसः ।प्रविवेश हरिं स्मृत्वा पुण्यं वृन्दावनं वनम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ७० अध्यायः ॥
अन्यच्च ।“लोकेऽस्मिन् मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुता-शनः ।हिरण्यं सर्पिरादित्य अपो राजा तथाष्टमः ॥
एतानि शततं पश्येन्नमस्येदर्च्चयेत्ततः ।प्रदक्षिणन्तु कुर्व्वीत तथा चायुर्न हीयते ॥
दूर्व्वा दधि सर्पिरथोदकुम्भंधेनुं सवत्सां वृषभं सुवर्णम् ।मृद्गोमयं स्वस्तिकमक्षतानिलाजा मधु ब्राह्मणकन्यकाश्च ॥
श्वेतानि पुष्पाणि तथा शमीञ्चहुताशनं चन्दनमर्कविम्बम् ।अश्वत्थवृक्षञ्च समालभेतततश्च कुर्य्याद्द्विजजातिधर्म्मम् ॥
”इति मत्स्यसूक्तमहातन्त्रे ४३ पटलः ॥
वर्णभेदे मङ्गलप्रश्नभेदो यथा, --“ब्राह्मणान् कुशलं पृच्छेत् क्षत्त्रबन्धुमनामयम् ।वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे ११ अध्यायः ॥