| YouTube Channel

भ्रातृद्वितीया (bhrAtRdvitIyA)

 
Spoken Sanskrit
English
भ्रातृद्वितीया bhrAtRdvitIyA
f.
 festival on the 2nd day in the light half of the month kArttika
Monier Williams Cologne
English
भ्रातृ—द्वितीया
f.
 a festival on the 2nd day in the light half of the month Kārttika (on which, sisters give entertainments to b° in commemoration of Yamunā's entertaining her b° Yama),
Cat.
Apte Hindi
Hindi
भ्रातृद्वितीया
स्त्री*
 भ्रातृ+द्वितीया -
कार्तिक शुक्ल पक्ष का द्वितीया
L R Vaidya
English
BrAtf-dvitIyA {% f. %} a second day of the first half of Kārtīka (when sisters entertain their brothers in consequence of the Yamunā once having entertained her brother Yama on that day).
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 भ्रातृ-द्वितीया
noun
कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य द्वितीया।
"महाराष्ट्रे भ्रातृ-द्वितीयायाः उत्सवः सोत्साहं निर्वर्त्यते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भ्रातृद्वितीया,
स्त्री,
 (भ्रातृमङ्गलार्था भ्रातृभोज-नार्था वा द्वितीया इति मध्यपदलोपी कर्म्म-धारयः ।) कार्त्तिकशुक्लद्बितीया । तद्विवरणंयथा । यमद्बितीया तु प्रतिपद्युता ग्राह्ये-त्युक्तं निर्णयामृतादौ । यमद्बितीया मध्याह्न-व्यापिनी पूर्व्वविद्धा चेति हेमाद्रिः । अत्रविशेषो हेमाद्रौ स्कान्दे ।“ऊर्ज्जे शुक्लद्वितीयायामपराह्णेऽर्च्चयेत् यमम् ।स्नानं कृत्वा भानुजायां यमलोकं न पश्यति ॥
ऊर्ज्जे शुक्लद्वितीयायां पूजितस्तर्पितो यमः ।वेष्टितः किन्नरैर्हृष्टैस्तस्मै यच्छति वाञ्छितम् ॥
”तथा भविष्ये ।“प्रथमा श्रावणे मासि तथा भाद्रपदेऽपरा ।तृतीयाश्वयुजे मासि चतुर्थी कार्त्तिके भवेत् ॥
श्रावणे कलुषा नाम तथा भाद्रे च गीर्म्मता ।आश्विने प्रेतसञ्चारा कार्त्तिके याम्यका मता ॥
”इत्युक्त्वा प्रथमायां व्रतं द्बितीयायां सरस्वती-पूजा तृतीयायां श्राद्धमुक्त्वा चतुर्थ्यामुक्तम् ।“कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां युधिष्ठिर ! ।यमो यमुनया पूर्व्वं भोजितः स्वगृहेऽर्च्चितः ॥
अतो यमद्वितीयेयं त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।अस्यां निजगृहे विप्र ! न भोक्तव्यं ततो नरैः ॥
स्नेहेन भगिनीहस्तात् भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनम् ।दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः ॥
स्वर्णालङ्कारवस्त्रान्नपूजासत्कारभोजनैः ।सर्व्वा भगिन्यः संपूज्या अभावे प्रतिपन्नकाः ॥
प्रतिपन्ना माताभगिन्य इति हेमाद्रिः ॥
पितृव्यभगिनीहस्तात् प्रथमायां युधिष्ठिर ! ।मातुलस्य सुताहस्तात् द्वितीयायां तथा नृप ! ॥
पितुर्म्मातुः स्वसुः कन्ये तृतीयायां तयोः करात् ।चतुर्थ्यां सहजायाश्च भगिन्या हस्ततः परम् ।सर्व्वासु भगिनीहस्तात् भोक्तव्यं बलवर्द्धनम् ॥
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवःसम्भोजितः प्रतिजगत्स्वसृसौहृदेन ।तस्यां स्वसुः करतलादिह यो भुनक्तिप्राप्नोति रत्नसुखधान्यमनुत्तमं सः ॥
गौडास्तु ।यमञ्च चित्रगुप्तञ्च यमदूतांश्च पूजयेत् ।अर्घ्यश्चात्र प्रदातव्यो यमाय सहजद्वयैः ॥
मन्त्रस्तु ।एह्येहि मार्त्तण्डज ! पाशहस्त !यमान्तकालोकधरामरेश ! ।भ्रातृद्वितीयाकृतदेवपूजांगृहाण चार्घ्यं भगवन्नमस्ते ॥
भ्रातस्तवानुजाताहं भुङ्क्ष्व भक्तमिदं शुभम् ।प्रीतये यमराजस्य यमुनाया विशेषतः ॥
”ज्येष्ठाग्रजातेति वदेदिति स्मार्त्ताः ॥
इत्यन्न-दानमित्यप्याहुः । ब्रह्माण्डपुराणेऽपि ।“या तु भोजयते नारी भ्रातरं युग्मके तिथौ ।अर्च्चयेच्चापि ताम्बूलैर्न सा वैधव्यमाप्नुयात् ॥
भ्रातुरायुःक्षयो राजन् ! न भवेत्तत्र कर्हिचित् ॥
”इति निर्णयसिन्धौ २ परिच्छेदः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
भ्रातृद्वितीया स्त्री भ्रातृभीजनार्था द्वितीया । कार्त्तिकशुक्ल-पक्षस्य द्वितीयायाम् यमद्वितीयायां तद्विधिः निर्णयसि०भविष्ये “कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां युधिष्ठिर! ।यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहेऽर्चितः । अतो यमद्वि-तीयेयं त्रिषु लोकेषु विश्रुता । अस्यां निजगृहे विद्वन्! नभोक्तव्यं ततो नरैः । स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टि-वर्द्धनम् । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्योऽपि विधानतः ।स्वर्णालङ्कारवस्त्रान्नपूजासत्कारभोजनैः । सर्वा भगिन्यःसंपूज्या अभावे प्रतिपन्नकाः” प्रतिपन्नाः मातृभगिन्य इतिहेमाद्रिः । “पितृव्यभगिनीहस्तात् प्रथमायां युधिष्ठिर! ।मातुलस्य सुताहस्ताद्द्वितीयायां तथा नृप! । पितुर्मातुःस्वसः कन्ये तृतीयायां तयोः करात् । भोक्तव्यं सहजा-याश्च भगिन्या हस्ततः परम् । सर्वासु भगिनीहस्ता-द्भोक्तव्यं बलबर्द्धनम् । यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवःसम्भोजितः प्रतिजगत् स्वसृसौहृदेन । तस्यां स्वसुःकरतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति रत्नसुखधान्यमनुत्तमंसः । गौडास्तु “यसं च चित्रगुप्तं च यमदूतांश्च पूजयेत् ।अर्व्यञ्चात्र प्रदातव्यं यमाय सहजद्वयैः मन्त्रः “एह्येहिमार्त्तण्डज! पाशहस्त! यमान्तकालोकधरामरेश! । भ्रातृ-द्वितीयाकृतदेवपूजां गृहाण चाऽर्घ्यं भगवन्नमस्ते! भ्रा-तस्तवानुजाताहं भुङ्क्ष्य भक्तमिदं शुभम् । प्रीतये यम-राजस्य यमुनाया विशेषतः” ज्येष्ठाऽग्रजातेति वदेदितिस्यार्त्ताः । इत्यन्नदानमित्यप्याहुः । ब्रह्माण्डपुराणेऽपि“या तु भोजयते नारी भ्रातरं युग्मके तिथौ । अर्च्चये-च्चापि ताम्बूलैर्न सा वैधव्यमाप्नुयात् । भ्रातुरायुःक्षयोराजन् न भवेत् तत्र कर्हिचित्” ।