भैरव (bhairava)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 भैरव mfn.
   (-वः-वी-वं) Formidable,  horrible,  terrific.
	 n.
  (-वं) Horror, 
the property of exciting terror.
	 m.
  (-वः)
	 1. A name of ŚIVA,  but
more especially an inferior manifestation or form of the deity, 
eight of which are called by the common name Bhairava,  and
are severally termed ASITĀNGA,  RURU,  CHANDA,  KRODHA,  UN-
MATTA,  KUPATI,  BHISHANA,  and SANHĀRA,  all alluding to terrific
properties of mind or body.
	 2. The name of a river.
	 3. A musical
mode
 that which is calculated to excite emotion of terror.
	 f.
  (-वी)
1. A name or form of DURGĀ.
	 2. A young girl personating DURGĀ
at the festival of that goddess.
	 3. Name of a Rāgini.
 E.
  भीरु fear-
ful,  aff.
   अण् ।

Capeller Eng

English

 भैरव f.
  आ & ई formidable,  awful,  horrible,  n.
  adv.
 
— m.
  a form of Śiva,  a man's name
 f.
  ई a form of Durgā.

Yates

English

 भैरव (वं) 1.
n.
  Horror.
m.
  Shiva. f.
 
(वी)
Durgā. a. Formidable.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   भैरव  bhairava adj.
   gruesome   
   विकट  vikaTa adj.
   gruesome    
   उग्र  ugra adj.
   gruesome      
            

 
   भैरव  bhairava  adj.
   gruesome  
   भैरव  bhairava  adj.
   formidable   
   भैरव  bhairava  adj.
   frightful  
   भैरव  bhairava  adj.
   relating to bhairava    
   भैरव  bhairava  adj.
   horrible  
   भैरव  bhairava  adj.
   terrible   
   भैरव  bhairava  m.
   man representing bhairava's  
   भैरव  bhairava  m.
   mountain   
   भैरव  bhairava  m.
   jackal  
   भैरव  bhairava  n.
   terror or the property of exciting terror     
            

Wilson

English

 भैरव
mfn.
   (-वः-वी-वं) Formidable,  horrible,  terrific.
n.
 
(-वं) Horror,  the property of exciting terror.
m.
  (-वः)
1 A name of ŚIVA,  but more especially an inferior manifestation or form of
the deity,  eight of which are called by the common name Bhairava,  and are
severally termed ASITĀṄGA,  RURU,  CAṆḌA,  KRODHA,  UNMATTA,  KUPATI,  BHĪṢAṆA, 
and SAṂHĀRA,  all alluding to terrific properties of mind or body.
2 The name of a river.
3 A musical mode
 that which is calculated to excite emotions of terror.
f.
 
(-वी) A name or form of DURGĀ.
E.
  भीरु fearful,  aff.
   अण्.

Apte

English

भैरव [bhairava],  a.
  (-वी f.
 ) [भीरोरिदम् अण्]

Terrible,  frightful,  horrible,  formidable
 वेल्लद्भैरवरुण्डमुण्डनिकरैर्वीरो विधत्ते भुवम् U.*
  5.6.

Miserable.

Relating to Bhairava. 

वः A form of Śiva (of which 8 kinds are enumerated).

The sentiment of terror (भयानक).

Fear,  terror.

N.
  of a musical mode (राग) calculated to excite emotions of fear or terror.

A mountain. 

वी A form of the goddess Durgā. ˚चक्रम् a disc of the goddess भैरवी
 प्रवृत्ते भैरवीचक्रे सर्वे वर्णा द्विजोत्तमाः । निवृत्ते भैरवीचक्रे सर्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥ Utpattitantra. 

N.
  of a Rāgiṇī in the Hindu musical system. 

A girl of 12 or a young girl representing the goddess Durgā at the Durgā festival.-वम् Terror,  horror. Comp.
   -ईशः an epithet of Viṣṇu (or Śiva ?)
 so भैरवतर्जकः. -यातना a sort of purificatory torment inflicted by Bhairava of Benares on those who die there,  to make their spirits fit for absorption into the Supreme Spirit.

Apte 1890

English

 भैरव a. (वी f.) [भीरोरिदं अण्] 1 Terrible,  frightful,  horrible,  formidable
 U. 5. 6. 
2 Miserable. 
3 Relating to Bhairava. 
वः 1 A form of Śiva (of which {8} kinds are enumerated). 
2 The sentiment of terror (भयानक). 
3 Fear,  terror. 
4 N. of a musical mode (राग) calculated to excite emotions of fear or terror. 
वी 1 A form of the goddess Durgā. 
2 N. of a Rāgiṇī in the Hindu musical system. 
3 A girl of 12 or a young girl representing the goddess Durgā at the Durga festival. 
वं Terror,  horror. 
Comp. 
ईशः an epithet of Viṣṇu (or Śiva ?)
 so भैरवतर्जकः 
यातना a sort of purificatory torment inflicted by Bhairava of Benares on those who die there,  to make their spirits fit for absorption into the Supreme Spirit. 

Monier Williams Cologne

English

 भैरव mf(आ and ई)n.  (fr.  भीरु) frightful,  terrible,  horrible,  formidable (अम् ind.
 ),  MBh.
  
 R.
  &c.
  

 relating to Bhairava,  Cat.
 

 भैरव m.
  N.
  of a form of Śiva (cf.   RTL.
   85),  Prab.
 
 Rājat.
 
 Pur.
  (in the latter 8 Bh°s are enumerated,  viz. महा-,  संहार-,  असिताङ्ग-,  रुरु-,  काल-,  क्रोध-,  ताम्रचूड-,  or कपाल-,  चन्द्रचूड- or रुद्र-भ्°
 sometimes other names are given,  e.g. विद्या-राज,  काम-र्°,  नाग-र्°,  स्वच्छन्द-र्°,  लम्बित-र्°,  देव-र्°,  उग्र-र्°,  विघ्न-र्°)

 a man representing Bh°,  W.
 

 a jackal,  L.
 

 a mountain,  L.
 

 (in music) N.
  of a Rāga

 N.
  of a chief of Śiva's host,  KālP.
  

 of a son of Śiva by Tārā-vatī (wife of Candra-śekhara,  king of Karavīra-pura),  ib.

 of a Nāga,  MBh.
  

 of a Yakṣa,  Cat.
 

 of a hunter,  Hit.
 

 of 2 kings and various teachers and authors (also with त्रिपाठिन्,  दैवज्ञ,  तिलक,  दीक्षित,  आचार्य,  भट्ट and मिश्र),  ib.

 of a river,  L.
 

 भैरव m.
  pl.
  N.
  of a partic.  sect,  VP.
  

 भैरव n.
  terror or the property of exciting terror,  W.
 

 =
  भैरव-तन्त्र below.

Monier Williams 1872

English

 भैरव भैरव,  अस्,  ई,  अम् (fr. भीरु),  for-
midable,  awful,  horrible,  terrific,  terrible,  horrid
miserable
 relating to Bhairava
 (अस्),  m. a form of
Śiva,  (eight forms of Bhairavas are enumerated,  viz.
महा-भ्°,  संहार-भ्°,  असिताङ्ग-भ्°,  रुरु-भ्°, 
काल-भ्°,  क्रोध-भ्°,  ताम्र-चूड-भ्° or क-
पाल-भ्°,  चन्द्र-चूड-भ्° or रुद्र-भ्°
 other
names of these forms are sometimes given,  e. g.
विद्या-राज,  काम-र्°,  नाग-र्°,  सच्छन्द-र्°, 
लम्बित-र्°,  देव-र्°,  उग्र-र्°,  विघ्न-र्°)
 a man
representing Bhairava
 a Śivagaṇādhipa
 a son of
Śiva by Tārā-vatī (who was wife of Candra-śekhara, 
king of Karavīra-pura)
 N. of a Nāga
 of a Yakṣa
of the author of the Pheṭkāriṇī-tantra
 of a teacher
of the Haṭha-vidyā
 of two kings
 of a hunter
 of
a river
 of a Rāga or musical mode calculated to
excite emotions of terror
 (ई),  f. a particular form
of Durgā
 a girl of twelve years (representing that
goddess at the Durgā festival)
 N. of a Rāgiṇī or of
a particular scale in the Hindū musical system
 (अम्), 
n. terror,  horror,  the property of exciting terror, 
terribleness
 = भैरव-तन्त्र below.
—भैरव-
कारक,  अस्,  इका,  अम्,  causing terror,  formidable.
—भैरव-तन्त्र,  अम्,  n.,  N. of a Tantra men-
tioned in Kṛṣṇānanda's Tantra-sāra.
—भैरव-
तर्जक,  अस्,  m. ‘awful threatener, ’ an epithet of
Viṣṇu (properly of Śiva).
—भैरव-त्व,  अम्,  n.
the state of being Bhairava or a form of Śiva.
—भैरव-दीक्षित-तिलक,  अस्,  m.,  N. of an
author.
—भैरव-नाथ-तन्त्र,  अम्,  n. ‘Tantra
of the lord of terror, ’ N. of a Tantra.
—भैरव-
यातना,  f. a purificatory torment inflicted by Śiva
as presiding deity of Benares on those who die
there,  to render their spirits fit for absorption into
the essence of the Supreme (whereas those who are
punished by Yama have to return to mundane exist-
ence).
—भैरवाग्रतस् (°व-अग्°),  ind. in the
presence of Bhairava.
—भैरवाचार्य (°व-आच्°), 
अस्,  m.,  N. of a preceptor.
—भैरवानन्द (°व-
आन्°),  अस्,  m.,  N. of a Yogin.
—भैरवेन्द्र
(°व-इन्°),  अस्,  m.,  N. of a king.
—भैरवेश (°व-
ईश),  अस्,  m. ‘lord of terror, ’ an epithet of Viṣṇu
(properly of Śiva).

Macdonell

English

 भैरव bhairav-a,  〈1.〉 a.
  (ā,  ī) frightful terrible,  🞄formidable: -m,  ad.
 m.
  a form of Śiva 🞄(of which eight kinds are distinguished)
 N.: 🞄ī,  f.
  a form of Durgā
 〈2.〉 a.
  (ī) relating to 🞄Bhairava
 a‿ācārya,  m.
  N. of a teacher
 🞄-ānanda,  m.
  N. of a Yogin. 

Benfey

English

 भैरव भैरव,  i. e. भीरु + अ, 
 I. adj.
 
 1. Formidable,  horrid,  Rām.  3,  50,  21.
 2. Miserable,  Rājat. 5,  408.
 II. m.
 
 1.
Śiva,  Rājat. 5,  55.
 2. The name of a
river.
 3. A musical mode.
 III. f.
 
वी,  Durgā.
 IV. n.
  Horror.

Hindi

भयानक,  शिव के रूपों में से एक

Apte Hindi

Hindi

भैरव
वि* -  भीरु+अण्
"भयानक,  डरावना,  भीषण,  भयावह"

भैरव
वि* - -
भैरवसंबन्धी

भैरवः
पुं*
  - -
शिव का एक रूप

भैरवम्
नपुं*
   - -
"त्रास,  भीषणता"

L R Vaidya

English

 BErava {% (I) a. (f. वी) %} 1. Relating to Bhairava
 2. terrible,  terrific,  horrible.

 BErava {% (II) m. %} A form of Śiva.

 BErava {% (III) n. %} Terror,  horror.

Bopp

Latin

 भैरव (a भीरु timidus s. अ,  v. gr. 650.) terribilis,  horrendus.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 भैरव See Tilakabhairava,  Yajñabhairava.

 भैरव or भैरवेन्द्र of Tīrabhukti,  father of Puruṣottama, 
husband of Jayā,  the patroness of Vācaspatimiśra
(Dvaitanirṇaya). Oxf. 273.

 भैरव son of Janārdana,  father of Nārāyaṇa,  father of
Mādhava,  father of Rāmakṛṣṇa (Siddhāntacandrikā).
Hall p. 173.

 भैरव
		Kāṭhakavahniprayoga or Sāvitracayanaprayoga
Baudh.
		Kaukilīsautrāmaṇīprayoga Baudh.

 भैरव
		Gopradānavidhi.

Lanman

English

 bhairava,  a. fearful,  i. e. awful
 as m.
Terrible,  name of a hunter. [bhīrú, 
1208c.]

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  भयङ्कर,  भैरव,  दारुण,  भीष्म,  घोर,  भीम,  भयानक,  प्रतिभय,  भयावह,  रौद्र,  भीषण
adjective
 
भयजनकम्।
 "महिषासुरं हन्तुं देवी महाकाली रौद्रं रूपम् अधारयत्।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skrag pa
१) उत्त्रस्त २) त्रसति ३) त्रस्त ४) त्रस्नु ५) त्रास ६) भय ७) भीत ८) भीति ९) भैरव १०) संत्रस्त ११)

khrobo
१) क्रोध २) क्रोधिन् ३) चण्ड ४) भैरव ५) मन्यु ६) रोषण ७)

jigs
१) त्रास २) भय ३) भी ४) भीत ५) भैरव ६) ७) संत्रास ८) ससाध्वस ९)

jigs 'jigs lta
भैरव

jigs lta
भैरव

jigs pa
१) त्रास २) भय ३) भयानक ४) भी ५) भीत ६) भीति ७) भीरु ८) भीषण ९) भैरव १०) विभव (?) ११)

jigs byed
१) भयंकर २) भीम ३) भैरव ४) यमान्तक ५) रभेयक ६) विध्वंसक

jigs rung ba
प्रतिभय / बीभत्स / भयानक / भीम / भीरुक / भैरव / रौद्र

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
शंभुः शर्वः स्थाणुरीशान ईशो रुद्रोड्डीशौ वामदेवो वृषाङ्कः ।
कण्ठेकालः शंकरो नीलकण्ठः श्रीकण्ठोग्रौ धूर्जटिर्भीमभर्गौ ॥ १९५ ॥
मृत्युंजयः पञ्चमुखोऽष्टमूर्तिः श्मशानवेश्मा गिरिशो गिरीशः ।
षण्ढः कपर्दीश्वर ऊर्ध्वलिङ्ग एकत्रिदृग्भालदृगेकपादः ॥ १९६ ॥
मृडोऽट्टहासी घनवाहनोऽहिर्बुध्नो विरूपाक्षविषान्तकौ च ।
महाव्रती वह्निहिरण्यरेताः शिवोऽस्थिधन्वा पुरुषास्थिमाली ॥ १९७ ॥
स्याव्द्योमकेशः शिपिविष्टभैरवौ दिक्कृत्तिवासा भवनीललोहितौ ।
सर्वज्ञनाट्यप्रियखण्डपर्शवो महापरा देवनटेश्वरा हरः ॥ १९८ ॥
पशुप्रमथभूतोमापतिः पिङ्गजटेक्षणः ।
पिनाकशूलखट्वाङ्गगङ्गाहीन्दुकपालभृत् ॥ १९९ ॥
गजपूषपुरानङ्गकालान्धकमखासुहृत् ।
-wordlist-
 
शम्भु (पुं),  शर्व (पुं),  स्थाणु (पुं),  ईशान (पुं),  ईश (पुं),  रुद्र (पुं),  उड्डीश (पुं),  वामदेव (पुं),  वृषाङ्क (पुं),  कण्ठेकाल (पुं),  शङ्कर (पुं),  नीलकण्ठ (पुं),  श्रीकण्ठ (पुं),  उग्र (पुं),  धूर्जटि (पुं),  भीम (पुं),  भर्ग (पुं),  मृत्युञ्जय (पुं),  पञ्चमुख (पुं),  अष्टमूर्ति (पुं),  श्मशानवेश्मन् (पुं),  गिरिश (पुं),  गिरीश (पुं),  षण्ढ (पुं),  कपर्दिन् (पुं),  ईश्वर (पुं),  ऊर्ध्वलिङ्ग (पुं),  एकदृश् (पुं),  त्रिदृश् (पुं),  भालदृश् (पुं),  एकपाद् (पुं),  मृड (पुं),  अट्टहासिन् (पुं),  घनवाहन (पुं),  अहिर्बुध्न (पुं),  विरूपाक्ष (पुं),  विषान्तक (पुं),  महाव्रतिन् (पुं),  वह्निरेतस् (पुं),  हिरण्यरेतस् (पुं),  शिव (पुं),  अस्थिधन्वन् (पुं),  पुरुषास्थिमालिन् (पुं),  व्योमकेश (पुं),  शिपिविष्ट (पुं),  भैरव (पुं),  दिग्वासस् (पुं),  कृत्तिवासस् (पुं),  भव (पुं),  नीललोहित (पुं),  सर्वज्ञ (पुं),  नाट्यप्रिय (पुं),  खण्डपर्शु (पुं),  महादेव (पुं),  महानट (पुं),  महेश्वर (पुं),  हर (पुं),  पशुपति (पुं),  प्रमथपति (पुं),  उमापति (पुं),  पिङ्गजट (पुं),  पिङ्गेक्षण (पुं),  पिनाकभृत् (पुं),  शूलभृत् (पुं),  खट्वाङ्गभृत् (पुं),  गङ्गाभृत् (पुं),  अहिभृत् (पुं),  इन्दुभृत् (पुं),  कपालभृत् (पुं),  गजासुहृद् (पुं),  पूषासुहृद् (पुं),  अनङ्गासुहृद् (पुं),  कालासुहृद् (पुं),  अन्धकासुहृद् (पुं),  मखासुहृद् (पुं)

--source--
 
भयंकरं प्रतिभयं भीमं भीष्मं भयानकम् ॥ ३०२ ॥
भीषणं भैरवं घोरं दारुणं च भयावहम् ।
-wordlist-
 
भयङ्कर (क्ली),  प्रतिभय (क्ली),  भीम (क्ली),  भीष्म (क्ली),  भयानक (क्ली),  भीषण (क्ली),  भैरव (क्ली),  घोर (क्ली),  दारुण (क्ली),  भयावह (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

घोर
घोर,  प्रतिभय,  भीम,  दारुण,  भयानक,  आभील,  भीषण,  भीष्म,  भैरव,  भयावह
घोरं प्रतिभयं भीमं दारुणं स्याद्भयानकम् ।
आभीलं भीषणं भीष्मं भैरवं च भयावहम् ॥ ७०५ ॥
verse 4.1.1.705
page 0081

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

ङ,  विषय,  भैरव
ङो विषये भैरवे च चस्तरौ चन्द्रचोरयोः ॥ १४ ॥
verse 1.1.1.14
page 0120

Mahabharata

English

Bhairava. § 67 (Sarpasattra): I,  2158 (a Nāga of Dhṛtarāshṭra's race).

पुराणम्

English

भैरव १ / BHAIRAVA I. A nāga belonging to the dhṛtarāṣṭra Vaṁśa. There is a reference to this nāga in mahābhārata,  Ādi Parva,  Chapter 51,  Verse 17. He was burnt up at the sarpasatra performed by King janamejaya.

भैरव २ / BHAIRAVA II. A Pārṣada of śiva.1) General.   Immediately after his birth,  this terrible monster subdued all the devas without getting the permission of śiva. Enraged at it,  śiva turned him into a tree by a curse. But śiva was soon pacified and lifted the curse by declaring that those who offered pūjā to the gods would get the full reward for their worship only if they offered pūjā to bhairava also.
bhairava became a tree as soon as he was cursed. He became a tree because he subdued the gods. Therefore that tree came to be called “DAMANAKA” tree (damana = Subdue). It has another name. “TĀTIRI” tree. Even now,  pious people offer pūjā to this tree. (agni purāṇa,  Chapters 52-80).2) Birth.   Once brahmā and viṣṇu became swollen with pride. In his haughty way,  brahmā insulted śiva. Under the insult,  śiva was infuriated and out of the fire of his fury was born bhairava with his black form. (Liṅga purāṇa 1.90).3) brahmahatyā.   As soon as he was born,  bhairava rushed towards brahmā and pinched off his fifth head which had insulted śiva. By this,  he incurred the sin of brahmahatyā. For the expiation of this sin,  as ordered by śiva,  bhairava started on a journey to go abegging,  with Brahmā's severed head in his hand. śiva then created a woman named “Brahmahatyā” and asked her to follow bhairava.
Although bhairava visited many holy places,  he was not able to liberate himself from the sin of brahmahatyā. At last,  at the suggestion of śiva,  he went to vārāṇasī and washed off his sin. Brahmā's head which he carried,  was also deposited there and the place became famous under the name of “Kapālamocana tīrtha”. (śiva purāṇa,  śatarudra saṁhitā).4) Family.   In kālikā purāṇa there is an elaborate account of the family of bhairava. According to this purāṇa,  vijaya,  the reputed King of vārāṇasī was born in the family of bhairava. kālikā purāṇa also says that vijaya destroyed the Khāṇḍavī city and set up the Khāṇḍava forest in its place.
According to kālikā purāṇa,  bhairava and vetāla were,  in their previous births,  two Śivapārṣadas named mahākāla and Bhṛṅgi. It was by the curse of pārvatī.  that they were born as mortals in their next birth. (kālikā purāṇa 53).
The Purāṇas mention eight Bhairavas called Asitāṁga,  ruru,  caṇḍa,  krodha,  unmatta,  Kapāli,  bhīṣaṇa and Saṁhāra.5) Shape.   bhairava has a terrible shape. He wears the crescent moon and plaited hair on his head. His weapons are,  sword,  arrow,  dagger,  bow,  trident,  rope etc. At times he is dressed in elephant-skin. He has five faces. Serpents are his ornaments. (agni purāṇa,  Chapters 52-80).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 भैरवं,  त्रि,  (भीरोरिदं त्रासकृत् । भीरु + अण् ।)भयानकम् । इत्यमरः । १ । ७ । २० । (यथा, महाभारते । १ । १६४ । २७ ।“सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः ।तद्रक्षो द्विगुणं चक्रे रुवन्तं भैरवं रवम् ॥
”)अस्य पर्य्यायाः भयङ्करशब्दे द्रष्टव्याः ॥

 भैरवः,  पुं,
   (भीर्भयङ्करो रवो यस्य । इति भीरव ।ततः स्वार्थे अण् ।) शङ्करः । इति मेदिनी । वे४६ ॥
 भयानकरसः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
नदविशेषः । इति शब्दरत्नाबली ॥
 रागभेदः ।इति हेमचन्द्रः ॥
 * ॥
 अष्टभैरवाणामुत्पत्तिर्यथा, “दैत्याधिपः समुत्पत्य हरोरसि गदां क्षिपत् ।संस्थितस्तु महायोगी सर्व्वाधारः प्रजापतिः ॥
गदापातक्षताद्भूरि चतुर्धासृगथापतत् ।पूर्व्वधारासमुद्भूतो भैरवोऽग्निसमप्रभः ॥
विद्याराजेति विख्यातः पद्ममालाविभूषितः ।तथा दक्षिणधारोत्थो भैरवः प्रेतमास्थितः ॥
कामराजेति विख्यातः कृष्णाञ्जनसमप्रभः ।नागराजेति विख्यातश्चक्रमालाघिभूषितः ॥
क्षतजाद्रुधिराज्जातो भैरवः शूलभूषितः ।सच्छन्दराजेति विख्यात इन्द्रायुधसमप्रभः ॥
भूयिष्ठाद्रुधिराज्जातो भैरवः फलभूषितः ।ख्यातो लम्बितराजेति शोभाञ्जनसमप्रभः ॥
ततोऽभूद्देवराजेति भैरवः क्षतजादथ ।उग्रराजो बभूवाथ क्षतजाद्भैरवोऽपरः ॥
एवं हि सप्तरूपोऽसौ कथ्यते भैरवो मुने ! ।विघ्नराजोऽष्टमः प्रोक्तो भैरवाष्टकमुच्यते ॥
”इति वामनपुराणे अन्धकवरप्रदाने भैरवप्रादु-र्भावे ६७ अध्यायः ॥
 * ॥
शारदीयदुर्गापूजायां अष्टौ पूज्यभैरवा यथा, “आदौ महाभैरवञ्च संहारभैरवं तथा ।असिताङ्गभैरवञ्च रुरुं भैरवमेव च ॥
ततः कालं भैरवञ्च क्रोधभैरवमेव च ।ताम्रचूडं चन्द्रचूडं अन्ते च भैरवद्वयम् ॥
एतान् संपूज्य मध्ये च नवशक्तीश्च पूजयेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे दुर्गोपाख्याने ६१अध्यायः ॥
ताम्रचूडचन्द्रचूडयोः स्थाने कपालभैरवरुद्र-भैरवौ ज्ञेयौ । इति तत्रैव गणपतिखण्डे ४१अध्यायः ॥
 * ॥
 अपि च ।“असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्तसंज्ञकः ।कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्टमः स्मृतः ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
 * ॥
शिवगणाधिपभैरवो यथा,  --“नन्दी भृङ्गी महाकालो वेतालो भैरवस्तथा ।अङ्गं भूत्वा महेशस्य वीतभीतास्तपोधनाः ॥
यैर्मानुषशरीरेण प्रापिरे तपसो बलात् ।गणानामाधिपत्यन्तु ते जानन्ति हरं परम् ॥
”इति कालिकापुराणे ४४ अध्यायः ॥
 * ॥
करवीरपुरराजचन्द्रशेखरपत्नीतारावतीगर्भेमहादेवाज्जातपुत्त्रः । स च पुरा भृङ्गी बभूवपार्व्वतीशापात् वानरमुखो भूत्वा भैरव इतिनाम्ना ख्यातः । यथा,  --“प्रविवेश ततो देवी स्वयं तारावतीतनौ ।महादेवोऽपि तस्यान्तु कामार्थं समुपस्थितः ॥
कामावसाने तस्यान्तु सद्यो जातं सुतद्वयम्अभवन्नृपशार्दूल ! तथा शाखामृगाननम् ॥
ततस्तयोर्नाम चक्रे नारदो वचनान्नृप ! ।ज्येष्ठो भैरवनामाभूत् भीरोः पुत्त्रो भयङ्करः ।वेतालसदृशः कृष्णो वेतालोऽभूत्तथापरः ॥
”इति कालिकापुराणे ४९ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“योऽसौ भृङ्गी हरसुतां महाकालोऽपि भर्गजः ।तावेव गौरीशापेन सम्भूय नरयोनिजौ ॥
वेतालभैरवौ जातौ पृथिव्यां नृपवेश्मनि ।यथा भृङ्गिमहाकालावुत्पन्नौ प्राक् तथा शृणु ।योऽसौ महाभैरवाख्यः सकायः शारभो हरः ।भैरवः पृथगेवायं गणाध्यक्षो हरात्मजः ॥
”इति कालिकापुराणे ४५ अध्यायः ॥
 * ॥
दुर्जयाख्यगिरिस्थभैरवो यथा,  --“तन्मध्ये भैरवो देवो भर्गसङ्गमसम्भवः ।दुर्जयाख्ये वरगिरौ स्वर्गस्योपमभूमिगः ॥
योऽसौ शरभरूपस्य मध्यखण्डादिभैरवः ।स एव भैरवाख्योऽयं पञ्चवक्त्रस्य मन्त्रकैः ।संपूज्य तत्र मतिमान् स याति शिवलोकताम् ॥
”इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥
 * ॥
भैरवस्य मन्त्रो यथा,  --“केवलः सपरो हादिः षष्ठस्वरसमन्वितः ।चन्द्रबिन्दुसमायुक्तं हयग्रीवस्य बीजकम् ॥
भैरवं पाण्डुनाथन्तु वनमालिस्वरूपिणम् ।वाराहेण तु बीजेन पूजयेत्तु विधानतः ॥
सपरौ द्वावनुस्वारविसर्गाभ्यां समन्वितौ ।महाभैरवमन्त्रोऽयं भैरवं तेन पूजयेत् ॥
”इति कालिकापुराणे ६२ अध्यायः ॥
 * ॥
अस्य ध्यानं यथा,  --“भैरवः पाण्डुनाथश्च रक्तगौरश्चतुर्भुजः ।गदां पद्मञ्च शक्तिञ्च चक्रञ्चापि करेण च ।बिभ्रद्देव्याः पुरोभागे पूज्योऽयं विष्णुरूपधृक् ॥
”इति तत्रैव ६० अध्यायः ॥
 * ॥
अस्य गायत्त्री यथा,  --“महाभैरव विद्महे केलिरूपाय धीमहि ।तन्नः कामो भैरवस्तु देवी नित्यं प्रचोदयात् ॥
एषा भैरवरूपस्य गायत्त्री मे प्रतिष्ठिता ।यथेष्टमांसमद्यादिभोजनाय मया धृतः ॥
महाभैरवरूपोऽयं तथा स्त्रीरतिसङ्गमे ।अयन्तु वाम्यभावेन पूज्यो मद्यादिभिः सदा ॥
”इति कालिकापुराणे ७७ अध्यायः ॥
अथ महाविद्यादीनां भैरवनिरूपणं यथा,  --शिव उवाच ।“शृणु चार्व्वङ्गि शुभगे ! कालिकायाश्च भैरवम् ।महाकालं दक्षिणाया दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥
महाकालेन वै सार्द्धं दक्षिणा रमते सदा ।ताराया दक्षिणे भागे अक्षोभ्यं परिपूजयेत ॥
समुद्रमथने देवि ! कालकूटं समुत्थितम् ।सर्व्वे देवाः सदाराश्च महाक्षोभमवाप्नुयुः ॥
क्षोभादिरहितं यस्मात् पीतं हालाहलं विषम्अतएव महेशानि ! अक्षोभ्यः परिकीर्त्तितः ॥
तेन सार्द्धं महामाया तारिणी रमते सदा ।महात्रिपुरसुन्दर्य्या दक्षिणे पूजयेत् शिवम् ॥
पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रञ्च प्रतिवक्त्रे सुरेश्वरि ! ।तेन सार्द्धं महादेवी सदा कामकुतूहला ॥
अतएव महेशानि ! पच्चमीति प्रकीर्त्तिता ।श्रीमद्भुवनसुन्दर्य्या दक्षिणे त्र्यम्बकं यजेत् ॥
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले या चाद्या भुवनेश्वरी ।एतया रमते तेन त्र्यम्बकस्तेन कथ्यते ॥
सशक्तिश्च समाख्यातः सर्व्वतन्त्रे प्रपूजितः ।भैरव्या दक्षिणे भागे दक्षिणामूर्त्तिसंज्ञकम् ॥
पूजयेत् परयत्नेन पञ्चवक्त्रं तमेव हि ।छिन्नमस्तादक्षिणांशे कबन्धं पूजयेत् शिवम् ॥
कबन्धपूजनाद्देवि ! सर्व्वसिद्धीश्वरो भवेत् ।धूमावती महाविद्या विधवारूपधारिणी ॥
वगलाया दक्षभागे एकवक्त्रं प्रपूजयेत् ।महारुद्रेति विख्यातं जगत्संहारकारकम् ॥
मातङ्गीदक्षिणांशे च मतङ्गं पूजयेत् शिवम् ।तमेव दक्षिणामूर्त्तिं जगदानन्दकारकम् ॥
कमलाया दक्षिणांशे विष्णुरूपं सदाशिवम् ।पूजयेत् परमेशानि ! स सिद्धो नात्र संशयः ॥
पूजयेदन्नपूर्णाया दक्षिणांशे च रूपकम् ।महामोक्षप्रदं देवं दशवक्त्रं महेश्वरम् ॥
दुर्गाया दक्षिणे देशे नारदं परिपूजयेत् ॥
नकारः सृष्टिकर्त्ता च दकारः पालकः सदा ।रेफः संहाररूपत्वान्नारदः परिकीर्त्तितः ॥
अन्यासु सर्व्वविद्यासु ऋषिर्यः परिकीर्त्तितः ॥
स एव तस्या भर्त्ता च दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥
”इति तोडलतन्त्रप्रथमपटले ॥
(भैरवबलिविषयः । यथा,  कालिकापुराणे ।पक्षिणः कच्छपाग्राहा मत्स्या नवविधा मृगाः ।महिषा गोधिका गावश्छागो वभ्रुश्च शूकरः ।खड्गश्च कृष्णसारश्च गोधिका शरभो हरिः ।शार्द्दूलश्च नरश्चैव स्वगात्ररुधिरन्तथा ॥
चण्डिकाभैरवादीनां बलयः परिकीर्त्तिताः ।बलिभिः साध्यते मुक्तिर्बलिभिः साध्यते दिवम् ॥
)अथ भैरवरागस्य विवरणम् । हनूमन्मते षड्-रागमध्ये प्रथमरागः । महादेवमुखान्निर्गतः ।अस्य जातिः औडवः । अर्थात् धैवतनिषाद-षड्जगान्धारमध्यममिति पञ्चस्वरमिलितः ।अस्य गृहं धैवतस्वरः । शरदृतौ प्रातःकालःअस्य गानसमयः । रागमालायाम् अस्या-कारः महादेवाकारवत् । अर्थात् सुन्दर-सन्न्यासी । भस्ममृक्षितवदनः । जटामस्तकः ।जटापतद्गङ्गाजलः । कङ्कणभूषितहस्तः । लला-टार्द्धचन्द्रः । त्रिनेत्रः । सर्पवेष्टितस्कन्धबाहुः ।भालतिलकः । स्कन्धस्थहस्तिचर्म्मा । अथवाद्वीपिचर्म्मोपविष्टः । गलमुण्डमालः । त्रिशूल-हस्तः । अथवा सम्मुखप्रोथितत्रिशूलः ।पार्श्वस्थवृषश्च । अस्य रागिण्यः पञ्च । यथा ।भैरवी वैराटी मघुमाधवी सिन्धवी वङ्गालीच । अस्याष्टौ पत्त्राः । यथा । हर्षः तिलकःपुरीयः माधवः सूहः बलनेहः मधुः पञ्चमश्च ।कल्लिनाथमते तु भैरवश्चतुर्थरागः । अस्यरागिण्यः षट् । यथा । भैरवी गुज्जरी भाषावेलावली कर्णाटी रगतंसा वडहंसीति चकेचित् । एतन्मते पूर्व्ववत् अष्टौ पुत्त्राः । किन्तुतिलकपुरीयपञ्चमसूहस्थानेषु देवशाखललित-मालकौशविलाबला लिखिताः । सोमेश्वर-मतेऽपि रागिण्यः षट् । यथा । भैरवी गुज्जरीरेवा गुणकली वङ्गाली बहुली च । तन्मतेरागिण्या सहास्य गानसमयो ग्रीष्मर्त्तुः ॥
भरतमते तु अस्य रागिण्यः पञ्च यथा । मधु-माधवी ललिता वरारी वाहाकली भैरवी च ।तन्मतेऽपि अस्याष्टौ पुत्त्राः । यथा देवशाखःललितः हर्षः विलावलः माधवः वङ्गालःवेभासः पञ्चमश्च । एषामष्टौ भार्य्या यथा ।सूहा वेलावली सोरठी कुम्भारी अन्दाहीबहुलगुज्जरी पटमञ्जरी मिरवी च । इति सङ्गीत-शास्त्रम् ॥
 * ॥
 मतान्तरे भैरवरागस्य भार्य्यायथा । भैरवी वङ्गाली वरारी मध्यमा मधु-माधवी सिन्धवी च । तत्पुत्त्रा यथा । कोशकःअजयपालः श्यामः खरतापः शुद्धः ढोलश्च ।तत्पुत्त्रबध्वो यथा । अष्टी रेवा बहुला सोहिनीरम्भेली सूहा च । अत्र शोभा इति साधुःपाठः । इति नारदपुराणम् ॥
(नागभेदः । यथा,  महाभारते । १ । ५७ । १६ ।“भैरवो मुण्डवेदाङ्गः पिशङ्गश्चोद्रपारकः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 भैरव पु०
  भीरोरिदम् अण् । १ भये २ तद्वति त्रि०
  अमरः ।नाट्यादिप्रसिद्धे ३ भयानके रसे । ४ भयसाधने त्रि०
  मेदि०स्त्रियां ङीप् । ५ शङ्करे ६ तदवतारतद्गणभेदे शब्दर०७ नदभेदे च पु०
  हेमच० । ८ शिवपत्न्यां स्त्री ङीप् ।भैरवभेदानामुत्पत्तिर्वामनपु०  २७ अ० यथा“दैत्याधिपः समुत्पत्य हरोरसि गदां क्षिपत् । संहि-तस्तु महायोगी सर्वाधारः प्रजापतिः । गदापातक्षता-द्भूरि चतुर्धाऽसृगथापतत् । पूर्वधारासमुद्भूतो भैरवो-ऽग्निसमप्रभः । विद्याराजेति विख्यातः पद्ममालावि-भूषितः । तथा दक्षिणधारीत्थो भैरवः प्रेतमास्थितः ।कामराजेति विख्यातः कृष्णाञ्जनसमप्रभः । नागराजेतिविख्यातश्चक्रमालाविभूषितः । क्षतजाद्रुधिराज्जातोभैरवः शूलभूषितः । सच्छन्दराजेति ख्यात इन्द्रा-युधसमप्रभः । भूयिष्ठाद्रुधिराज्जातो भैरवः फलमूमितः ।ख्यातो लग्वितराजेति शीभाञ्जनसमप्रभः । ततोभूद्देवराजेति भैरवः क्षतजादथ । उग्रराजो बभूवाथक्षतजाद्भैरवोऽपरः । एवं हि सप्तरूपोऽसौ कथ्यतेभैरवोमुने! । विघ्नराजोऽष्टमः प्रोक्तो भैरवाष्टकमुच्यते ।”शारदीयदुर्गापूजायां तस्याश्चाष्टौ भैरवा यथोक्तं ब्रह्मवै०प्र० ख० ६१ अ० । “आदौ महाभैरवञ्च संहारभैरवन्तथा ।असिताङ्गभैरवञ्च रुरुभैरवमेव च । ततः कालभैरवञ्चक्रोधभैरवमेव च । ताम्रचूडं चन्द्रचूडम् अन्ते चभैरवद्वयम् । एतान् संपूज्य मध्ये च नव शक्तीश्च पूज-येत् ।” कालीपूजादौ पूजनीया भैरवाश्च तन्त्रसारोक्तायथा “ससिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्तसंज्ञकः ।कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्टमः स्मृतः” । ९ शिवगणा-धिपभेदे कालि० पु०
  ४४ अ० यथा “नन्दी भृङ्गीमहाकालो वेतालो भैरवस्तथा । अङ्गं भूत्वा महे-शस्य वीतभीतास्तपोधनाः । यैर्मानुषशरीरेण प्रापिरेतपसोबलात् । गणानामाधिपत्यन्तु ते जानन्ति हरंपरम् ।” शिवांशकरवीरभूपचन्द्रशेखरस्य पार्वत्यंश तारा-वतीगर्भजाते १० वेतालसोदरे च यथोक्तं कालिपु०  ४५ अ० ।“प्रविवेश ततो देवी स्वयं तारावतीतनौ । महादेवोऽपितस्यान्तु कामार्थं समुपस्थितः । कामावसाने तस्यान्तुसद्योजातं सुतद्वयम् । अभवन्नृपशार्दूल! तथा शाखा-मृगाननम् । ततस्तयोर्नाम चक्रे नारदवचनान्नृपः ।ज्येष्ठो भैरबनामाभूत् भीरोः पुत्रो भयङ्करः । वेताल-सदृशः कृष्णो वेतालोऽभूत्तथाऽपरः” । अपि च “यीऽसौभृङ्गी हरसुतो महाकालोऽपि भूगतः । तावेव गौरी-शापेन सम्भूय नरयोनिजौ । वेतालभैरवौ जातौपृथिव्यां नृपवेश्मनि । यथा भृङ्गिमहाकालावुत्पन्नौप्राक् तथा शृणु । योऽसौ महाभैरवाख्यः सकायःशारमो हरः । भैरवः पृथगेवायं गणाध्यक्षो हरा-त्मजः ।” देवीभेदेषु शिवरूपभैरवभेदाश्च तीडल-तन्त्रे १ पटले उक्ता यथा “शिव उवाच । शृणुचार्वङ्गि! शुभगे! कालिकायाश्च भैरवम् । महाकालंदक्षिणाया दक्षभागे प्रपूजयेत् । महाकालेन वै सार्द्धंदक्षिणा रमते सदा । ताराया दक्षिणे भागे अक्षोभ्यंपरिपूजयेत् । समुद्रमथने देवि! कालकूटं समुत्थितम् ।सर्वे देवाः सदाराश्च महाक्षोभमवाप्नुयुः । क्षोभादि-रहितं यस्मात् पीतं हालाहलं विषम् । अतएवमहेशानि! अक्षोभ्यः परिकीर्त्तितः । तेन सार्द्धं महा-माया तारिणी रमते सदा । महात्रिपुरसुन्दर्य्या दक्षिणेपूजयेत् शिवम् । पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रञ्च प्रतिवक्त्रं सुरे-श्वरि! । तेन सार्द्धं महादेवी सदा कामकुतूहला ।अतएव महेशानि! पञ्चमीति प्रकीर्त्तिता । श्रीमद्भु-वनसुन्दर्य्या दक्षिणे त्र्यम्बकं यजेत् । स्वर्गे मर्त्त्ये चपाताले या चाद्या भुवनेश्वरी । एतया रसते तेनत्र्यम्बकस्तेन कथ्यते । सशक्तिश्च समाख्यातः सर्वतन्त्रेप्रपूजितः । भैरव्या दक्षिणे भागे दक्षिणामूर्त्तिर्सज्ञ-कम् । पूजयेत् परयत्नेन पञ्चवक्त्रं तमेव हि । छिन्न-मस्तादक्षिणांशे कबन्धं पूजयेत् शिवम् । कबन्ध-पूजनाद्देवि! सर्वसिद्धीश्वरी भवेत् । धूमावती महा-मिद्या विधवा रूपधाऐणी । वगलाया दक्षभागे एक-वक्त्रं प्रपूजयेत् । महारुद्रेति विख्यातं जगत्संहार-कारकम् । मातङ्गीदक्षिणांशे च मतङ्गं पूजयेत्शिवम् । तमेव दक्षिणामूर्त्तिं जगदानन्दकारकम् ।कमलाया दक्षिणांशे विष्णुरूपं सदाशिवम् । पूजयेत्परमेशानि! स सिद्धो नात्र संशयः । पूजयेदन्नपूर्णायादक्षिणांशे च रूपकम् । महामोक्षप्रर्द देवं दश-वक्त्रं महेश्वरम् । दुर्गाया दक्षिणे देशे नारदं परि-पूजयेत् । नकारः सृष्टिकर्त्ता च दकारः पालकः सदा ।रेफसंहाररूपत्वान्नारदः परिकीर्त्तितः । अन्यासु सर्व-विद्यासु ऋषिर्यः परिकीर्त्तितः । स एव तस्या भर्त्ता चदक्षभागे तु पूज्यते” । ११ रागभेदे स च महादेवस्वरूपः ।धैवतनिषादषड्जगान्धारमध्यमरूपपञ्चस्वरमिलितैर्गेयः ।अस्य स्थानं धैवतस्वरः शरदृतौ प्रातर्गेयता ।मतान्तरे अस्य रागिण्यः पञ्च । भैरवी वैराटी मधु-माधवी सिन्धवी वङ्गाली चेति” कलानाथमते भैरवोगुर्लरी भाषा विलाबली कर्णाटी वतंसा वडहंसीचेति षट् । भरतमते मधुमाधवी ललिता वरारीबहाकुली भैरवी चेति अन्यविधा पञ्च सङ्गी० दा०दृश्या । १२ महाविद्यामूर्त्तिभेदे स्त्री ङीप् सा चपञ्चदशविधा तन्त्रसारे उक्ता यथा१ त्रिपुरभैरवी २ सम्पत्प्रदा भैरवी ३ कौलेशभैरवी ४ भय-विध्वंसिनी भैरवी ५ सकलसिद्धिदा भैरवी ६ चैतन्यभैरवी७ कामेश्वरी भैरवी ८ षट्कूटा भैरवी ९ नित्या भैरवी १० रुद्र-भैरवी ११ भुवनेश्वरी भैरवी १२ सकलेश्वरी भैरवी १३ त्रि-पुरबालाभैरवी १४ नवकूटा वालाभैरवी १५ अन्नपूर्णेश्वरी-भैरवी च एतासां मन्त्रध्यानादिकं क्रमेण तत्र दृश्यम् ।१३ तारिणीशक्तियोगिनीभेदे च “महाकाल्यथ रुद्राणीउग्रा भीमा तथैव च । घोरास्या भ्रामरी चैव महा-रात्रिश्च सप्तमी । अष्टमी भैरवी प्रोक्ता योगिनीस्ताःप्रपूजयेत्” तन्त्रसा० । तत्र शिवस्य पत्न्यां “कालीतन्त्रादौ“भैरव्युवाच “कालीपूजा श्रुता नाथ” कालीकवचम्१४ भैरवरागस्य पत्नीरूपरागिणीभेदे स्त्री “भैरवी कौशिकीचैव भाषा वेलाबली तथा । बङ्गाली चेति रागिण्योभैरवस्यैव वल्लभाः” संगीतसा० । मतान्तरे १५ मालवरागस्यपत्नीभेदे “धानसी मानसी चैव रामकीरी च सिन्धुता ।आशावरी भैरवी च मालवस्य प्रिया इमाः” । तस्या गान-कालः पूर्वाह्णः । “विभाषा ललिता चैव कामोदा पठ-मञ्जरी । रामकीरी रामकेली वेला मारी च गुर्जरी ।देशकारी च सुभगा पञ्चमी च गडातुडी । भैरवी चाथकौमारी रागिण्यो दश पल्ल च । एताः पूर्वाह्णकालेतु गीयन्ते गायनोत्तमैः” सङ्गीतदा० । १५ नागभेदे पु०
 भा० आ० ५७ अ० ।

Capeller

German

 भैरव,  f.
  आ u. ई grausig,  n.
  adv. m.
  eine
From Śiva's Mannsname. f.
  ई eine
From der Durgā.

Burnouf

French

 भैरव भैरव a. (भीरु) terrible,  formidable.
-- S. m.
  nom d'un mode musical.
		 Śiva [dans qqune de ses 8 incarnations
secondaires].
		 Np. de riviere. -- S. n.
  horreur,  terreur. -- S. f.
 
भैरवि,  Durgā.

Stchoupak

French

 भैरव-
 -आ- -ई- a. terrible,  épouvantable,  horrible 
 m.
  n.
  de
Śiva 
 d'un Nāga 
 d'un roi 
 -अम् horriblement,  terriblement.
भैरवानन्द- m.
  n.
  d'un Yogin. 

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.