| YouTube Channel

भोजनं (bhojanaM)

 
Hindi
Hindi
खाना
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भोजनं,
क्ली,
 (भुज् + “ल्युट् च ।” ३ । ३ । ११५ ।इति भावे ल्युट् ।) भक्षणम् । कठिनद्रव्यस्यगलाधःकरणम् । तत्पर्य्यायः । जग्धः २जेमनम् ३ लेपः ४ आहारः ५ निघसः ६न्यादः ७ । इत्यमरः । २ । ९ । ५५ ॥
जमनम् ८विघसः ९ । इति तट्टीका ॥
अभ्यवहारः १०प्रत्यवसानम् ११ अशनम् १२ स्वदनम् १३निगरः १४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अथ भोजनगुणविधानादि ।“भोजनाग्रे सदा पथ्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् ।अग्निसन्दीपनं हृद्यं लवणार्द्रकभक्षणम् ॥
आयुर्घृते गुडे रोगा मृत्युर्लीनो विदाहिषु ।आरोग्यं कटुतिक्तेषु बलं मांसे पयःसु च ॥
अन्नादष्टगुणं पिष्टं पिष्टादष्टगुणं पयः ।पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसादष्टगुणं घृतम् ॥
घृतादष्टगुणं तैलं मर्द्दनान्न च भक्षणात् ।आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद्देहधारणः ॥
* ॥
आयुष्यं प्राङ्मखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्तेह्युदङ्मुखः ॥
कुक्षेरन्नेन भागौ द्वावेकं पानेन पूरयेत् ।वायोः सञ्चारणार्थञ्च चतुर्थमवशेषयेत् ॥
दन्ते चावगतं चान्नं सौचेनैवाहरेज्जलैः ।कुर्य्यादनिर्गतं तद्धि सुखस्यानिष्टगन्धताम् ॥
भुक्त्रा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते ।अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥
भुक्त्वाचम्य करं वामं दत्त्वा कुक्षौ ततः पठेत् ।भुक्तं महेन्द्रहस्तेन वैश्वानरसुखेन च ॥
गरुडस्य च कण्ठेन समुद्रस्य च वह्निना ।वातापिर्भक्षितो येन पीतो येन महोदधिः ॥
यन्मया खादितं पीतं तदगस्त्यो जरिष्यति ।पठित्वैतत् सुखासीनः क्षणं तिष्ठेदनाकुलः ॥
भुक्त्रा पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् ।एवं ह्यधोगतं चान्नं सुखं तिष्ठति जीर्य्यति ॥
भुक्त्वोपविशतस्तुन्दं शयानस्य वपुर्भवेत् ।आयुश्चंक्रममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपि च ।“ततो भोजनवेलायां कुर्य्यान्मङ्गलदर्शनम् ।तस्य प्रदक्षिणं नित्यमायुर्धर्म्मविवर्द्धनम् ॥
लोकेऽस्मिन् मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः ।हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥
पादुकारोहणं कुर्य्यात् पूर्व्वं भोजनतः परम् ।पादरोगहरं वृष्यं चक्षुष्यं चायुषे हितम् ॥
* ॥
शरीरे जायते नित्यं वाञ्छा नॄणां चतुर्विधा ।बुभुक्षा च पिपासा च सुषुप्सा सुरतस्पृहा ॥
भोजनेच्छाविघातात् स्यादङ्गमर्द्दोऽरुचिः श्रमः ।तन्द्रा लोचनदौर्ब्बल्यं धातुदाहो बलक्षयः ॥
विघातेन पिपासायाः शोषः कण्ठास्ययोर्भवेत् ।श्रवणस्यावरोधश्च रक्तशोषो हृदि व्यथा ॥
निद्राविघाततो जम्भा शिरोलोचनगौरवम् ।अङ्गमर्द्दस्तथा तन्द्रा स्यादन्नापाक एव च ॥
बुभुक्षितो न योऽश्नाति तस्याहारेन्धनक्षयात् ।मन्दीभवति कायाग्निर्यथा चाग्निर्निरिन्धनः ॥
आहारं पचति शिखी दोषाननाहारः पचति ।दोषक्षये च धातून् पचति धातुक्षये प्राणान् ॥
आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद्देहधारणः ।स्मृत्यायुःशक्तिवर्णौजःसत्त्वशोभाविवर्द्ध्वनः ॥
यथोक्तगुणसम्पन्नमुपसेवेत भोजनम् ।विचार्य्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि ॥
”उभयोः कालयोः प्रातः सायञ्च । तथा च ।“सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं श्रुतिबोधितम् ।नान्तरा भोजनङ्कुर्य्यादग्निहोत्रसमो विधिः ॥
”प्रातः प्रथमयामात् उपरि द्वितीययामात्अर्व्वाक् । तथा च ।“याममध्ये न भोक्तव्यं यामयुग्मं न लङ्घयेत् ।याममध्ये रसोत्पत्तिर्यामयुग्माद्बलक्षयः ॥
”अन्यच्च ।“क्षुत् सम्भवति पक्वेषु रसदोषमलेषु च ।काले वा यदि वाकाले सोऽन्नकाल उदाहृतः ॥
”रसादीनां पाकं ज्ञातुमाह ।“उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः ।लघुता क्षुत्पिपासा च यदा कालः स भोजने ॥
”स्थानमाह ।“आहारं विजने कुर्य्यान्निर्हारमपि सर्व्वदा ।उभाभ्यां लक्ष्म्युपेतः स्यात् प्रकाशे हीयतेश्रिया ॥
निर्हारो मलमूत्रोत्सर्गः । अन्यच्च ।“आहारनिर्हारविहारयोगाःसदैव सद्भिर्व्विजने विधेया इति ॥
” * ॥
भोजने येषां दृष्टिर्निवारणीया तानाह ।“हीनदीनक्षुधार्त्तानां पापषण्डैणरोगिणाम् ।कुक्कुटादिशुनां दृष्टिर्भोजने नैव शोभना ॥
”येषां दृष्टिः शुभदा तानाह ।“पितृमातृसुहृद्बैद्यापापकृद्धंसवर्हिणाम् ।सारसस्य चकोरस्य भोजने दृष्टिरुत्तमा ॥
”कथञ्चित्तद्दुष्टदृष्टिपाते तद्दोषशान्तये ब्रह्मा-दीन् स्मरेत् । तद्यथा, --“अन्नं ब्रह्म रसो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः ।इति सञ्चिन्त्य भुञ्जानो दृष्टिदोषो न बाधते ॥
अञ्जनागर्भसम्भूतं कुमारं ब्रह्मचारिणम् ।दृष्टिदोषविनाशाय हनूमन्तं स्मराम्यहम् ॥
”भाजनमाह ।“दोषहृद्दृष्टिदं पथ्यं हैमं भोजनभाजनम् ।रौप्यं भवति चक्षुष्यं पित्तहृत् कफवातकृत् ॥
कांस्यं बुद्धिप्रदं रुच्यं रक्तपित्तप्रसादनम् ।पैत्तलं वातकृद्रूक्षमुष्णं कृमिकफप्रणुत् ॥
आयसे कान्तपात्रे च भोजनं सिद्धिकारकम् ।शोथपाण्डुहरं बल्यं कामलापहमुत्तमम् ॥
शैलजे मृण्मये पात्रे भोजनं श्रीनिवारणम् ।दारूद्भवे विशेषेण रुचिदं श्लेष्मकारि च ॥
पात्रं पत्रमयं रुच्यं दीपनं विषपापनुत् ॥
जलपात्रन्तु ताम्रस्य तदभावे मृदो हितम् ॥
पवित्रं शीतलं पात्रं घटितं स्फटिकेन यत् ।काचेन रचितं तद्वत्तथा वैदूर्य्यसम्भवम् ॥
* ॥
भोजनाग्रे सदा पथ्यं लवणार्द्रकभक्षणम् ।अग्निसन्दीपनं रुच्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् ॥
”लवणं सैन्धयं ज्ञेयम् । आर्द्रकन्तु कटुकमपि नपित्तविरोधि मधुरपाकित्वात् ॥
“अश्नीयात्तन्मना भूत्वा पूर्व्वन्तु मधुरं रसम् ।मध्येऽम्ललवणौ पश्चात् कटुतिक्तकषायकान् ॥
फलान्यादौ समश्नीयात् दाडिमादीनि बुद्धिमान् ॥
विना मोचाफलं तद्वद्वर्ज्जनीया च कर्क्कटी ॥
मृणालविसशालूककन्देक्षुप्रभृतीन्यपि ।पूर्व्वमेव हि भोज्यानि न तु भुक्त्रा कदाचन ॥
गुरु पिष्टमयं द्रव्यं तण्डुलान् पृथुकानपि ।न जातु भुक्तवान् खादेन्मात्रां खादेद्बुभु-क्षितः ॥
घृतपूर्व्वं समश्नीयात् कठिनं प्राक् ततो मृदु ।अन्ते पुनर्द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति ॥
”अयमर्थः । प्राक् घृतपूर्व्वं कठिनं समश्नीयात् ।यथा काश्यादिवासिनः प्रथमं सव्यञ्जनां घृतपूर्व्वांरोटिकां भुञ्जते । ततो मृदुसपूपादिकमोदनंभुञ्जते । अन्ते पुनर्द्रबाशी भोजनान्ते दधितक्र-दुग्धादि भुञ्जते ।“यद्यत् स्वादुतरं तद्धि विदध्यादुत्तरोत्तरम् ।भुक्त्वा यत् प्रार्थ्यते भूयस्तदुक्तं स्वादु भोजनम् ॥
”स्वाद्वन्नस्य गुणमाह ।“सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं रसनासुखम् ।स्वादु सञ्जनयत्यन्नमस्वादु च विपर्य्ययम् ॥
अत्युष्णान्नं बलं हन्ति शीतं शुष्कञ्च दुर्ज्जरम् ।अतिक्लिन्नं ग्लानिकरं युक्तियुक्तं हि भोजनम् ॥
अतिद्रुताशिताहारो गुणान् दोषान्न बिन्दति ।भोज्यं शीतमहृद्यञ्च स्याद्बिलम्बितमश्नतः ॥
”गुरु त्रिविधं तन्निवारयन्नाह ।“मन्दानलो नरो द्रव्यं मात्रागुरु विवर्ज्जयेत् ।स्वभावतश्च गुरु यत्तथा संस्कारतो गुरु ॥
मात्रागुरुस्तु मुद्गादिर्माषादिः प्रकृतेर्गुरुः ।संस्कारगुरु पिष्टान्नं प्रोक्तमित्युपलक्षणम् ॥
* ॥
आहारं षड्विधं चूष्यं पेयं लेह्यं तथैव च ।भोज्यं भक्ष्यं तथा चर्व्यं गुरु विद्याद्यथोत्तरम् ॥
”चूष्यं इक्षुदाडिमादि । पेयं पानकशर्करोद-कादि । लेह्यं रसालाक्वथितादि । क्वथिताकटी इति लोके । भोज्यं भक्तसूपादि । भक्ष्यंलड्डुकमण्डकादि । चर्व्व्यं चिपिटचणकादि ॥
स्वभावगुरुसंस्कारगुरुणोः स्वभावलघुनश्चभक्ष्यस्य भोजनपरिमाणमाह ।“गुरूणामर्द्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते ।”अयमर्थः । माषपिष्टान्नादिभिरर्द्धं सौहित्यंकर्त्तव्यं मुद्गादिभिः स्वाभाविक्या मात्रया तृप्तिःकर्त्तव्येत्यर्थः ।“द्रवो द्रवोत्तरश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते ।”द्रवः पेयादि । द्रवोत्तरः तक्राद्यधिक ओद-नादिर्मात्रातोऽधिकोऽपि मात्रागुरुर्न मन्तव्यः ।पेयस्य सर्व्वतो लघुत्वात् ! उक्तञ्च सुश्रुतेन ।पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरमिति ।पेयं पय आदि । लेह्यं रसालादि । अद्यंओदनसूपादि । भक्ष्यं मोदकादि ।“द्रवाढ्यमपि शुष्कन्तु सम्यगेवोपपद्यते ।विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति ॥
”अयमर्थः । शुष्कमपि स्रोतोरोधकरमपिद्रवाढ्यं सम्यक् पाकं याति । केवलस्य शुष्क-स्यान्नस्य दोषमाह । विशुष्कमन्नभित्यादि ॥
अपक्वं तत् किं भवतीत्यपेक्षायामाह ।“पिण्डीकृतमसंक्लिन्नं विदाहमुपगच्छति ।”पिण्डीकृतं अष्ठीलावद्भूतम् । असंक्लिन्नंअसम्यगार्द्रम् । विदाहमुपगच्छति विदग्धंभवतीत्यर्थः ॥
शुष्कादीनां वैगुण्यमाह ।शुष्कं विरुद्ध्वं विष्ठम्भि वह्निव्यापादमावहेत् ।”शुष्क चिपिटादि । विरुद्धं क्षीरमत्स्यादि ।विष्टाम्भि चणकमसूरादि वह्निमान्द्यं कुर्य्यात् ।“न भुक्त्वा न रदैश्छित्त्वा न निशायां न वाबहून् ।”न जलान्तरितान्न द्विः शक्तूनद्यान्न केवलान् ॥
पुनर्द्दानं पृथक् पानं सामिषं पयसा निशि ।दन्तच्छेदनमुष्णञ्च सप्त शक्तुषु वर्ज्जयेत् ॥
”विषमाशनस्य लक्षणमाह ।“बहुस्तोकमकाले वा ज्ञेयं तद्विषमाशनम् ।”बहुलाल्पस्य भक्षितस्य दोषमाह ।“आलस्यगौरवाटोपशब्दांश्च कुरुतेऽधिकम् ।हीनमात्रं तनोः कार्श्यं करोति च बलक्षयम् ॥
”अधिकं अन्नम् ॥
अकाले भुक्तस्य दोषमाह ।“अप्राप्तकालो भुञ्जानोऽप्यसमर्थतनुर्नरः ।तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणञ्चाधिगच्छति ॥
”अप्राप्तकालः कालादतिप्राक् भुञ्जानोऽसमर्थ-शरीरो भवति । तथा सति तांस्तान् व्याधीन्शिरोव्यथाविसूचिकालसकबिलम्बिकादीन्प्राप्नोति । तेषामाधिक्ये मरणमपि प्राप्नो-तीत्यर्थः ।“कालेऽतीतेऽग्रतो जन्तोर्व्वायुनापहतेऽनले ।कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं न स्याद्भोक्तुं पुनः स्पृहा ॥
कुक्षेर्भागद्वयं भोज्यैस्तृतीयं वारि पूरयेत् ।वायोः सञ्चरणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत् ॥
रसेनान्नस्य रसना प्रथमेनोपतर्पिता ।न तथा स्वादुमाप्नोति ततः सेच्याम्बुनान्तरा ॥
अत्यम्वुपानान्न विपच्यतेऽन्न-मनम्बुपानाच्च स एव दोषः ।तस्मान्नरो वह्निविवर्द्धनायमुहुर्मुहुर्व्वारि पिबेदभूरि ॥
भुक्तस्यादौ जलं पीतं कार्श्यमन्दाग्निदोषकृत् ।मध्येऽग्निदीपनं श्रेष्ठमन्ते स्थौल्यकफप्रदम् ॥
”अन्यच्च ।“समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः ।”इति वाग्भटः ॥
भुक्तं भोजनम् ।“तृषितस्तु न चाश्नीयात् क्षुधितो न पिबेज्जलम् ।तृषितस्तु भवेद्गुल्मी क्षुधितस्तु जलोदरी ॥
”ननु शिष्टा भोजनान्ते दुग्धं पिबन्ति तत् कथ-मुचितम् । यतस्त्रिधा विभक्तस्य भोजन-कालस्य प्रथमो भागो वातस्य द्वितीयः पित्तस्यतृतीयः कफस्य । अतएवाह ।“अश्नीयात्तन्मना भूत्वा पूर्व्वन्तु मधुरं रसम् ।मध्येऽम्ललवणौ पश्चात् कटुतिक्तकषायकान् ॥
”अस्यायमभिप्रायः । भोजने पूर्व्वं भुक्तो मधुरोरसो बुभुक्षितस्य वातपित्तयोः शमको भवति ।“भोजनमध्ये भुक्तावम्ललवणौपित्ताशये च वह्निवृद्धिं कुरुतः ।भोजनान्त्यसमये भुक्ताः कटुतिक्त-कषाया रसा कफं शमयन्तीति ।”अतो भोजनावसानसमयस्य कफकाल-त्वात्तत्र कथं श्लेष्मजनकं दुग्धं पातुमुचितंभवति । यत उक्तम् ।“दुग्धं स्वादुरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्द्धनम् ।वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलमिति ॥
”उच्यते ।“विदाहीन्यन्नपानानि यानि भुङ्क्ते हि मानवः ।तद्विदाहप्रशान्त्यर्थं भोजनान्ते पयः पिबेत् ॥
”अतएव ब्रह्मपुराणे ।“कुर्य्यात् क्षीरान्नमाहारं दध्यन्नं न कदाचनेति ॥
लवणाम्लकटूष्णानि विदाहीन्यति यानि तु ।तद्दोषं हर्त्तुमाहारं मधुरेण समापयेत् ॥
”भोजनावसानसमये दुग्धादिमधुरभोजनेनैववर्द्धितकफो लवणाम्लकटुभोजनजनितां पित्तस्यवृद्धिं नाशयति पित्तवृद्धिनाशनेन कफस्यापिवृद्धिरुपक्षीणा भवति क्षीणकफवृद्धिरग्निमान्द्या-दीन् व्याधीन् उत्पादयितुं न शक्नोति ॥
“एवं भुक्त्वा समाचामेत् रूक्षग्रहणपूर्व्वकम् ।भोजने दन्तलग्नानि निर्हृत्याचमनञ्चरेत् ॥
दन्तलग्नमनिर्हार्य्यं लेपं मन्येत दन्तवत् ।न तत्र बहुशः कुर्य्याद्यत्नं निर्हरणं प्रति ॥
आचम्य जलयुक्ताभ्यां पाणिभ्यां चक्षुषीस्पृशेत् ।भुक्त्वा पाणितले घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते ।अचिरेनैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥
भुक्त्रा च संस्मरेन्नित्यमगस्त्यादीन् सुखावहान् ।विष्णुरात्मा तथैवान्नं परिणामश्च वै यथा ।सत्येन तेन यद्भुक्तं जीर्य्यत्यन्नमिदं तथा ॥
अगस्तिरग्निर्वडवानलश्चभुक्तं ममान्नं जरयत्वशेषम् ।सुखञ्च मे तत् परिणामसम्भवंयच्छत्वरोगं मम चारुदेहे ॥
अङ्गारकमगस्तिञ्च पावकं सूर्य्यमश्विनौ ॥
यश्चैतान् संस्मरेन्नित्यं भुक्तं तस्याशु जीर्य्यति ॥
इत्युच्चार्य्य स्वहस्तेन परिमार्ज्य तथोदरम् ।अनायासप्रदायीनि कुर्य्यात् कर्म्माण्यतन्द्रितः ॥
”अतन्द्रितः जाग्रत्तिष्ठेन्न तु सुप्यात् । भुक्त-मात्रस्य तु स्वप्नान्मन्दाग्निः कुपितः कफ इतिवचनात् ।“जीर्णेऽन्ने वर्द्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेधते ।भुक्तमात्रे कफश्चापि क्रमोऽयं भोजनोपरि ॥
”विदग्धे किञ्चित्पक्वे पित्तमेधते किञ्चिदपक्वेकफः ॥
भुक्तमात्रे संजातकफस्य प्रतीकारमाह ।“धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः ॥
पूगकर्पूरकस्तूरी लवङ्गसुमनःफलैः ।फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैषद्यकारिभिः ।ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः ॥
”धूभेन अगुर्व्वादिधूमेन । अपोह्य कफं दूरी-कृत्य । कषायकटुतिक्तकैः फलैः कर्पूरकस्तूरी-लवङ्गादिभिः । पूगैः क्रमुकैः । सुमनःफलैःजातीफलैः ॥
फलैः एलाहरीतक्यादिफलैः ।“रते सुप्तोत्थिते स्नाते भुक्ते वान्ते च सङ्गरे ।सभायां विदुषां राज्ञां कुर्य्यात्ताम्बूलभक्षणम् ॥
भुक्त्वा शतपदीं गच्छेच्छनैस्तेन तु जायते ।अन्नसंघातशैथिल्यं ग्रीवाजानुकटीसुखम् ॥
भुक्त्रोपविशतस्तुन्दं शयानस्य तु पुष्टता ।आयुश्चंक्रममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः ॥
”चंक्रममाणस्य पदशतं शनैर्गच्छतः ॥
* ॥
“श्वासानष्टौ समुत्तानस्तान् द्विः पार्श्वे तु दक्षिणे ।ततस्तद्द्विगुणान् वामे पश्चात् सुप्यात् यथासुखम् ।वामदिशायामनलो नाभेरूर्द्ध्वोऽस्ति जन्तूनाम् ।तस्मात्तु वामपार्श्वे शयीत भुक्तप्रपाकार्थम् ॥
त्रिदोषशमनी खट्वा तूली वातकफापहा ।भूशय्या वृं हणी वृष्या काष्ठपट्टी तु वातुला ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“स्नातो यथावत् कृत्वा च देवर्षिपितृतर्पणम् ।प्रशस्तरत्नपाणिस्तु भुञ्जीत प्रयतो गृही ॥
कृते जप्ये हुते वह्नौ शुद्धवस्त्रधरो नृप ! ।दत्त्वातिथिभ्यो विप्रेभ्यो गुरुभ्यः संश्रिताय तु ॥
पुण्यगन्धधरः शस्तमाल्यधारी नरेश्वर ! ।नैकवस्त्रधरोऽथार्द्रपाणिपादो नरेश्वर ! ॥
विशुद्धवदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्मुखः ।प्राङ्प्रखोदङ्मुखो वापि न चैवान्यमना नरः ॥
”“अन्नं प्रशस्तं पथ्यञ्च प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैः ।न कुत्सिताहृतञ्चैव जुगुप्सावदसंस्कृतम् ॥
दत्त्वा तु भक्तं शिष्येभ्यः क्षुधितेभ्यस्तथा गृही ।प्रशस्तशुद्धपात्रेषु भुञ्जीताकुपितो नृप ! ॥
नासन्दीसंस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर ! ।नाकाले नातिसङ्कीर्णे दत्त्वाग्रञ्च नरोऽग्नये ॥
आसन्दी दारुमयत्रिपदी ।“मन्त्राभिमन्त्रितं शस्तं न च पर्य्युषितं नृप ! ।अन्यत्र फलमांसेभ्यः शक्तुशाकादिकान्तथा ॥
तद्वद्धरितकेभ्यश्च गुडपक्वेभ्य एव च ।भुञ्जीतोद्धृतसाराणि न कदाचिन्नरेश्वर ! ॥
”हरितकेभ्यः अपक्वलेह्यादिभ्यः ॥
“नाशेषं पुरुषोऽश्नीयादन्यत्र जगतीपते ! ।मध्वम्बुदधिसर्पिभ्यः शक्तुभ्यश्च विवेकवान् ॥
अश्नीयात्तन्मयो भूत्वा पूर्व्वन्तु मधुरं रसम् ।लवणाम्ले तथा मध्ये कटुतिक्तादिकांस्ततः ॥
प्राक् द्रवं पुरुषोऽश्नीयान्मध्ये च कठिनाशनम् ।अन्ते पुनर्द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति ।अनिन्द्यं भक्षयेदित्थं वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।पञ्चग्रासं महामौनं प्राणाद्याप्यायनादि तत् ॥
भुक्त्वा सम्यगथाचम्य प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा ।यथावत् पुनराचामेत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः ॥
स्वस्थः प्रशान्तचित्तश्च कृतासनपरिग्रहः ।अभीष्टदेवतानाञ्च कुर्व्वीत स्मरणं नरः ॥
अग्निराप्याययत्वन्नं पार्थिवं पवनेरितः ।दत्तावकाशं नभसा जरयत्वस्तु मे सुखम् ॥
अन्नं बलाय मे भूमेरपामग्न्यनिलस्य च ।भवत्वेतत्परिणतौ ममास्त्वव्याहतं सुखम् ॥
प्राणापानसमानानामुदानव्यानयोस्तथा ।अन्नं पुष्टिकरञ्चास्तु ममास्त्वव्याहतं सुखम् ॥
अगस्तिरग्निर्वडवानलश्चभुक्तं मयान्नं जरयत्वशेषम् ।सुखञ्च मे तत्परिणामसम्भवंयच्छत्वरोगं मम चास्तु देहे ॥
विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेहि-प्रधानभूतो भगवान् यथैकः ।सत्येन तेनान्नमशेषमेत-दारोग्यदं मे परिणाममेतु ॥
विष्णुरत्ता तथैवान्नं परिणामश्च वै तथा ।सत्येन तेन मे भुक्तं जीर्य्यत्वन्नमिदं तथा ॥
इत्युच्चार्य्य स्वहस्तेन परिमृज्य तथोदरम् ।अनायासप्रदायीनि कुर्य्यात् कर्म्माण्यतन्द्रितः ॥
सच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गादविरोधिना ।दिनं नयेत्ततः सन्ध्यामुपतिष्ठेत् समाहितः ॥
”इति विष्णुपुराणे ३ अंशे ११ अध्यायः ॥
* ॥
अपरञ्च ।“भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतोऽनन्यमानसः ।भैक्षेण वर्त्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद्व्रती ॥
भैक्षेण वृत्तिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ।पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैनदकुत्सयन् ॥
दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्व्वशः ।अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यञ्चातिभोजनम् ।अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत् परिवर्जयेम् ॥
प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत सूर्य्याभिमुख एव वा ।नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः ॥
प्रक्षाल्य पाणी पादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् ।शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत् ॥
नाश्नीयाद्भार्य्यया सार्द्धं नैनामीक्षेत मेहतीम् ।न भक्षयेदभक्ष्याणि नापेयं वा पिबेद्द्विजः ॥
”अभक्ष्यान्नन्तु भक्तशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
“भुञ्जीत बन्धुभिः सार्द्धं वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तम ! ।भुञ्जीत चेदमूढात्मा तिर्य्यग्योनिं स गच्छति ॥
वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियाक्षया ।नाशयत्याशु पापानि देवानामर्च्चनन्तथा ॥
यो मोहादथवालस्यादकृत्वा देवतार्च्चनम् ।भुङ्क्ते स याति नरकान् शूकरेष्वभिजायते ॥
तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन कृत्वा कर्म्माणि वै द्विजः ।भुञ्जीत स्वजनैः सार्द्धं स याति परमां गतिम् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १७ अध्यायः ॥
* ॥
व्यास उवाच ।“प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत सूर्य्याभिमुख एव वा ।आसीनस्त्वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु ॥
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ॥
श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते हृयतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः ॥
पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्य्याद्भूमौ पात्रं निधाय तु ।उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः ॥
उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ ।आचम्यार्द्राननोऽक्रोधः पञ्चार्द्रो भोजनञ्चरेत् ॥
महाव्याहृतिकं भिन्नं परिधायोदकेन तु ।अमृतोपस्तरणमसीत्यापोऽशानक्रियाञ्चरेत् ॥
खाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणापानाहुतिन्ततः ।अपानाय ततः कृत्वा व्यानाय तदनन्तरम् ॥
उदानाय ततः कुर्य्यात् समानायेति पञ्चमीम् ।विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादात्मनि द्विजः ॥
शेषमन्नं यथोक्तञ्च भुञ्जीत व्य्यञ्जनैर्युतम् ।ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम् ॥
अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् ।आचान्तः पुनराचामेदायं गौरीतिमन्त्रतः ॥
द्रुपदां वा त्रिरावाह्य सर्व्वपापप्रणाशिनीम् ।प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद्धृदयन्ततः ॥
आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठेऽथ दक्षिणे ।निःस्रावयेद्धस्तजलं मूर्द्धहस्तः समाहितः ॥
हुत्वान्नमन्त्रणं कुर्य्यात् सन्ध्यायामिति मन्त्रतः ।अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद्ब्राह्मणोऽति हि ॥
सर्व्वेषामेव योगानामात्मयोगः परः स्मृतः ।योऽनेन विधिना कुर्य्यात् स याति ब्रह्मणःक्षयम् ॥
यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्रग्गन्धालङ्कतो नरः ।सायं प्रातर्नान्तरा वै सन्ध्यायान्तु विशेषतः ॥
नाद्यात् सूर्य्यग्रहात् पूर्व्वमह्नि सायं शशिग्रहात् ।ग्रहकाले तु नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात्तु मुक्तयोः ।मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा ॥
अमुक्तयोरस्तं गतयोः स्नात्वा दृष्ट्वा परेऽहनि ।नाश्नीयात् प्रेक्षमाणानामप्रदायैव दुर्म्मतिः ॥
नायज्ञशिष्टादन्यद्वा न क्रुद्धो नान्यमानसः ॥
आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् ।वृत्त्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम् ॥
यद्भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यच्च भुङ्क्ते उदङ्मुखः ।सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्व्वं विद्यात्तदासुरम् ॥
नार्द्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् ।न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितोऽपि वा ॥
न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु ।नोच्छिष्टो घृतमादद्यान्न मूर्द्धानं स्पृशेदपि ॥
न ब्रह्म कीर्त्तयेद्वापि न निःशेषं न भार्य्यया ।नान्धकारे च नाकाशे न च देवालयादिषु ॥
नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न च यानस्थितोऽपि वा ।न पादुकानुगतो वा न हसन् विलपन्न हि ॥
भुक्त्वैवं सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् ॥
”इति कूर्म्मे उपविभागे १८ अध्यायः ॥
* ॥
अपरञ्च ।“दत्त्वा च हुत्वा पितृदेवताभ्योभृत्वातिथीन् भृत्यजनावशिष्टम् ।तुष्टः शुचिः श्रद्दधानोऽत्ति योऽन्नंतस्यामृतं स्यात् स पुमान् भुनक्ति ॥
”सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्म्मितम् ।धैदिके लौकिकेऽग्नौ तु प्रत्यक्षे जाठरे तथा ॥
उपलिप्ते समे देशे शुचिः श्रद्धासमन्वितः ।पात्रेष्वर्थानुरूपेषु पुत्त्रशिष्यादिभिर्वृतः ॥
सुसंस्कृतं हितं स्निग्धं भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् ।यवगोधूमशाल्याट्यं मांसशाकादिभिर्युतम् ॥
कट्वम्ललवणैस्तिक्तैर्व्यञ्जनैस्तु सुगन्धिभिः ।भक्ष्यप्रकारान् विविधान् कन्दमूलफलानि च ॥
पात्रं भूमौ प्रतिष्ठाप्य यो भुङ्क्ते वाग्यतः शुचिः ।भोजने भोजने चैव त्रिरात्रफलमश्नुते ॥
यत्नेन धारयेद्विप्रः पवित्रं दक्षिणे करे ।भुञ्जानस्तु विशेषेण अन्नदोषैर्न लिप्यते ॥
यातुधानाः पिशाचाश्च असुरा राक्षसास्तथा ।घ्नन्ति केबलमन्नस्य मण्डलस्य विवर्ज्जनात् ॥
आदित्या वसवो रुद्रा ब्रह्मा चैव पितामहः ।मण्डलान्युपजीवन्ति तस्मात् कुर्व्वीत मण्डलम् ॥
चतुष्कोणं द्बिजाग्रस्य त्रिकोणं क्षत्त्रियस्य तु ।द्विकोणाकृति वैश्यस्य शूद्रस्य वर्त्तुलं सदा ॥
न लौहे मृण्मये पात्रे भिन्नेऽश्नीयात् कटेऽम्बरे ।आपः पुनन्त्वितिमन्त्रेण भुव्यास्तीर्य्य समासनम् ॥
”ध्रुवा द्यौरित्युपविश्य पात्रं प्रक्षाल्य मूर्द्धानंदिवोऽरतिमितिपात्रमभिमन्त्र्य भूम्यावृत्वायनेतिभूमौ पात्रं प्रतिष्ठापयेत् । आहतवासाः शुक्ल-वासा वा पवित्रात्मा क्षान्तात्मा प्राङ्मुखआसीनः पाणी प्रक्षाल्य दशहोतारन्निगद्येतिध्यायेदव्यक्तं पुरुषम् । तत ओजोऽसीत्यन्नाद्य-माह्रियमाणं प्रतिपत्तयेत् । ओजोसीत्यादिनाप्रतिगृह्य अहमस्म्यग्निरश्मीत्यृग्भ्यामभिमन्त्रयेत् ।उद्बुध्यस्वेति जाठराग्निमन्तरस्थं प्रबोधयेत् ।भूतपतये नमः भुवनपतये नमः भूतानां पतयेनमः इति नमस्कारान्ते बलित्रयं भूमौ दद्यात् ।अथात्रैवात्मानं चिन्तयेत् ।“प्राणस्य हृदयं स्थानमपानस्य गुदं स्मृतम् ।समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमाश्रितः ॥
पञ्चमः स तु विज्ञेयो व्यानः सर्व्वाङ्गसन्धिषु ।राजीवसदृशः प्राणो हृदये नित्यसंस्थितः ॥
तस्याधस्तादपानस्तु स वै गोक्षीरसन्निभः ।नाभ्या मध्ये समानस्तु विद्युज्ज्वालासमप्रभः ॥
प्राणस्योपर्य्युदानस्तु इन्द्रनीलसमप्रभः ।उभाभ्यामथ शाखाभ्यामथवाप्येकशाखया ।अशून्यं पात्रं कुर्व्वीत एवं हानिर्न जायते ॥
अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुख ! ।त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं विष्णोः परमं पदम् ॥
”अभृतोपस्तरणमसीत्यपः स्पृश्योपस्थाय वाचंनियच्छेत् । न्यस्तं महाव्याहृतिभिरद्भिः प्रदक्षिणंपरिषिच्य सव्येन पाणिना पात्रमविमुञ्चन्नमृतो-पस्तरणमसीति पुरस्तादपः पीत्वा पञ्चभिस्तैःप्राणाहुतीर्ज्जुहोति । प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमिशिवोमाविशाप्रदाहाय प्राणाय स्वाहा ।अपाने निविष्टोऽमृतं जुहोमि शिवोमाविशा-प्रदाहायापानाय स्वाहा । व्याने निविष्टोऽमृतंजुहोमि शिवोमाविशाप्रदाहाय समानायस्वाहा । इति तूष्णीं भूयो व्रतयेत् । प्रजापतिंमनसा ध्यायेत् ॥
* ॥
प्राणाय स्वाहेति प्राण-स्तृप्यति । प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति । चक्षुषितृप्यति आदित्यस्तृप्यति । आदित्ये तृप्यतिद्यौस्तृप्यति । दिवि तृप्यन्त्यां यत्किञ्चिद्द्यौ-श्चादित्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं अनु-तृप्यति । व्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति ।व्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति । श्रोत्रे तृप्यति चन्द्र-मास्तृप्यति । चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति ।दिक्षु तृप्यन्तीषु यत्किञ्चिद्दिशः खं चन्द्रमा-श्चाधितिष्ठन्ति । तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं अनु-तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्च्च-सेनेति । अपानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति । अपानेतृप्यति वाक् तृप्यति । वाचि तृप्यन्त्यां अग्नि-स्तृप्यति । अग्नौ तृप्यति पृथिवी तृप्यति ।पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किञ्चित् पृथिवी वाग्नि-श्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं अनुतृप्यति ।तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्च्च-सेनेति । समानाय स्वाहा इति समानस्तृप्यति ।समाने तृप्यति मनस्तृप्यति । मनसि तृप्यतिपर्य्यन्यस्तृप्यति । पर्य्यन्ये तृप्यति विद्युत्तृप्यति ।विद्युति तृप्यन्त्यां यत्किञ्चिद्धिद्युत्पर्य्यन्यश्चाधि-तिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानुतृप्तिं अनुतृप्यतिप्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्च्चसेनेति ।उदानाय स्वाहेति उदानस्तृप्यति । उदानेतृप्यति वायुस्तृप्यति । वायौ तृप्यति आकाश-स्तृप्यति । आकाशे तृप्यति यत्किञ्चिद्वायु-श्चाकाशश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति । तस्यानुतृप्ति-मनुतृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसाब्रह्मवर्च्चसेनेति ॥
* ॥
“भुक्तेऽन्नेकेचित्काङ्क्षन्ति भुक्तशेषं भुविक्षिपेत् ।केचित काङ्क्षन्त्यनाजीवाः केचित् कर्म्मवशा-नुगाः ॥
भुञ्जन्तु मम चोत्सृष्टं पात्रे वाथ मुवि स्थिते ।अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टात् पयः पिबेत् ॥
अह्नि पूर्व्वोपरिष्टाच्च वस्त्रं प्राणस्य निर्णयेत् ।भुक्त्रा पीत्वा च यः कश्चित् शून्यं पात्रं समुत्सृजेत् ॥
स पुनः क्षुत्पिपासार्त्तो भवेज्जन्मनि जन्मनि ।अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् ॥
”अपः पीत्वाचान्तः प्राणस्थानान्यद्भिः स्पृशति ।प्राणानां ग्रन्थिरसीति हृदयमालभ्य जपतिप्राणानां ग्रन्थिरसि इति प्राणदेशम् । विष्णो-र्जठरमसीतिनाभिदेशम् । यो देवानामधि-पतीति पुनरपि हृदयदेशमालभ्य जपति ।सावित्रीञ्चानुभाष्य त्रिरापो रसानां रसभुक्तत्रात्मा कर्म्मेष्टिः प्रीयतां विश्वभुगिति ध्यायेद-व्यक्तं पुरुषम् ॥
* ॥
“आहिताग्निरनड्वांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः ।अश्नन्त एव सिद्ध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नताम् ॥
गृहस्थो ब्रह्मचारी च योऽनश्नंस्तु तपश्चरेत् ।प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु सः ॥
अन्तराप्रातराशञ्च सायमाशन्तथैव च ।सदोपवासी भवति यो न भुड्क्ते कदाचन ॥
प्राणाग्निहोत्रमन्त्राणां निरुद्धे भोजने जपेत् ।त्रेधाग्निहोत्रमन्त्रांस्तु द्रव्यालाभेन तर्पयेत् ॥
यथाहि नलमैषीकमग्निप्रोतं प्रहूयते ।तद्वत् सर्व्वाणि पापानि निर्दहन्त्यात्मयाजिनः ॥
यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्य्युपासते ।एवं सर्व्वाणि भूतानि अग्निहोत्रमुपासते ॥
”इति ॥
* ॥
“भोजनस्य निषेधन्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः ।नोच्छ्रितो भक्षयेत् किञ्चिन्न गच्छन् वा कदाचन ॥
खट्वारूढो न भुञ्जीत न पाणिस्थं कदाचन ।चन्द्रसृर्य्योपरागे च ग्रस्तास्ते चन्द्रसूर्य्ययोः ॥
गोब्राह्मणोपवासेन न वाजीर्णे तु भोजने ।निशीथे नैकवासास्तु न लग्नोच्छिष्टभाजने ॥
न रात्रौ तिलसम्बद्धं दधि शक्तून्न माक्षिकम् ॥
कोविदारवटाश्वत्थफलानि न कदाचन ।चणकञ्च कौसुम्भं करमथितञ्च यद्दधि ॥
वेद्या बहिः पुरोडाशं तुल्यं गोमांसभक्षणे ।नोच्छिष्टेन घृतं ग्राह्यं शक्तून् वापद्गतोऽपि सन् ।पलाण्डुं लशुनं वापि भुञ्जंस्तत्पापमाप्नुयात् ॥
नानार्द्रमुखपाणिस्तु चन्द्रतारार्कमीक्षयेत् ।भुञ्जन् कुर्व्वन् स्वमूर्द्धानं स्पृशेद् ब्रह्म न कीर्त्तयेत् ॥
नार्द्रवासाः शिरःक्लिन्नः सोपानत्को निरासनः ।शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकम् ॥
नाश्नीयान्न पिबेच्चैव कृत्वा पर्य्यस्तिकां नरः ।पादप्रसारणं कृत्वा न च वेष्टितमस्तकः ॥
न च श्राद्धस्य यच्छिष्टं ग्रहे पर्य्युषितञ्च यत् ।दम्पत्योर्भुक्तशेषन्तु न भुञ्जीत कदाचन ॥
नातिचरितमश्नीयात् भुक्त्रा शेषं विवर्ज्जयेत् ।न भक्षयेत्तु निःशेषमन्यत्र दधिसर्पिषोः ॥
पयसो मधुशक्तूनां तिलानामोदनस्य च ।न चैको मिष्टमश्नीयान्न बहूनाञ्च पश्यताम् ॥
बहवस्तु न भुञ्जन्ति तथा चकस्य पश्यतः ।ओष्ठौ च न लिहेत् पाणिं नाङ्गुलिं पात्रमेव च ॥
शून्यालयेऽग्निशालायां देवागारे तथैव च ।आयुर्निरस्यते तस्य मिष्टैकस्य बुभुक्षतः ॥
अदत्त्वा गोऽग्निविप्रेभ्यः कुमारायानुयायिषु ।एकोऽन्नं मिष्टमश्नाति ततोऽन्यो नास्त्यपुण्यकृत् ॥
यस्त्वेकपङ्क्त्यां विषमं ददातिस्नेहाद्भयाद्वा यदि वार्थहेतोः ।वेदेषु दृष्टामृषभिस्तु गीतांतां ब्रह्महत्यां मुनयो वदन्ति ॥
एकपङ्क्त्युपविष्टानां दुष्कृतानां दुरात्मनाम् ।सर्व्वेषां तत्समं तावद्यावत् पङ्क्तिर्न भिद्यते ॥
एवं यो ब्राह्मणो भुङ्क्ते सन्तर्प्य पितृदेवताः ।स द्वे कुले समुद्धृत्य ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ॥
”इति वह्निपुराणे भोजनविधानम् ॥
* ॥
त्रिविधभोजनं यथा, --“उच्छिष्टमवशिष्टं वा पथ्यं पूतमभीप्सितम् ।भक्तानां भोजनं विष्णोर्नैवेद्यं सात्त्विकं मतम् ॥
इन्द्रियप्रीतिजननं शुक्रशोणितवर्द्धनम् ।भोजनं राजसं शुद्धमायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥
अतः परं तामसानां कट्वम्लोष्णाविदाहिकम् ।पूतिपर्य्युषितं ज्ञेयं भोजनं तामसप्रियम् ॥
”इति कल्किपुराणे २५ अध्यायः ॥
* ॥
श्राद्धादिषु निमन्त्रितस्यान्यत्र भोजने दोषोयथा, --“निमन्त्रितोऽन्यतो भुङ्क्ते श्राद्धे दैवे सपैतृके ।स द्विजो नरके वासं लभते नात्र संशयः ॥
”देवतादिष्वभुक्तवत्सु भोजने दोषा यथा, --“देवतापितृमर्त्येषु महत्सु ब्राह्मणेषु च ।अभुक्तवत्सु येऽश्नन्ति बालपित्रग्निमातृषु ॥
दुष्टास्ते पूयनिचये निपात्यन्तेऽधमाधमाः ।सूचीमुखाश्च जायन्ते क्षुधार्त्ताः किरिविग्रहाः ॥
”“एकपङ् क्त्युपविष्टाश्च समुत्थाय प्रयान्ति ये ।विड्भोजनं राक्षसेन्द्र ! नरकन्ते प्रयान्ति हि ॥
एकसार्थप्रयातञ्च तथान्यञ्चार्थितं नराः ।असंविभज्य भुञ्जन्ति ते यान्ति श्लेष्मभोजनम् ॥
पायसं कृशरं मांसं वृथा भुक्तञ्च यैर्नरैः ।तेषामयोगुडास्तप्ताः क्षिप्यन्ते वदनेऽद्भुताः ॥
”इति वामनपुराणे १२ अध्यायः ॥
* ॥
औषधातिरिक्तकिञ्चिद्भोजनवतो नित्यनैमित्तिक-क्रियानिषेधो यथा, --“द्रव्ये भुक्ते त्वजीर्णे च नैव भुक्त्रा च किञ्चन ।कर्म्म कुर्य्यान्नरो नित्यं सूतके मृतके तथा ॥
पत्रं पुष्पञ्च ताम्बूलं भेषजत्वेन कल्पितम् ।कणादिपिप्पल्यन्तञ्च फलं भुक्वा न चाचरेत् ॥
जलस्यापि नरश्रेष्ठ ! भोजनाद्भेषजादृतें ।नित्यक्रिया बिवर्त्तेत सह नैमित्तिकैः सदा ॥
”इति कालिकापुराणे ५४ अध्यायः ॥
भोजने पाकविधौ दिङ्नियमो यथा, --“पूर्व्वाशाभिमुखो भूंत्वा उत्तराशामुखेन वा ।पचेदन्नञ्च मध्याह्ने सायाह्ने च विवर्ज्जयेत् ॥
अग्न्याशाभिमुखे पक्त्वा अमृतान्नं विजानीहि ।पूर्व्वामुखो धर्म्मकामः शोकहानिश्च दक्षिणे ॥
श्रीकामश्चोत्तरमुखे पतिकामश्च पश्चिमे ।ऐशान्याभिमुखे पक्त्वा दरिद्रो जायते नरः ॥
”पाकपात्रनिरूपणं यथा, --“यदा तु आयसे पात्रे पक्त्वा अश्नाति वै द्विजः ।स पापिष्ठोऽपि भुङ्क्तेऽन्नं रौरवे परिपच्यते ॥
ताम्रे पक्त्वा चक्षुर्हानिर्मणौ भवति वै क्षयः ।पितृभ्यां पक्वमन्नञ्च पितृव्येण यशस्विनि ! ॥
पुण्डरीकस्य यज्ञस्य लभते फलमीप्सिंतम् ।वातुलेन तु यत् पक्वं भगिन्या च कनिष्ठया ।असगोत्रेण यत् पक्वं शोणितं तदपि स्मृतम् ॥
अभक्तेन च यत् पक्वं स्त्रिया पक्वं तथैव च ।पक्वपात्रे च यत् पक्वं तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत् ॥
”पाककाष्ठनिरूपणं यथा, --“उडुम्बरेण काष्ठेन कदम्बस्य दलेन च ।शालेन करमर्द्देन उदरावर्त्तकेन च ॥
पक्त्वान्नं नैव भुञ्जीत भुक्त्रा रात्रिमुपावसेत ॥
”निषिद्धान्नं यथा, --“गर्हितान्नमवीरान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ।अप्रजा या तु वनिता नाश्नीयादेव तद्गृहे ॥
शालकाष्ठस्य पक्वान्नं शिरीषकस्य चैव हि ।कालचण्डातकस्यैव वज्रवारणकस्य च ॥
भेरण्डशाल्मलैर्वापि पक्वान्नं गर्हितं स्मृतम् ॥
”पाकपात्रत्यागकालो यथा, --“यदा मृण्मयपात्रे तु पक्वं वै सार्व्वकालिकम् ।मासें पक्षे तथाष्टासु तत्पात्रं विसृजेद् गृही ॥
धनुःपाके तथा सिंहे मीने चैव वरानने ! !यः कुर्य्याद्भोजनं देवि ! कृच्छ्रेणेव विशुद्ध्यति ॥
”पाकार्थजलदानं यथा, --“एकदा तु जलं दद्याद् द्बिवारं न प्रदापयेत् ।त्रिभागं पूरयेत् पात्रं पश्चात्तोयं न दापयेत् ॥
”भोजनस्थानादि यथा, --“उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वाग्यतः ।प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत शुचिः पीठमव-स्थितः ॥
”पीठनिरूपणं यथा, --“सार्द्धहस्ते चतुष्कोणे सहकारविनिर्मिते ।चामभद्रदारुमये प्रादेशोच्छ्रायसंयुते ॥
वरुणासने भवेद्वृद्धिर्भद्रके श्रियमाप्नुयात् ।चामे धनविवृद्धिः स्याद्धर्म्मवृद्धिस्तु भद्रके ।शालासने कशेरुके किंशुके मरणं भवेत् ॥
”भोजने दीपनिरूपणं यथा, --“घृतदीप्त्या यज्ञफलं तैले धेनुफलं लभेत् ॥
”भोजने चाण्डालादिदृष्टिनिषेधो यथा, --“यदा भोजनकाले तु चाण्डालैः पतितैस्तथा ।श्वकुक्कुटवराहैश्च म्लेच्छैश्च अन्त्यजैरपि ।अन्नं वाप्यथ पानं वा दृष्टमात्रं परित्यजेत् ॥
”“रजस्वलायाः संस्पृष्टीर्वाचं श्रुत्रा प्रमादतः ।व्रतस्थो वर्ज्जयेद्देवि ! अव्रते प्रोक्षणञ्चरेत् ॥
देवालये तथा तीर्थे सिद्धक्षेत्रे च शङ्करि ! ।ब्राह्मणानां समाजे तु भुक्त्वा क्रतुफलं लभेत् ॥
आचान्ती भोजनं कुर्य्यादनामायां हिरण्ययुक् ।सुवर्णेन स्पृशेदन्नं तदन्नञ्चामृतं विदुः ॥
रजःस्पृशं यदन्नञ्च भुक्त्रा भवति किल्विषी ।पौष्पकेण स्पृशेदन्नमन्नं विष्ठासमं भवेत् ॥
वैदूर्य्येण माणिक्येन स्फटिकेन स्पृशेदपि ।स्वर्णेन संस्पृशेदन्नं तदन्नं शुचितामियात् ॥
”भोजने दिङ्नियमो यथा, --“आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते रात्रौ चैव उदङ्-मुखः ।यशस्वी दक्षिणे चैव पश्चिमे तु विवर्ज्जयेत् ॥
”भोजने मण्डलानि यथा, --“मण्डलं भोजने काले चतुष्कोणं द्विजस्य च ।क्षत्त्रियस्य भवेद्दैर्घं वैश्यस्य कूर्म्मपृष्टकम् ।स्त्रीशूद्राणां भवेद्वृत्तं शकटाकारमेव वा ॥
”अथ भोजनकालः ।“सायं प्रातर्द्विजातीनामशनं देवनिर्म्मितम् ।नित्यमह्नि तमस्विन्यां सार्द्धप्रहरयामतः ॥
रात्रौ यामत्रयान्ते च सन्ध्ययोर्न कदाचन ।अकालभोजनं कृत्वा प्राणायामेन शुद्ध्यति ।अहोरात्रेश्च सन्ध्यायां भुक्त्वा कृच्छ्रं समाचरेत् ॥
”मोदकादिभक्षणानन्तरमन्नभोजनविधिर्यथा, --मोदकं कन्दुपक्वञ्च गव्याढ्यं घृतसंयुतम् ।पुनः पुनर्भोजने च पुनरन्नं न दुष्यति ।त्रिसन्ध्यं भुक्तवान् यस्तु न स स्वार्थं द्विजःक्वचित् ॥
भुक्त्वा रात्रिमुपगमे कृच्छ्रेणैकेन शुद्ध्यति ॥
कोलं हरिद्रा सौवीरं मरीचं जातिकोषकम् ।ग्रन्थिपर्णादिकं सर्व्वं गन्धद्रव्यं तथौषधिः ।प्रशस्तमेषामामान्नं स्विन्नञ्चापि न दुष्यति ॥
कुटुम्बभरणार्थाय पाकं पश्चान्निवेदयेत् ।वैश्वदेवान्नमुद्धत्य भोजयेन्न विचारयेत् ॥
नाश्नीयात् केवलं रात्रौ विल्वञ्चैव तथा दधि ।अङ्केन तृणगुच्छेन काष्ठखण्डेन वह्निना ॥
पङ्क्तिभेदं ततः कुर्य्यात् पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः ।हस्तदत्तं यदन्नञ्च शूद्रादत्तं न भक्षयेत् ॥
घृततैलञ्च लवणं पानीयं पायसं दधि ।रविवारे तथा षष्ठ्यां भौमवारे दिनक्षये ।पर्व्वकाले च द्वादश्यां द्विजस्तिक्तं न भक्षयेत् ॥
न वामेन पिबेत्तोयं न रसं तक्रमेव च ।भेकाखुशिशुमार्ज्जारैस्तथा पारावतैरपि ॥
कलविङ्कैः पन्नगैश्च पाके स्पृष्टेऽपि सुन्दरि ! ।गोधया बनमार्ज्जारैः पाकं न विसृजेत् क्वचित् ॥
स्वर्णरौप्यमये पात्रे पाषाणे ब्रह्मपत्रके ।सकृद्भुक्त्वा तु देवेशि ! पराकस्य फलं लभेत् ॥
पूर्व्वायां स्वर्णपात्रे च भोजनं यः समाचरेत् ।पुण्डरीकस्य यज्ञस्य लभते फलमीप्सितम् ॥
स्वर्णपात्रे पश्चिमायां उत्तराभिमुखेन वा ।तदन्नं शौकरं मांसं भुक्त्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ॥
सर्व्वकामः स्वर्णपात्रे यशस्वी खर्परेषु च ।पद्मपत्रे भवेत् पुष्टिर्हविष्याशी तु पुण्यवान् ॥
क्षयी भवति ताम्रे च काचपात्रे दरिद्रता ।तूतपत्रे भवेदायुः कदले कीर्त्तिमाप्नुयात् ॥
मधुपत्रे च रोगः स्याद्वटपत्रे तु वैष्णवः ।शालपत्रे भवेत्कामी पनसे चैव स्वर्गतिः ।निशापत्रे प्ररोहे च पुनः संस्कारमर्हति ॥
”इति मत्स्यसूक्ततन्त्रे ४२ पटलः ॥
अथ स्मृत्युक्तभोजनविधिः । बहिःप्रक्षालित-पाणिपादवदनो रत्नपाणिर्द्विवासा द्विराचान्तोगोमयोपलिप्ते प्रावृते देशे शुद्धः शुद्धनीचासनो-पविष्टो धर्म्मवृद्धिकामः प्राङ्मुख उदङ्मुखोवा यशस्कामो जीवत्पितृमातृकेतरो दक्षिणा-मुखो धनकामः प्रत्यङ्मुखो भूमिस्पृष्टदक्षिण-पाद आसनारूढसव्यपादोऽन्तर्जानुकरो दक्षि-णदिक्कृतपानीयपात्रो दक्षिणावर्त्तेन चतु-ष्कोणमण्डलं कृत्वा लोहताम्रमृण्मयभवादि-दुष्टभग्नकांस्यकदल्यादिपत्रपृष्ठपद्मपलाशपत्रेतर-पात्रं विधाय प्रक्षाल्य च आत्मानं पात्रञ्चदक्षिणक्रमेण जलेन वेष्टयित्वा तदुपरि लोहे-तरपात्रान्तरेण हस्ताभ्यां प्रतिषिद्धेतरमन्ना-दिकं स्थापयित्वा अन्नं दृष्ट्वा प्रहृष्येत् । अस्माकंनित्यमेवास्तु इत्यभिलप्य संप्रोक्ष्य आचाराच्चतु-ष्कोणमण्डलाभ्यन्तरे जललिखितचक्रोपरि ओँनारायणाय नम इत्यन्नं सजलं मध्ये दद्यात् ।तत्पार्श्वे ओँ भुवः पतये स्वाहा ओँ भुवनपतयेस्वाहा ओँ भूतानां पतये स्वाहा । इति बलि-चतुष्टयं दद्यात् । तदिदं सोपकरणमन्नं ओँविष्णवे नम इत्युत्सृज्य तदग्रं किञ्चित् ओँविश्वकसेनाय नम इति दत्त्वा अन्नोपरि विष्णु-निर्म्माल्यतुलसीपत्रं प्रक्षिप्य विष्णुपादोदकं पुरान गृहीतञ्चेदिदानीम् ।“ओँ कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामार्त्ति-नाशन ! ।सर्व्वपापप्रशमनं पादोदकं प्रयच्छ मे ॥
”इति गृहीत्वा इष्टदेवतानामपरेरितं श्रुत्वास्वयं त्रिरुच्चार्य्य वा ओँ अमृतोपस्तरणमसिस्वाहा इत्यनेन पीत्वा ।“ओँ अकालमृत्युहरणं सर्व्वव्याधिविनाशनम् ।विष्णोः पादोदकं पुण्यं शिरसा धारयाम्यहम् ॥
”इत्यनेन पादोदकशेषं शिरसि दद्यात् ।“ओँ उच्छिष्टभोजिनस्तस्य वयमुच्छिष्टकाङ्क्षिणः ।येन लीलावराहेण हिरण्याक्षो निपातितः ॥
”इत्युक्त्वा अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां घृतप्लुतस्तोकमन्न-मादाय महामौनी साङ्गुष्ठसर्व्वाङ्गुलिभिर्व्वा ओँप्राणाय स्वाहा इत्यनेन मुखे दत्त्वा अदन्तच्छिन्नंनिगिरेत् । एवं ओँ अपानाय स्वाहा ओँ समा-नाय स्वाहा ओँ उदानाय स्वाहा ओँव्यानाय स्वाहा । ततो वीर्य्यकामो मौनीभुञ्जीत । ततः प्रथमं द्रवयुक्तमधुरं मध्ये कठि-नाम्ललवणानि अन्ते द्रवयुक्तकटतिक्तानियथालाभं क्षीरान्तं साङ्गुष्ठैदक्षकरसर्व्वाङ्गु-लिभिः अनतितृप्तं भुञ्जीत । पश्चादधिकं जला-दिकं न पातव्यम् । जलक्षीरदधिघृतमधुशाक-शक्तुमांसेतरद्रव्याणां शेषं रक्षणीयम् । भोजनेसंपूर्णे तु मांसभोजने करं प्रक्षाल्य तदभोजनेतु करमप्रक्षाल्यैव सान्नेन हस्तेन जलं गृहीत्वाओँ अमृतापिधानमसि स्वाहा इति जलगण्डूषंगृहीत्वा सान्नं तज्जलशेषं ओँ रौरवेऽपुण्य-निलये पद्मार्व्वुदनिवासिनाम् । उच्छिष्टभागि-नामन्नमक्षय्यमुपतिष्ठतामिति भूमौ निक्षिपेत् ।भोजनकाले तु विडालकर्म्मकस्पर्शत्यागः ।विडालकर्त्तृकस्पर्शे न दोषः । ततः स्थानान्तरंन गच्छेत् । परावृत्य मृद्भिर्मुखहस्तलेपमपनीयतृणादिना जिह्वाघर्षणयोग्यं दन्तेभ्यो गृहीत-रसद्रव्यं रक्तपातक्षतादिकं विना अपनयेत् ।यत्ने कृते यदि न निःसरति तदा न दोषः ।ततो जिह्वाञ्च संघृष्य जलगण्डूषैर्मुखाभ्यन्तरंसंशोध्य पाणी पादौ च प्रक्षाल्य आसनस्थ एवभूमौ पादौ दत्त्वा द्विराचम्य मुखं तुलसी-पत्रादिना संशोध्य दक्षिणपादाङ्गुष्ठे दक्षिण-हस्तेन --“ओँ अङ्गुष्ठमात्रपुरुषो ह्यङ्गुष्ठञ्च समाश्रितः ।ईशः सर्व्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणातु विश्वधृक् ॥
”इति मन्त्रेण जलं दद्यात् । ततो महीमार्ज्जना-भावे अशुचित्वादविलम्बमेव भोजनपात्रमुद्धृत्यतत् स्थानं उच्छिष्टमपनीय गोमयोदकाभ्यांसंमृज्य सिञ्चेत् । सुस्थः प्रशान्तचित्त आसनेउपविश्याभीष्टदेवतानाम स्मृत्वा --“ओँ अग्निराप्याययत्वन्नं पार्थिवं पवनेरितः ।दत्तावकाशो नभसा जरयत्वस्तु मे सुखम् ॥
अन्नं बलाय मे भूमेरपामग्न्यनिलस्य च ।भवत्वेतत्परिणतौ ममास्त्वव्याहतं सुखम् ॥
प्राणापानसमानानामुदानव्यानयोस्तथा ।अन्नं तुष्टिकरञ्चास्तु ममास्त्वव्याहतं सुखम् ॥
अगस्तिरग्निर्व्वडवानलश्चभुक्तं ममान्नं जरयत्वशेषम् ।सुखं ममैतत्परिणामसम्भवंयच्छत्वरोगं मम चास्तु देहे ॥
विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेहि-प्रधानभूतो भगवान् यथैकः ।सत्येन तेनान्नमशेषमेत-दारोग्यदं मे परिणाममेतु ॥
विष्णुरत्ता तथैवान्नं परिणामश्च वै यथा ।सत्येन तेन मद्भुक्तं जीर्य्यत्वन्नमिदं तथा ॥
”इत्युच्चार्य्य वामहस्तेनोदरं परिमृजेत् । ततःपादशतव्रजनानन्तरं वामपार्श्वेन किञ्चित्कालंशयितव्यम् । ततस्ताम्बूलादि मुखवासद्रव्यंभोक्तव्यम् । इत्याह्निकाचारे पञ्चमयामार्द्ध-कृत्यम् ॥
* ॥
अथ भोजनादिदानफलम् ।“भोजनाच्छादनं दत्त्वा दत्त्वा चोपानहौ द्विज ! ।स स्वर्गलोकं संभुज्य सर्व्वकामोऽत्र जायते ॥
विद्यां भक्त्या प्रयच्छेद्यः परंब्रह्मण्यसौ विशेत् ।विद्यार्थिने च विप्राय यो दद्याद्भोजनं नरः ॥
अन्नं प्राणो जलं प्राणः प्राणश्चौषधमुच्यते ।तस्मादौषधदानेन दत्ताः स्युरसवो द्विजाः ॥
इति पराशरस्मृतिः ॥
भोजने प्रतिषेधो यथा, --“ताम्रपात्रे पयःपानमुच्छिष्टे घृतभोजनम् ।दुग्धे च लवणं दद्यात् सद्यो गोमांसभक्षणम् ॥
यः शूद्रेण समाहूतो भोजनं कुरुते द्बिजः ।सुरापश्च स विज्ञेयः सर्व्वधर्म्मबहिष्कृतः ॥
स्नानं रजकतीर्थेषु भोजनं गणिकालये ।शयनं पूर्व्वपादे च ब्रह्महत्या दिने दिने ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
अथ शिशूनां प्रथमान्नभोजनदिनादि । यथा, यमः ।“ततोऽन्नप्राशनं मासि षष्ठे कार्य्यं यथाविधि ।अष्टमे वाथ कर्त्तव्यं यद्वेष्टं मङ्गलं कुले ॥
”षष्ठ इति मुख्यः कल्पः प्रागुक्तन्यायात् । कृत्य-चिन्तामणौ ।“अन्नस्य प्राशनं प्रोक्तं मासि षष्ठेऽष्टमे बुधैः ।स्त्रीणान्तु पञ्चमे मासि सप्तमे प्रजगौ मुनिः ॥
द्वादशीसप्तमीनन्दारिक्तासु पञ्चपर्व्वसु ।बलमायुर्यशो हन्यात् शिशूनामन्नभोजनम् ॥
”भुजबलभीमे ।“षष्ठे मासि निशाकरे शुभकरे रिक्तेतरे वैतिथौसौम्यादित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे ।प्राजेशादितिपौष्णवैष्णवयुगैर्हस्तादिषट्कोत्तरै-राग्नेयाप्पतिपित्रभैश्च नितरामन्नादिभक्षेशुभम् ॥
”युगैरिति प्राजेशादौ प्रत्येकं सम्बध्यते अत्रापितिथ्यङ्गादिविद्धर्क्षं विवर्जयेत ।“वृषद्वन्द्वधनुर्मीनकन्यालग्नेऽन्नभक्षणम् ।त्रिकोणाष्टकयूकान्त्यग्रहा यद्वत्तथा फलम् ॥
दुष्टः शशधरो लग्नात् षष्ठाष्टस्थोऽन्नभक्षणे ॥
”मार्कण्डेयपुराणम् ।“देवतापुरतस्तस्य पितुरङ्कगतस्य च ।अलङ्कृतस्य दातव्यमन्नं पात्रे च काञ्चने ॥
मध्वाज्यकणकोपेतं प्राशयेत् पायसन्ततः ।कृतप्राशनमुत्सङ्गे मातुर्बालन्तु तं त्यजेत् ॥
देवाग्रतोऽथ विन्यस्य शिल्पभाण्डानि सर्व्वशः ।शास्त्राणि चैव शस्त्राणि ततः पश्येत्तु लक्षणम् ॥
प्रथमं यत् स्पृशेद्बालः शिल्पभाण्डं स्वयं तथा ।जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति ॥
”सोमवारे दोषमाह भोजराजः ।“वाचालो बलवान् दिने दिनपतेरत्यन्तदीप्ता-नलोदेही हीनहुताशनः शिशिरगौ कौजे रुजापीडितः ।बौधे भोगसुखोदयी प्रथमभुग्जीवे चिरायुःसुखीशुक्रे सौख्यबलान्वितोऽतिसुभगो मन्दे चमन्दानलः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
तद्वैदिकपर्य्यायाः । आवयति १ भर्वति २ बभस्ति३ वेति ४ वेवेष्टि ५ अविष्यन् ६ वप्सति ७भसथः ८ वब्धाम् ९ ह्वरति १० । इति दशाति-कर्म्माणः । इति वेदनिघण्टौ २ अध्यायः ॥
(तथा च सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ।“वक्ष्याम्यतः परं कृत्स्नमाहारस्योपकल्पनाम् ।घृतं कार्ष्णायसे देयं पेया देया तु राजते ॥
फलानि सर्व्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वैदलेषु च ।परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ॥
प्रद्रवाणि रसांश्चैव राजतेषूपहारयेत् ।कट्वराणि खडांश्चैव सर्व्वान् शैलेषु दापयेत् ॥
दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः ।पानीयं पानकं मद्यं मृण्मयेषु प्रदापयेत् ॥
काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च ।दद्याद्वैदूर्य्यपात्रेषु रागषाडवसट्टकान् ॥
पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे ।सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ॥
फलानि सर्व्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च ।तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ॥
प्रद्रवाणि रसांश्चैव पाणीयं पानकं पयः ।खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ॥
सर्व्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् ।पुरस्तात् स्थापयेत्प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ॥
एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् ।भोक्तारं विजने रम्ये निःसम्बाधे शुभे शुचौ ॥
सुगन्धिपुष्परचिते समे देशेऽथ भोजयेत् ।पूर्व्वं मधुरमश्नीयान्मध्येऽम्ललवणौ रसौ ॥
पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् ।आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान् ॥
ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततःपरम् ।घनपूर्व्वं समश्नीयात् केचिदाहुर्विपर्य्ययम् ॥
आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते ।अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः ॥
तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुञ्जीत प्रातरेव तु ।येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः ॥
तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते ।रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः ॥
कृत्वासममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् ।तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर्विवर्ज्जितम् ।यथोक्तगुणसम्पन्नमुपसेवेत भोजनम् ॥
”