मकरः (makaraH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

मकरः [makarḥ],  [मं विषं किरति कॄ-अच् Tv.]

A kind of seaanimal,  a crocodile,  shark
 झषाणां मकरश्चास्मि Bg.*
  1.31
 मकरवक्त्र Bh.*
  2.4. (Makara is regarded as an emblem of Cupid
 cf.
   comps. below).

The sign Capricornus of the zodiac.

An array of troops in the form of a Makara
 दण्डव्यूहेन तन्मार्गं यायात्तु शकटेन वा । वराहमकराभ्यां वा ... Ms.*
  7.187
 Śukra. 4.11.

An ear-ring in the shape of a Makara. 

The hands folded in the form of a Makara. 

N.
  of one of the nine treasures of Kubera. 

The tenth arc of thirty degrees in any circle. Comp.
   -अङ्कः an epithet of

the god of love.

the ocean.  -अश्वः an epithet of Varuṇa.  -आकरः,  -आवासः the ocean
 प्रविश्य मकरावासं यादोगणनिषेवितम् Mb.
 *  7.11.19.

आलयः the ocean. 

a symbolical expression for the number 'four'. -आसनम् a kind of Āsana in yoga
 मकरासनमावक्ष्ये वायूनां स्तम्भकारणात् । पृष्ठे पादद्वयं बद्ध्वा हस्ताभ्यां पृष्ठबन्धनम् ॥ Rudrayāmala.  -कुण्डलम् an ear-ring in the shape of a Makara
 हेमाङ्गदलसद्- बाहुः स्फुरन्मकरकुण्डलः (रराज) Bhāg.*
  8.15.9. -केतनः,  -केतुः,  -केतुमत् m.
  epithets of the god of love.

ध्वजः an epithet of the god of love
 संप्राप्तं मकरध्वजेन मथनं त्वत्तो मदर्थे पुरा Ratn.*
  1.3
 तत्प्रेमवारि मकरध्वजतापहारि Ch. P.*
   41.

a particular array of troops.

the sea. 

a particular medical preparation.  -राशिः f.
  the signCapricornus of the zodiac. -वाहनः N.
  of Varuṇa. -संक्रमणम् the passage of the sun into the sign Capricornus. -सप्तमी the seventh day in the bright half of Māgha. 

Apte 1890

English

 मकरः [मं विषं किरति क-अच् Tv.] 1 A kind of sea-animal,  a crocodile,  shark
 झषाणां मकरश्चास्मि Bg. 10. 31
 मकरवक्त्र Bh. 2. 4. (Makara is regarded as an emblem of Cupid
 cf. comps. below). 
2 The sign Capri cornus of the zodiac. 
3 An array of troops in the form of a Makara. 
4 An ear-ring in the shape of a Makara. 
5 The hands folded in the form of a Makara. 
6 N. of one of the nine treasures of Kubera. 
7 The tenth arc of thirty degrees in any circle. 
Comp. 
अंकः an epithet of {1} the god of love. {2} the ocean. 
अश्वः an epithet of Varuṇa. 
आकरः,  
आवासः the ocean. 
आलयः {1} the ocean. {2} a symbolical expression for the number ‘four’. 
कुंडलं an ear-ring in the shape of a Makara. 
केतनः,  
केतुः,  
केतुमत् m. epithets of the god of love. 
ध्वजः {1} an epithet of the god of love
 संप्राप्तं मकरध्वजेन मथनं त्वत्तो मदर्थे पुरा Ratn. 1. 3
 तत्प्रेमवारि मकरध्वजतापहारि Ch. P. 41. {2} a particular array of troops. 
राशिः f. the sign Capricornus of the zodiac. 
संक्रमणं the passage of the sun into the sign Capricornus. 
सप्तमी the seventh day in the bright half of Māgha. 

Hindi

घड़ियाल

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

मकरः
पुं*
  - मं + विषं किरति - कॄ + अच् @ तारा*
"एक प्रकार का समुद्री-जन्तु, घडियाल,  मगरमच्छ"

मकरः
पुं*
  - -
मकरराशि

मकरः
पुं*
  - -
"मकरव्यूह,  सेना को मकराकार स्थिति में क्रमबद्ध करना"

मकरः
पुं*
  - -
मकर के आकार का कुंडल

मकरः
पुं*
  - -
मकर के रूप में हाथों को बाँधना

मकरः
पुं*
  - -
कुबेर की नौ निधियों में से एक

मकरः
पुं*
  - मं विषं किरति+कृ+अच्
मगरमच्छ

मकरः
पुं*
  - मं विषं किरति+कृ+अच्
मकरराशि

मकरः
पुं*
  - मं विषं किरति+कृ+अच्
मकर की आकृति का कुण्डल

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अम्बुकण्टकः,  अम्बुकिरातः,  मकरः,  कुम्भीरः,  घण्टिकः,  शिशुमारः
noun
 
मकर्याः इव जलजन्तुविशेषः यस्य नासा मकर्याः अपेक्षया लघुः भवति।
 "अम्बुकण्टकः मकरश्च समानमेव इति जनाः चिन्तयन्ति।"

Synonyms:
  केशराजः,  भृङ्गराजः,  भृङ्गः,  पतङ्गः,  मार्करः,  मार्कवः,  नागमारः,  पवरुः,  भृङ्गसोदरः,  केशरञ्जनः,  केश्यः,  कुन्तलवर्धनः,  अङ्गारकः एकरजः,  करञ्जकः,  भृङ्गरजः,  भृङ्गारः,  अजागरः,  भृङ्गरजाः,  मकरः
noun
 
वनस्पतिविशेषः।
 "केशराजस्य उपयोगः औषधरूपेण क्रियते।"

Synonyms:
  मकरः,  शिशुमारः,  अम्बुकीशः,  अम्बुकूर्मः,  चुलुकी
noun
 
बृहद् जलजन्तुः।
 "मकरः अतीव भयकरः अस्ति।"

Synonyms:
  मकरः,  झषः,  नक्रः
noun
 
जलजन्तुविशेषः,  जले वर्तमानः हिंस्रजन्तुः यः बृहत् वर्तते।
 "अस्मिन् सरोवरे नैके मकराः सन्ति।"

Synonyms:
  मकरराशिः,  मकरः
noun
 
मेषादिद्वादशराश्यान्तर्गतो दशमः राशिः स च उत्तराषाढायाः शेषपादत्रयं श्रवणासमुदायः धनिष्ठायाः पूर्वार्धम् एतन्नवपादेन भवति।
 "अहं मकरराशेः वार्षिकं भविष्यफलं ज्ञातुम् इच्छामि।"

Synonyms:
  मकरः
noun
 
एकः ऐन्द्रजालिकः कोशः ।
 "मकरः इति पद्मिन्याः अष्टकोशेषु एकः"

Synonyms:
  मकरः
noun
 
एकः पर्वतः ।
 "मकरस्य उल्लेखः भागवतपुराणे वर्तते"

Synonyms:
  मकरः
noun
 
एकः कोशः ।
 "कुबेरस्य नवकोशेषु एकः मकरः वर्तते"

Synonyms:
  मकरः
noun
 
एकः पर्वतः ।
 "मकरस्य उल्लेखः भागवतपुराणे वर्तते"

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: मकरः
Root: मकर
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ कुबेरस्य विशेषनिधिः
Meaning(s):
⇒ One of the nine treasures of Kubéra
Shloka(s):
1|2|60|2 ► भेदाः पद्मो महापद्मः शङ्खो मकरकच्छपौ॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|60|2 ⇢ मकरः (मकर) (पुं) ⇒ One of the nine treasures of Kubéra ⇒ कुबेरस्य विशेषनिधिः
Related word(s):
isa_k ➡ कुबेरस्य नव विशेषनिधयः
परा_अपरासंबन्धः ➡ निधिः
अन्यसंबन्धाः ➡ कुबेरः
उपाधि ➡ धनम्
    

Tamil

மகர: : முதலை,  கடல் மீன்,  மகர ராசி.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 मकरः,  पुं,
   (कृणातीति । क हिसांयाम् । क +अच् । ततः मनुष्याणां करः हिंसकः । यद्वा, मुखं किरतीति । मुख + कॄ + कः । उभयत्रापिपृषोदरादित्वात् साधुः । इति अमरटीकायांरघुनाथचक्रवर्त्ती ।) जलजन्तुविशेषः इत्यमरः ।१ । १० । २० ॥
 (पादिनां गणान्तर्गतो जल-जन्तुविशेषः ।“कुम्भीरकूर्म्मनक्राश्च गोधामकरशङ्कवः ।घण्टिकः शिशुमारश्चेत्यादयः पादिनः स्मृताः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ।यथास्य गुणाः ।“मत्स्यानां मकरः श्रेष्ठो दीपनो वातनाशनः ।रुचिप्रदः शुक्रकरो ग्राही चोष्णविकारहा ।मूत्राश्मरीणां शमनो गुल्मातीसारनाशनः ॥
”इति हारीते प्रथमस्थान एकादशेऽध्याये ॥
)मकर इति गङ्गाया वाहनत्वेन ख्यातः । इतिसारसुन्दरी । यथा । सितमकरनिषण्णां शुभ्र-वर्णां त्रिनेत्रामित्यादि स्मृत्युक्तगङ्गाध्यानम् ॥
स च कामदेवस्य ध्वजचिह्नम् । मकरध्वजइत्यमरकोषदर्शनात् । मेषादिद्वादशराश्यन्त-र्गतो दशमराशिः । तत्पर्य्यायः । आकोकेरः २ ।अस्य अधिष्ठातृदेवता मृगास्यमकरः । उत्त-राषाढायाः शेषपादत्रयं श्रवणासमुदायःधनिष्ठायाः पूर्व्वार्द्धं एतन्नवपादेन भवति । स चपृष्ठोदयः भूमिराशिः अर्द्धशब्दकरः दक्षिण-दिक्स्वामी पिङ्गलवर्णः रूक्षः भूमिचारीशीतलस्वभावः अल्पसन्तानः अल्पस्त्रीसङ्गःवातप्रकृतिः वैश्यवर्णः श्लथाङ्गश्च । अत्र जातस्यफलम् । सदानन्दः । पितृमातृभक्तः श्रवणा-मकरजातश्चेत् बहुविवाहः । इति जातका-दयः ॥
 अथ,  रवियुक्तमकरजातफलम् ।“सदाटनो मित्रगणो विपक्षतांप्रयाति नूनं धनवर्ज्जितः स्यात् ।यद्युष्णरश्मिर्मकरोपगः स्यात्प्रसूतिकाले स तु भाग्यहीनः ॥
”अथ चन्द्रयुक्तमकरजातफलम् ।“कलितशीतभयः किल गीतवित्-तमरुषा सहितो मदनातुरः ।निजकुलोत्तमवृत्तिकरः परंहिमकरे मकरे पुरुषो भवेत् ॥
”अथ मङ्गलयुक्तमकरजातफलम् ।“पराक्रमप्राप्तवरः प्रतिष्ठःसदङ्गनाप्राप्तिवराङ्गनः स्यात् ।श्रिया समेतो मकरे महीजेप्रसूतिकाले कुलपालकश्च ॥
”अथ बुधग्रहस्थितमकरजातफलम् ।“रिपुभयेन युतः कुमतिर्नरःस्मरविहीननरः परकर्म्मठः ।मकरगे सति शीतकरात्मजेव्यसनतः स नतः पुरुषो भवेत् ॥
”अथ गुर्व्वाश्रितमकरजातफलम् ।“न मनोरथसिद्धिमुपैति नरोवचसामधिपे मकरोपगते ।भवयुक् कुमतिः परकर्म्मरतोबहुतोषयुतो मदनापहतः ॥
”अथ शुक्राश्रितमकरजातफलम् ।“अतिरतिर्जनने त्वजनने नृणांव्ययभयं कृशता बहुचिन्तया ।भृगुसुते मृगराशिगते सदाकविजने विजनेऽपि मतिर्भवेत् ॥
”अथ शनिग्रहस्थितमकरजातफलम् ।“मकरोपगतः खलु भानुमुतःकृपया सहितो नृपमानयुतः ।वरगन्धविभूषणभूषितगात्र-स्तरुणीरमणः पङ्कजनेत्रः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
(व्यूहभेदः । यथा,  कामन्दकीये नीतिसा रे ।१८ । ४८ ।“यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरो भये ॥
”)

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.