| YouTube Channel

भोगः (bhogaH)

 
Apte
English
भोगः [bhōgḥ], [भुज्-घञ्]
Eating, consuming.
Enjoyment, fruition.
Possession.
Utility, advantage.
Ruling, governing, government.
Use, application (as of a deposit).
Suffering, enduring, experiencing.
Feeling, perception.
Enjoyment of women, sexual enjoyment, carnal pleasure.
An enjoyment, an object of enjoyment or pleasure
भोगे रोगभयम्
Bh.*
 3.35
भोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदामिनीचञ्चलाः
Bh.*
 3.54
भोगो विभवभेदश्च निष्कृतिर्मुक्तिरेव च Brav.
P.
Bg.*
 1.32.
A repast, feast, banquet.
Food.
Food offered to an idol.
Profit, gain.
Income, revenue.
Wealth
भोगान् भोगानिवाहेयानध्यास्यापन्न दुर्लभा
Ki.*
 11.23.
The wages of prostitutes.
A curve, coil, winding.
The (expanded) hood of a snake
श्वसदसितभुजङ्गभोगाङ्गदग्रन्थि
&c.
Māl.
 5.23
R.*
 1.7
11.59.
A snake.
The body.
An army in column.
The passing (of an asterism).
The part of the ecliptic occupied by each of the 27 Nakṣatras.Comp. -अर्ह
a.
 fit to be enjoyed. (-र्हम्) property, wealth. -अर्ह्यम् corn, grain. -आधिः a pledge which may be used until redeemed. -आवली the panegyric of a professional encomiast
नग्नः स्तुतिव्रतस्तस्य ग्रन्थो भोगावली भवेत्
Abh. Ch.795
भोगावलीः कलगिरो$वसरेषु पेठुः
Śi.*
 5.67. -आवासः the apartments of women, harem. -करः
a.
 affording enjoyment or pleasure.-गुच्छम् wages paid to prostitutes. -गृहम् the women's apartments, harem, zenana.
तृष्णा desire of worldly enjoyments
तदुपस्थितमग्रहीदजः पितुराज्ञेति न भोगतृष्णया
R.*
 8.2
selfish enjoyment
Māl.
 2. -देहः 'the body of suffering', the subtle body which a dead person is supposed to carry with him, and with which he experiences happiness or misery according to his good or bad actions. -धरः a serpent. -नाथः a nourisher, supporter. -पतिः the governor or ruler of a district or province. -पत्रम् an Inām deed
Śukra. 2.295. -पालः a groom. -पिशाचिका hunger. -भुज्
a.
 enjoying pleasures. -m a wealthy man. -भूमिः
f.
 'the land of enjoyment', heaven, paradise (where persons are said to enjoy the fruit of their actions). -भृतकः a servant who works only for livelihood.
लाभः acquisition of enjoyment or profit.
well-being, welfare.-वस्तु
n.
 an object of enjoyment. -सद्मन्
n.
=
 भोगावास q. v.
स्थानम् the body, as the seat of enjoyment.
women's apartments.
Apte 1890
English
भोगः [भुज्-घञ्] 1 Eating, consuming.
2 Enjoyment, fruition.
3 Possession.
4 Utility, advantage.
5 Ruling, governing, government.
6 Use, application (as of a deposit).
7 Suffering, enduring, experiencing.
8 Feeling, perception.
9 Enjoyment of women, sexual enjoyment, carnal pleasure.
10 An enjoyment, an object of enjoyment or pleasure
भोगे रोगभयं Bh. 3. 35
Bg. 1. 32.
11 A repast, feast, banquet.
12 Food.
13 Food offered to an idol.
14 Profit, gain.
15 Income, revenue.
16 Wealth.
17 The wages of prostitutes
18 A cover, coil, winding.
19 The (expanded) hood of a snake
श्वसदसितभुजंगभोगांगदग्रांथि &c. Māl. 5. 23
R. 10. 7, 11. 59.
20 A snake.
21 The body.
22 An army in column.
23 The passing (of an asterism).
24 The part of the ecliptic occupied by each of the 27 Nakṣatras.
Comp.
अर्ह a. fit to be enjoyed. (
र्हं) property, wealth.
अर्ह्यं corn, grain.
आधिः a pledge which may be used until redeemed.
मावली the panegyric of a professional encomiast
नग्नः स्तुतिव्रतस्तस्य ग्रंयो भोगावली भवेत् Hemacandra.
आवासः the apartments of women, harem.
कर a. affording enjoyment or pleasure.
गुच्छं wages paid to prostitutes.
गृहं the women's apartments, harem, zenana.
तृष्णा {1} desire of worldly enjoyments
तदुपस्थितमग्रहीदजः पितुराज्ञोति न भोगतृष्णया R. 8. 2
selfish enjoyment
Māl. 2.
देहः ‘the body of suffering’, the subtle body which a dead person is supposed to carry with him, and with which he experiences happiness or misery according to his good or bad works.
धरः a serpent.
पतिः the governor or ruler of a district or province.
पालः a groom.
पिशाचिका hunger.
भूमि f. ‘the land of enjoyment’, heaven, paradise (where persons are said to enjoy the fruit of their actions).
भृतकः a servant who works only for livelihood.
लाभः {1} acquisition of enjoyment or profit. {2} well-being, welfare.
वस्तु n. an object of enjoyment.
सद्मत् n. = पोगावास q. v.
स्थानं {1} the body, as the seat of enjoyments. {2} women's apartments.
Apte Hindi
Hindi
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
"खाना, खा पी जाना"
भोगः
पुं*
 - -
"सुखोपयोग, आस्वाद"
भोगः
पुं*
 - -
आवामित्व
भोगः
पुं*
 - -
"उपयोगिता, उपादेयता"
भोगः
पुं*
 - -
"हुकूमत करना, शासन, सरकार"
भोगः
पुं*
 - -
"प्रयोग, व्यवहार"
भोगः
पुं*
 - -
"भोगना, झेलना, अनुभव करना"
भोगः
पुं*
 - -
"प्रतीति, प्रत्यक्षज्ञान"
भोगः
पुं*
 - -
"स्त्री संभोग, मैथुन, विषयसुख"
भोगः
पुं*
 - -
"उपभोग, उपभोग की वस्तु"
भोगः
पुं*
 - -
"भोजन, दावत, भोज"
भोगः
पुं*
 - -
आहार
भोगः
पुं*
 - -
नैवेद्य
भोगः
पुं*
 - -
"लाभ, फायदा"
भोगः
पुं*
 - -
"आय, राजस्व"
भोगः
पुं*
 - -
धनसंपत्ति
भोगः
पुं*
 - -
वेश्या को दी गई मजदूरी
भोगः
पुं*
 - -
"वक्र, घुमाव, चक्र"
भोगः
पुं*
 - -
साँप का फैलाया हुआ फण
भोगः
पुं*
 - -
साँप
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
"खाना, खा लेना"
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
सुखोपभोग
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
वस्तु
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
"उपयोगिता, उपयोग"
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
शासन करना
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
"उपयोग, प्रयोग"
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
सहन करना
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
"अनुभव करना, संकल्पना"
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
स्त्रीसंभोग
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
आनन्द लेना
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
आहार
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
लाभ
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
आय
भोगः
पुं*
 - भुज्+घञ्
घन
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 भोगः
noun
सुखसाधनानाम् आस्वादनस्य क्रिया।
"सामन्तयुगे सामन्ताः भोगम् अनुभवन्तः एव जीवनं यापयन्ति स्म।"
Synonyms:
 भोगः, आस्वादः, सुखम्
noun
उपभोगे सुखस्य अनुभवः।
"अस्मिन् कार्यालयस्य अधिकारिणः कार्यालयस्थानां वस्तूनां भोगम् अनुभवन्ति। / भोगे रोगभयम्।"
Synonyms:
 धनम्, वित्तम्, विभवः, अर्थः, वैभवम्, सम्पत्तिः, द्रविणम्, द्रव्यम्, राः, रिक्थम्, ऋक्थम्, हिरण्यम्, द्युम्नम्, स्वापतेयम्, भोग्यम्, घसु, स्वापतेयम्, वसु, द्युम्नम्, काञ्चनम्, लक्ष्मीः, सम्पत्, वृद्धिः, श्रीः, व्यवहार्यम्, रैः, भोगः, स्वम्, रेक्णः, वेदः, वरिवः, श्वात्रम्, रत्नम्, रयिः, क्षत्रम्, भगः, मीलुम्, गयः, द्युम्नः, इन्द्रियम्, वसु, रायः, राधः, भोजनम्, तना, नृम्णम्, बन्धुः, मेधाः, यशः, ब्रह्म, श्रंवः, वृत्रम्, वृतम्
noun
सुवर्णरुप्यकादयः।
"साधु कार्यार्थे एव धनस्य वियोगः करणीयः।"
Synonyms:
 प्रयोगः, उपयोगः, प्रयोजनम्, प्रयुक्तिः, व्यापारः, व्यवहारः, सेवनम्, उपभोगः, भोगः, योगः
noun
वस्तुनः उपयोजनक्रिया।
"यद् उपदिष्टं तस्य प्रयोगः करणीयः। "
Synonyms:
 भोगः
noun
एकः शिक्षकः ।
"भोगस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Tamil
Tamil
போ4க3: : சுகம் அடைதல், சுகம் அனுபவித்தல், உண்ணுதல், நைவேத்யம், பாம்பு, பாம்பின் படம், லாபம், உடல், செல்வம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भोगः,
पुं,
 (भुज्यतेऽसौ इति । भुज + घञ् ।)सुखम् । स्त्र्यादिभृतिः । पण्यस्त्रीणां भृति-र्भाडिः । आदिना हस्त्यश्वादिकर्म्मकराणाञ्चभृतिः । सर्पस्य फटा । सर्पशरीरम् । इत्यमर-भरतौ । ३ । ३ । २३ ॥
(यथा, रघौ । ११ । ५९ ।“लक्ष्यते स्म तदनन्तरं रविःबद्धभीमपरिवेशमण्डलः ।वैनतेयशमितस्य भोगिनःभोगवेष्टित इव च्युतो मणिः ॥
”)धनम् । (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३४ । ९ ।“हिरण्ययमुतभोगं ससान हत्वी दस्यून् प्रार्य्यंवर्णमावत् ॥
”“हिरण्ययं सुवर्णमयं भोगं धनम् ॥
” इतितद्भाष्ये सायनः ॥
) गृहम् । (यथामुस्मिन्नेवमन्त्रे । “भोगशब्दव्याख्याने भुज्यतेऽस्मिन्नितिभोगो गृहं वा ससान अर्थिभ्यो ददौ ।” इतिसायनः ॥
) पालनम् । अभ्यवहारः । इतिमेदिनी । गे, १६ ॥
सर्पः । देहः । मानम् ।इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
पुण्यपापजननयोग्य-कालः । यथा, --“अतीतानामतो भोगो नाड्यः पञ्चदशस्मृतः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वे संक्रान्तिप्रकरणम् ॥
(पुरम् । यथा, ऋग्वेदे । ५ । २९ । ६ ।“नव यदस्य नवतिञ्च भोगान्साकं वज्रेण मघवा विवृश्वत् ।”भोगान् पुराणि । इति तद्भाष्ये सायनः ।)भूम्यादीनां भोगो यथा । त्रिपुरुषभोगमाहव्यासः ।“प्रपितामहेन यद्भुक्तं तत्पुत्त्रेण विना च तत् ।तौ विना यस्य पित्रा च तस्य भागस्त्रिपौरुषः ॥
पिता पितामहो यस्य जीवेच्च प्रपतामहः ।त्रयाणां जीवतां भोगो विज्ञेयस्त्वेकपूरुषः ॥
नारदः ।तथारूढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः ।पुत्त्रेण सोऽर्थः संशोध्यो न तं भोगो निवर्त्तयेत् ॥
”इति व्यवहारतत्त्वम् ॥
विभवभेदः । यथा, --“कर्त्ता च देही भोक्ता च आत्मा भोजयितासदा ।भोगो विभवभेदश्च निष्कृतिर्मुक्तिरेव च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २३ अध्यायः ॥
(व्यूहभेदः । यथा, कामन्दकीयनीतिसारे ।१९ । अध्याये । ४१ । ४८ । ५४ । श्लोकेषु ॥
“यदि स्याद्दण्डबाक्षुल्यं तदा चापः प्रकीर्त्तितः ।मण्डलोऽसंहतो भोगो दण्डश्चेति मनीषिभिः ॥
गोमूत्रिका हि सञ्चारी शकटो मकरस्तथा ।भोगभेदाः समाख्यातास्तथा परिपतन्तकः ॥
असंहतास्तु षड्व्यूहा भोगव्यूहाश्च पञ्चधा ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“भुज पालनाभ्यवहारयोः”@} 2 अभ्यवहारः = भोजनम्।
‘भुजेद् भुनक्ति भुंक्ते स्युः, कौटिल्ये पालनेऽदने।’ 3 इति देवः।
4 भोजकः-जिका, भोजकः-जिका, 5 बुभुक्षकः-क्षिका, बोभुजकः-जिका
भोक्ता-भोक्त्री, भोजयिता-त्री, बुभुक्षिता-त्री, बोभुजिता-त्री
6 भुञ्जन्-ती, देवदत्तं यज्ञदत्तः- 7 भोजयन्-न्ती, बुभुक्षन्-न्ती
-- भोक्ष्यन्-न्ती-ती, भोजयिष्यन्-न्ती-ती, बुभुक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- 8 भुञ्जानः, भोजयमानः, बुभुक्षमाणः, बोभुज्यमानः
भोक्ष्यमाणः, भोजयिष्यमाणः, बुभुक्षिष्यमाणः, बोभुजिष्यमाणः
हुतभुक्, हव्यभुक्, 9 बलिभुक्-बलिभुजौ- 10 बलिभुजः
-- -- भुक्तम्-भुक्तवान्, 11 प्रभुक्तः, भोजितः, बुभुक्षितः, बोभुजितः-तवान्
12 13 भोजः, 14 विश्वभोजः, 15 उष्णभोजी-शीतभोजी, 16 कलहभोजी, 17 अश्राद्धभोजी, कांस्यभोजी, 18 19 भुञ्जानः, भोजः, 20 बुभुक्षुः, बोभुजः
भोक्तव्यम्, भोजयितव्यम्, बुभुक्षितव्यम्, बोभुजितव्यम्
प्रनिभोजनीयम्-प्रणिभोजनीयम्, भोजनीयम्, बुभुक्षणीयम्, बोभुजनीयम्
21 भोज्यम्-भोग्यम्, भोज्यम्, बुभुक्ष्यम्, बोभुज्यम्
ईषद्भोजः-दुर्भोजः-सुभोजः
-- -- भुज्यमानः, भोज्यमानः, बुभुक्ष्यमाणः, बोभुज्यमानः
22 भुजः-भोगः, 23 भोगः, भोजः, बुभुक्षः, बोभुजः
भोक्तुम्, 24 भोक्तुं शक्नोति, भोजयितुम्, बुभुक्षितुम्, बोभुजितुम्
25 भुक्तिः, 26 भुजिः, अन्नभोजिका, भोजना, 27 बुभुक्षा, बोभुजा
भोजनम्, भोजनम्, बुभुक्षणम्, बोभुजनम्
भुक्त्वा, भोजयित्वा, बुभुक्षित्वा, बोभुजित्वा
उपभुज्य, उपभोज्य, प्रबुभुक्ष्य, प्रबोभुज्य
28 अग्रेभोजम्-भुक्त्वा, प्रथमं भोजं-भुक्त्वा, पूर्वं भोजं-भुक्त्वा वा व्रजति।
भोजम् २, भुक्त्वा २, भोजम् २, भोजयित्वा २, बुभुक्षम् २, बुभुक्षित्वा २, बोभुजम् २
बोभुजित्वा २
29 भुज्युः, 30 भुजिष्यम्-भुजिष्या।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११६२)
02
=>
 (७-रुधादिः-१४५४। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ६५)
04
=>
 [पृष्ठम्०९५७+ २५]
05
=>
 [[१। सन्नन्ते सर्वत्र ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, धातुजकारस्य षकारे, तस्य ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे च रूपनिष्पत्तिर्ज्ञेया।]]
06
=>
 [[२। शतरि, शपो रुधादित्वेन श्नमि, ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इति श्नमोऽकारस्य लोपे नकारस्य श्चत्वेन ञकारे च रूपमेवम्।]]
07
=>
 [[३। अभ्यवहारार्थे धातोरस्य ण्यन्तात्, ‘निगरणचलनार्थेभ्यः’ (१-३-८७) इति शतैव। ‘गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थ--’ (१-४-५२) इत्यादिना अणौ कर्तुः णौ कर्मसंज्ञाऽत्रेति विशेषः।]]
08
=>
 [[४। ‘भुजोऽनवने’ (१-३-६६) इत्यनेन अवनभिन्नार्थे आत्मनेपदं शानच्। ण्यन्तेऽपि पालनार्थे शानज्ज्ञेयः। सन्नन्तेऽपि पालनार्थे ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति शानज्भवतीति बोध्यम्। धातूनामनेकार्थत्वात्, ‘भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी।’ (रामा-अर। ४७-४), ‘बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम्।।’ (रघुवंशे। १५-१) इत्यादिषु, अनुभवार्थेऽपि आत्मनेपदं भवतीति बोध्यम्। स्पष्टमिदं माधवधातुवृत्तौ।]]
09
=>
 [[५। कर्मण्युपपदे ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्तरि क्विप्। बलिभुक् = वायसः।]]
10
=>
 [[आ। ‘तूष्णीं प्रत्यभिजानते बलिभुजो भीताः स्वयूथ्यस्वरान्।।’ अनर्घराघवे ४। १।]]
11
=>
 [[६। ‘आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च’ (३-४-७१) इति कर्तरि क्तः।’ ‘प्रभुक्तो गोरसं कृष्णः प्रभुक्तोऽनेन गोरसः।’ इति प्र। सर्वस्वे। अस्य धातोर्भक्षणार्थकत्वात् ‘क्तोऽधि- करणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः’ (३-४-७६) इति अधिकरणेऽपि क्तप्रत्ययो बोध्यः। प्रत्यवसानार्थकाः = भक्षणार्थका धातवः।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०९५८+ २९]
13
=>
 [[१। इगुपधलक्षणं कप्रत्ययं बाघित्वा ‘अज्विधिः सर्वधातुभ्यः पठ्यन्ते च पचादयः।’ (का। ३-१-१३४) इति वचनात् कर्तरि अच्प्रत्ययः।]]
14
=>
 [[२। विश्वं भुनक्ति इति विश्वभोजः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्ययः।]]
15
=>
 [[३। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः। एवं शीतभोजी, कलहभोजी इत्यत्रापि ज्ञेयम्। कलहं भुनक्ति = पालयति इति कलहभोजी = नारदः।]]
16
=>
 [[आ। ‘… पुरतोऽभवत् कलहभोजिनो मुनेः।।’ च। भा। ५। ५३।]]
17
=>
 [[४। ‘व्रते’ (३-२-८०) इति णिनिप्रत्ययः। सति भोजनेऽश्राद्धमेव भुङ्क्ते इत्यत्र व्रतं गम्यते। एव कांस्यभोजी इत्यत्रापि व्रते गम्ये णिनिप्रत्यय इति ज्ञेयम्।]]
18
=>
 (भोगं)
19
=>
 [[५। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति चानश्प्रत्ययः। ताच्छीलि- कोऽयं प्रत्ययः।]]
20
=>
 [[B। ‘बलात् बुभुक्षुणोत्क्षिप्य जह्रे भीमेन रक्षसा।।’ भ। का। ४। २।]]
21
=>
 [[६। ‘भोज्यं भक्ष्ये’ (७-३-६९) इति ण्यति कुत्वाभावो निपात्यते। ‘भक्ष्ये’ इत्यत्रोपल क्षणं खादनसामान्यधर्मस्य। तेन ‘भोज्या यवागूः’ इत्यत्र पानार्थकस्यापि भोज्या इति सिद्ध्यति। भक्षणादिभिन्नार्थे तु ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वे भोग्यः = कम्बलः इति सिद्ध्यति।]]
22
=>
 [[७। ‘भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोः’ (७-३-६१) इति पाणावभिधेये घञि कुत्वाभावः, गुणाभावश्च निपात्यते। भुज्यतेऽनेनेति भुजः = पाणिः। ‘बाहावभिधेये भुज इति प्रयोगो लाक्षणिकः।’ इति बृहच्छब्देन्दुशेखरे स्फुटम्। भुजादन्यत्र घञि कुत्वे भोगः = शरीरम्।]]
23
=>
 [[८। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। भोगः = स्त्रीभोगाज्जातोऽक्षिरोगविशेषः। कारणे कार्योपचारोऽत्र। भोगः = सर्पकायश्च।]]
24
=>
 [[९। पूर्वकालत्वाभावेऽपि शक्नोत्यर्थे ‘शकधृषज्ञा--’ (३-४-६५) इति तुमुन्प्रत्ययः।]]
25
=>
 [पृष्ठम्०९५९+ २६]
26
=>
 [[१। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे इक्प्रत्ययः। अन्नभोजिका इत्यत्र उत्पत्तिरूपार्थे ‘पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्’ (३-३-१११) इति स्त्रियां ण्वुच्। ‘पाचिका मे त्वया देया प्रोत्पन्ना मेऽन्नभोजिका।।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
27
=>
 [[आ। ‘अस्मानत्तुमितोऽभ्येति परिग्लानो बुभुक्षया।।’ भ। का। ७। ८४।]]
28
=>
 [[२। ‘विभाषाऽग्रेप्रथमपूर्वेषु’ (३-४-२४) इति अग्रेप्रथमपूर्वशब्देषूपपदेषु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले क्त्वाणमुलौ विकल्पेन भवतः।]]
29
=>
 [[३। ‘भुजिमृङ्भ्याम्--’ (द। उ। १-१३५) इति युक्प्रत्ययः। भुज्युः = गन्धर्वः।]]
30
=>
 [[४। ‘रुचिभुजिभ्यां किष्यन्’ (द। उ। ८-१५) इति किष्यन्प्रत्ययः। भुजिष्यम् = भोग्यम्। भुजिष्या = दासी।]]
1 {@“भुजो कौटिल्ये”@} 2 ‘भुजेद् भुनक्ति भुङ्क्ते स्युः कौटिल्ये पालनेऽदने।’ 3 इति देवः।
भोजकः-जिका, भोजकः-जिका, बुभुक्षकः-क्षिका, बोभुजकः-जिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि प्रातिस्विकरूपाणि विना रौधादिकभुजधातुवत् 4 ज्ञेयानि।
5 भुग्नः 6 -भुग्नवान्, 7 विभुजन्-न्ती-ती, 8 मूलविभुजः, 9 10 भुजः, 11 भोगः
इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११६३)
02
=>
 (६-तुदादिः-१४१७। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ६५)
04
=>
 (११६२)
05
=>
 [[५। धातोरस्य, ओदित्त्वेन, ‘ओदितश्च’ (८-२-४४) इति निष्ठानत्वम्।]]
06
=>
 [[B। ‘महाभराभुग्नशिरः सहस्रसाहायकव्यग्रभुजं प्रसस्रे।।’ शि। व। ३। २५।]]
07
=>
 [[६। शतरि, तुदादित्वाच्छप्रत्यये तस्य ङिद्वद्भावेनाङ्गस्य गुणो न। स्त्रियां नुम्विकल्प इति विशेषः।]]
08
=>
 [[७। मूलानि विभुजतीति मूलविभुजः = रथः। ‘कप्रकरणे--मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कर्मण्यणोऽपवादः कप्रत्ययः।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०९६०+ २७]
10
=>
 [[१। इगुपधलक्षणे कर्तरि कप्रत्यये रूपमेवम्।]]
11
=>
 [[२। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि ‘चजोः कु--’ (७-३-५२) इति कुत्वे च रूपमेवम्। ‘भोगः = सर्पकायः।’ इति क्षीरस्वामी। “अथवा भोग- शब्दः शरीरवाच्यपि दृश्यते। तद्यथा-- ‘अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुम्--’ (ऋ। वे। ६-७५-१४) अहिरिव शरीरैरिति गम्यते” इति भाष्य (५-१-९) वचनप्रामाण्यात् शरीरसामान्ये भोगशब्दस्य वृत्तिरिति गम्यते।]]