| YouTube Channel

भैरवः (bhairavaH)

 
Apte Hindi
Hindi
भैरवः
पुं*
 - -
शिव का एक रूप
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 भैरवः, चित्रभानुः
noun
शिवस्य गणानां प्रकारः।
"मन्त्रस्य सिद्ध्यर्थे जनाः भैरवस्य उपासनां कुर्वन्ति।"
Synonyms:
 भैरवः
noun
सङ्गीते षट्सु रागेषु एकः रागः।
"सः भैरवं गायति।"
Synonyms:
 शिवः, शम्भुः, ईशः, पशुपतिः, पिनाकपाणिः, शूली, महेश्वरः, ईश्वरः, सर्वः, ईशानः, शङ्करः, चन्द्रशेखरः, फणधरधरः, कैलासनिकेतनः, हिमाद्रितनयापतिः, भूतेशः, खण्डपरशुः, गिरीशः, गिरिशः, मृडः, मृत्यञ्जयः, कृत्तिवासाः, पिनाकी, प्रथमाधिपः, उग्रः, कपर्दी, श्रीकण्ठः, शितिकण्ठः, कपालभृत्, वामदेवः, महादेवः, विरूपाक्षः, त्रिलोचनः, कृशानुरेताः, सर्वज्ञः, धूर्जटिः, नीललोहितः, हरः, स्मरहरः, भर्गः, त्र्यम्बकः, त्रिपुरान्तकः, गङ्गाधरः, अन्धकरिपुः, क्रतुध्वंसी, वृषध्वजः, व्योमकेशः, भवः, भौमः, स्थाणुः, रुद्रः, उमापतिः, वृषपर्वा, रेरिहाणः, भगाली, पाशुचन्दनः, दिगम्बरः, अट्टहासः, कालञ्जरः, पुरहिट्, वृषाकपिः, महाकालः, वराकः, नन्दिवर्धनः, हीरः, वीरः, खरुः, भूरिः, कटप्रूः, भैरवः, ध्रुवः, शिविपिष्टः, गुडाकेशः, देवदेवः, महानटः, तीव्रः, खण्डपर्शुः, पञ्चाननः, कण्ठेकालः, भरुः, भीरुः, भीषणः, कङ्कालमाली, जटाधरः, व्योमदेवः, सिद्धदेवः, धरणीश्वरः, विश्वेशः, जयन्तः, हररूपः, सन्ध्यानाटी, सुप्रसादः, चन्द्रापीडः, शूलधरः, वृषाङ्गः, वृषभध्वजः, भूतनाथः, शिपिविष्टः, वरेश्वरः, विश्वेश्वरः, विश्वनाथः, काशीनाथः, कुलेश्वरः, अस्थिमाली, विशालाक्षः, हिण्डी, प्रियतमः, विषमाक्षः, भद्रः, ऊर्द्धरेता, यमान्तकः, नन्दीश्वरः, अष्टमूर्तिः, अर्घीशः, खेचरः, भृङ्गीशः, अर्धनारीशः, रसनायकः, उः, हरिः, अभीरुः, अमृतः, अशनिः, आनन्दभैरवः, कलिः, पृषदश्वः, कालः, कालञ्जरः, कुशलः, कोलः, कौशिकः, क्षान्तः, गणेशः, गोपालः, घोषः, चण्डः, जगदीशः, जटाधरः, जटिलः, जयन्तः, रक्तः, वारः, विलोहितः, सुदर्शनः, वृषाणकः, शर्वः, सतीर्थः, सुब्रह्मण्यः
noun
देवताविशेषः- हिन्दूधर्मानुसारं सृष्टेः विनाशिका देवता।
"शिवस्य अर्चना लिङ्गरूपेण प्रचलिता अस्ति।"
Tamil
Tamil
பை4ரவ: : சிவனின் பயம் தரும் உருவம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भैरवः,
पुं,
 (भीर्भयङ्करो रवो यस्य । इति भीरव ।ततः स्वार्थे अण् ।) शङ्करः । इति मेदिनी । वे४६ ॥
भयानकरसः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
नदविशेषः । इति शब्दरत्नाबली ॥
रागभेदः ।इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
अष्टभैरवाणामुत्पत्तिर्यथा, “दैत्याधिपः समुत्पत्य हरोरसि गदां क्षिपत् ।संस्थितस्तु महायोगी सर्व्वाधारः प्रजापतिः ॥
गदापातक्षताद्भूरि चतुर्धासृगथापतत् ।पूर्व्वधारासमुद्भूतो भैरवोऽग्निसमप्रभः ॥
विद्याराजेति विख्यातः पद्ममालाविभूषितः ।तथा दक्षिणधारोत्थो भैरवः प्रेतमास्थितः ॥
कामराजेति विख्यातः कृष्णाञ्जनसमप्रभः ।नागराजेति विख्यातश्चक्रमालाघिभूषितः ॥
क्षतजाद्रुधिराज्जातो भैरवः शूलभूषितः ।सच्छन्दराजेति विख्यात इन्द्रायुधसमप्रभः ॥
भूयिष्ठाद्रुधिराज्जातो भैरवः फलभूषितः ।ख्यातो लम्बितराजेति शोभाञ्जनसमप्रभः ॥
ततोऽभूद्देवराजेति भैरवः क्षतजादथ ।उग्रराजो बभूवाथ क्षतजाद्भैरवोऽपरः ॥
एवं हि सप्तरूपोऽसौ कथ्यते भैरवो मुने ! ।विघ्नराजोऽष्टमः प्रोक्तो भैरवाष्टकमुच्यते ॥
”इति वामनपुराणे अन्धकवरप्रदाने भैरवप्रादु-र्भावे ६७ अध्यायः ॥
* ॥
शारदीयदुर्गापूजायां अष्टौ पूज्यभैरवा यथा, “आदौ महाभैरवञ्च संहारभैरवं तथा ।असिताङ्गभैरवञ्च रुरुं भैरवमेव च ॥
ततः कालं भैरवञ्च क्रोधभैरवमेव च ।ताम्रचूडं चन्द्रचूडं अन्ते च भैरवद्वयम् ॥
एतान् संपूज्य मध्ये च नवशक्तीश्च पूजयेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे दुर्गोपाख्याने ६१अध्यायः ॥
ताम्रचूडचन्द्रचूडयोः स्थाने कपालभैरवरुद्र-भैरवौ ज्ञेयौ । इति तत्रैव गणपतिखण्डे ४१अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्तसंज्ञकः ।कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्टमः स्मृतः ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
शिवगणाधिपभैरवो यथा, --“नन्दी भृङ्गी महाकालो वेतालो भैरवस्तथा ।अङ्गं भूत्वा महेशस्य वीतभीतास्तपोधनाः ॥
यैर्मानुषशरीरेण प्रापिरे तपसो बलात् ।गणानामाधिपत्यन्तु ते जानन्ति हरं परम् ॥
”इति कालिकापुराणे ४४ अध्यायः ॥
* ॥
करवीरपुरराजचन्द्रशेखरपत्नीतारावतीगर्भेमहादेवाज्जातपुत्त्रः । स च पुरा भृङ्गी बभूवपार्व्वतीशापात् वानरमुखो भूत्वा भैरव इतिनाम्ना ख्यातः । यथा, --“प्रविवेश ततो देवी स्वयं तारावतीतनौ ।महादेवोऽपि तस्यान्तु कामार्थं समुपस्थितः ॥
कामावसाने तस्यान्तु सद्यो जातं सुतद्वयम्अभवन्नृपशार्दूल ! तथा शाखामृगाननम् ॥
ततस्तयोर्नाम चक्रे नारदो वचनान्नृप ! ।ज्येष्ठो भैरवनामाभूत् भीरोः पुत्त्रो भयङ्करः ।वेतालसदृशः कृष्णो वेतालोऽभूत्तथापरः ॥
”इति कालिकापुराणे ४९ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“योऽसौ भृङ्गी हरसुतां महाकालोऽपि भर्गजः ।तावेव गौरीशापेन सम्भूय नरयोनिजौ ॥
वेतालभैरवौ जातौ पृथिव्यां नृपवेश्मनि ।यथा भृङ्गिमहाकालावुत्पन्नौ प्राक् तथा शृणु ।योऽसौ महाभैरवाख्यः सकायः शारभो हरः ।भैरवः पृथगेवायं गणाध्यक्षो हरात्मजः ॥
”इति कालिकापुराणे ४५ अध्यायः ॥
* ॥
दुर्जयाख्यगिरिस्थभैरवो यथा, --“तन्मध्ये भैरवो देवो भर्गसङ्गमसम्भवः ।दुर्जयाख्ये वरगिरौ स्वर्गस्योपमभूमिगः ॥
योऽसौ शरभरूपस्य मध्यखण्डादिभैरवः ।स एव भैरवाख्योऽयं पञ्चवक्त्रस्य मन्त्रकैः ।संपूज्य तत्र मतिमान् स याति शिवलोकताम् ॥
”इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥
* ॥
भैरवस्य मन्त्रो यथा, --“केवलः सपरो हादिः षष्ठस्वरसमन्वितः ।चन्द्रबिन्दुसमायुक्तं हयग्रीवस्य बीजकम् ॥
भैरवं पाण्डुनाथन्तु वनमालिस्वरूपिणम् ।वाराहेण तु बीजेन पूजयेत्तु विधानतः ॥
सपरौ द्वावनुस्वारविसर्गाभ्यां समन्वितौ ।महाभैरवमन्त्रोऽयं भैरवं तेन पूजयेत् ॥
”इति कालिकापुराणे ६२ अध्यायः ॥
* ॥
अस्य ध्यानं यथा, --“भैरवः पाण्डुनाथश्च रक्तगौरश्चतुर्भुजः ।गदां पद्मञ्च शक्तिञ्च चक्रञ्चापि करेण च ।बिभ्रद्देव्याः पुरोभागे पूज्योऽयं विष्णुरूपधृक् ॥
”इति तत्रैव ६० अध्यायः ॥
* ॥
अस्य गायत्त्री यथा, --“महाभैरव विद्महे केलिरूपाय धीमहि ।तन्नः कामो भैरवस्तु देवी नित्यं प्रचोदयात् ॥
एषा भैरवरूपस्य गायत्त्री मे प्रतिष्ठिता ।यथेष्टमांसमद्यादिभोजनाय मया धृतः ॥
महाभैरवरूपोऽयं तथा स्त्रीरतिसङ्गमे ।अयन्तु वाम्यभावेन पूज्यो मद्यादिभिः सदा ॥
”इति कालिकापुराणे ७७ अध्यायः ॥
अथ महाविद्यादीनां भैरवनिरूपणं यथा, --शिव उवाच ।“शृणु चार्व्वङ्गि शुभगे ! कालिकायाश्च भैरवम् ।महाकालं दक्षिणाया दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥
महाकालेन वै सार्द्धं दक्षिणा रमते सदा ।ताराया दक्षिणे भागे अक्षोभ्यं परिपूजयेत ॥
समुद्रमथने देवि ! कालकूटं समुत्थितम् ।सर्व्वे देवाः सदाराश्च महाक्षोभमवाप्नुयुः ॥
क्षोभादिरहितं यस्मात् पीतं हालाहलं विषम्अतएव महेशानि ! अक्षोभ्यः परिकीर्त्तितः ॥
तेन सार्द्धं महामाया तारिणी रमते सदा ।महात्रिपुरसुन्दर्य्या दक्षिणे पूजयेत् शिवम् ॥
पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रञ्च प्रतिवक्त्रे सुरेश्वरि ! ।तेन सार्द्धं महादेवी सदा कामकुतूहला ॥
अतएव महेशानि ! पच्चमीति प्रकीर्त्तिता ।श्रीमद्भुवनसुन्दर्य्या दक्षिणे त्र्यम्बकं यजेत् ॥
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले या चाद्या भुवनेश्वरी ।एतया रमते तेन त्र्यम्बकस्तेन कथ्यते ॥
सशक्तिश्च समाख्यातः सर्व्वतन्त्रे प्रपूजितः ।भैरव्या दक्षिणे भागे दक्षिणामूर्त्तिसंज्ञकम् ॥
पूजयेत् परयत्नेन पञ्चवक्त्रं तमेव हि ।छिन्नमस्तादक्षिणांशे कबन्धं पूजयेत् शिवम् ॥
कबन्धपूजनाद्देवि ! सर्व्वसिद्धीश्वरो भवेत् ।धूमावती महाविद्या विधवारूपधारिणी ॥
वगलाया दक्षभागे एकवक्त्रं प्रपूजयेत् ।महारुद्रेति विख्यातं जगत्संहारकारकम् ॥
मातङ्गीदक्षिणांशे च मतङ्गं पूजयेत् शिवम् ।तमेव दक्षिणामूर्त्तिं जगदानन्दकारकम् ॥
कमलाया दक्षिणांशे विष्णुरूपं सदाशिवम् ।पूजयेत् परमेशानि ! स सिद्धो नात्र संशयः ॥
पूजयेदन्नपूर्णाया दक्षिणांशे च रूपकम् ।महामोक्षप्रदं देवं दशवक्त्रं महेश्वरम् ॥
दुर्गाया दक्षिणे देशे नारदं परिपूजयेत् ॥
नकारः सृष्टिकर्त्ता च दकारः पालकः सदा ।रेफः संहाररूपत्वान्नारदः परिकीर्त्तितः ॥
अन्यासु सर्व्वविद्यासु ऋषिर्यः परिकीर्त्तितः ॥
स एव तस्या भर्त्ता च दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥
”इति तोडलतन्त्रप्रथमपटले ॥
(भैरवबलिविषयः । यथा, कालिकापुराणे ।पक्षिणः कच्छपाग्राहा मत्स्या नवविधा मृगाः ।महिषा गोधिका गावश्छागो वभ्रुश्च शूकरः ।खड्गश्च कृष्णसारश्च गोधिका शरभो हरिः ।शार्द्दूलश्च नरश्चैव स्वगात्ररुधिरन्तथा ॥
चण्डिकाभैरवादीनां बलयः परिकीर्त्तिताः ।बलिभिः साध्यते मुक्तिर्बलिभिः साध्यते दिवम् ॥
)अथ भैरवरागस्य विवरणम् । हनूमन्मते षड्-रागमध्ये प्रथमरागः । महादेवमुखान्निर्गतः ।अस्य जातिः औडवः । अर्थात् धैवतनिषाद-षड्जगान्धारमध्यममिति पञ्चस्वरमिलितः ।अस्य गृहं धैवतस्वरः । शरदृतौ प्रातःकालःअस्य गानसमयः । रागमालायाम् अस्या-कारः महादेवाकारवत् । अर्थात् सुन्दर-सन्न्यासी । भस्ममृक्षितवदनः । जटामस्तकः ।जटापतद्गङ्गाजलः । कङ्कणभूषितहस्तः । लला-टार्द्धचन्द्रः । त्रिनेत्रः । सर्पवेष्टितस्कन्धबाहुः ।भालतिलकः । स्कन्धस्थहस्तिचर्म्मा । अथवाद्वीपिचर्म्मोपविष्टः । गलमुण्डमालः । त्रिशूल-हस्तः । अथवा सम्मुखप्रोथितत्रिशूलः ।पार्श्वस्थवृषश्च । अस्य रागिण्यः पञ्च । यथा ।भैरवी वैराटी मघुमाधवी सिन्धवी वङ्गालीच । अस्याष्टौ पत्त्राः । यथा । हर्षः तिलकःपुरीयः माधवः सूहः बलनेहः मधुः पञ्चमश्च ।कल्लिनाथमते तु भैरवश्चतुर्थरागः । अस्यरागिण्यः षट् । यथा । भैरवी गुज्जरी भाषावेलावली कर्णाटी रगतंसा वडहंसीति चकेचित् । एतन्मते पूर्व्ववत् अष्टौ पुत्त्राः । किन्तुतिलकपुरीयपञ्चमसूहस्थानेषु देवशाखललित-मालकौशविलाबला लिखिताः । सोमेश्वर-मतेऽपि रागिण्यः षट् । यथा । भैरवी गुज्जरीरेवा गुणकली वङ्गाली बहुली च । तन्मतेरागिण्या सहास्य गानसमयो ग्रीष्मर्त्तुः ॥
भरतमते तु अस्य रागिण्यः पञ्च यथा । मधु-माधवी ललिता वरारी वाहाकली भैरवी च ।तन्मतेऽपि अस्याष्टौ पुत्त्राः । यथा देवशाखःललितः हर्षः विलावलः माधवः वङ्गालःवेभासः पञ्चमश्च । एषामष्टौ भार्य्या यथा ।सूहा वेलावली सोरठी कुम्भारी अन्दाहीबहुलगुज्जरी पटमञ्जरी मिरवी च । इति सङ्गीत-शास्त्रम् ॥
* ॥
मतान्तरे भैरवरागस्य भार्य्यायथा । भैरवी वङ्गाली वरारी मध्यमा मधु-माधवी सिन्धवी च । तत्पुत्त्रा यथा । कोशकःअजयपालः श्यामः खरतापः शुद्धः ढोलश्च ।तत्पुत्त्रबध्वो यथा । अष्टी रेवा बहुला सोहिनीरम्भेली सूहा च । अत्र शोभा इति साधुःपाठः । इति नारदपुराणम् ॥
(नागभेदः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । १६ ।“भैरवो मुण्डवेदाङ्गः पिशङ्गश्चोद्रपारकः ॥
”)