| YouTube Channel

भेषजं (bheSajaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भेषजं,
क्ली,
 (भिषजोवैद्यस्येदमित्यण् निपा-तनादेत्वम् । यद्वा, भेषं रोगं जयतीति । जि +डः । औषधम् । इत्यमरः । २ । ६ । ५० ॥
(“अस्ति भेषजोजलाषः ।” इति ऋक्संहिता ।२ । ३३ । ७ ।) अथ भेषजभक्षणसमयाः ।“भैषज्यमभ्यवहरेत् प्रभाते प्रायशो बुधः ।कषायांस्तु विशेषेण तत्र भेदस्तु दर्शितः ॥
ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम् ।किञ्चित् सूर्य्योदये जाते तथा दिवसभोजने ।सायन्तने भोजने च मुहुश्चापि तथा निशि ॥
”तत्र प्रथमः कालः ।‘प्रायः पित्तकफोद्रेके विरेकवमनार्थयोः ।लेखनार्थे च भैषज्यं प्रभाते नान्नमाहरेत् ॥
’अथ द्वितीयः कालः ।‘भैषज्यं विगुणेऽपाने भोजनाग्रे प्रशस्यते ।अरुचौ चित्रभोज्यैश्च मित्रं रुचिरमाहरेत् ॥
समानवाते विगुणे मन्देऽग्नौ वह्निदीपनम् ।दद्याद्भोजनमध्ये च भैषज्यं कुशलो भिषक् ॥
व्यानकोपे तु भैषज्यं भोजनान्ते समाहरेत् ।हिक्काक्षेपककम्पेषु पूर्व्वमन्ते च भोजनात् ॥
’अथ तृतीयः कालः ।‘उदाने कुपिते वाते स्वरभङ्गादिकारिणि ।ग्रासग्रासादिकं देयं भैषज्यं साध्यभोजने ॥
प्राणे प्रदुष्टे साध्यस्य भुक्तस्यान्ते प्रदीयते ।औषधं प्रायशो धीरैः कालोऽयं स्यात् तृती-यकः ॥
’अथ चतुर्थः कालः ।मुहुर्मुहुश्च तृट्छर्द्दिहिक्काश्वासगदेषु च ।सान्नञ्च भेषजं दद्यादिति कालचतुर्थकः ॥
’अथ पञ्चमः कालः ।‘ऊर्द्ध्वगन्तु विकारेषु लेखने वृंहणे तथा ।पाचने शयने देयमनन्तं भेषजं निशि ॥
’इति पञ्चमः कालः ॥
निरन्नस्य भेषजस्य गुणमाह ।‘वीर्य्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनंहन्यात्तदामयमसंशयमाशु चैव ॥
तद्बालवृद्धयुवतीमृदुभिश्च पीतंग्लानिं परां नयति चाशु बलक्षयञ्च ॥
’सान्नस्य भेषजस्य गुणमाह ।‘शीघ्रं विपाकमुपपत्तिबलंन हिंस्या-दन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति ।एतद्धितं स्थविरबालकृशाङ्गनाभ्यःप्राग्भोजनाद्यदशितं किल तच्च तद्वत् ॥
’तद्वत् अन्नावृतवत् भेषजमिति शेषः ।‘औषधशेषे भुक्तं भोजनशेषे यदौषधं पीतम् ।न करोति गदोपशमं प्रकोपयत्यन्यरोगांश्च ॥
’पीतमित्युपलक्षणम् । लीढादि च ।‘अनुलोमोऽनिलः स्वास्थ्यं क्षुत्तृष्णासुमनः कुतः ।लघुत्वमिन्द्रियोद्गारशुद्धिजीर्णौषधाकृतिः ॥
क्लमो दाहोऽङ्गसदनं भ्रममूर्च्छाशिरोरुजः ।अरतिर्बलहानिश्च सावशेषौषधाकृतिः ॥
’अथ भेषजभक्षणविधिमाह चरकः ।‘देवान् गुरूंस्तथा विप्रान् पूजयित्वा प्रणम्य च ।आशिषश्च समादाय श्रद्धया भेषजं भजेत् ॥
रसायनमिवर्षीणां देवानामिव चामृतम् ।सुधैवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ॥
ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ।ऋषयः सौषधिग्रामा भूमिदेवाश्च पान्तु वः ॥
’इत्याद्याशिषः ॥
‘औषधं हेमरजतमृद्भाजनपरिस्थितम् ।पिबेदात्मजनस्याग्रे प्रसन्नवदनेक्षणः ॥
प्रशान्तस्तूपविश्याथ पीत्वा पात्रमधोमुखम् ।निःक्षिप्याचम्य सलिलं ताम्बूलाद्युपयोजयेत् ॥
’अथ भेषजानां विधानानि ।‘स्वरसश्च तथा कल्कः क्वाथश्च हिमफाण्टकौ ।ज्ञेयाः कषायाः पञ्चैते लघवः स्युर्यथोत्तरम् ॥
’तत्रादौ स्वरसविधिः ।‘आहतात्तत्क्षणाकृष्टात् द्रव्यात् क्षुण्णात् समु-द्भवे ।वस्त्रनिष्पीडितो यश्च स्वरसो रस उच्यते ॥
’अथ कल्कविधिः ।‘द्रव्यमार्द्रं शिलापिष्टं शुष्कं वा सजलं भवेत् ।प्रक्षिप्य गालयेद्वस्त्रे तन्मानं कर्षसम्मितम् ॥
कल्के मधु घृतं तैलं देयं द्विगुणमात्रया ।सितां गुडं समं दद्याद्द्रवा देयाश्चतुर्गुणाः ॥
’अथ क्वाथविधिः ।‘पानीयं षोडशगुणं क्षुण्णे द्रव्यपले क्षिपेत् ।मृत्पात्रे क्वाथयेद्ग्राह्यमष्टमांशावशेषितम् ॥
कर्षादौ तु पलं यावद्दद्यात् षोडशिकं जलम् ॥
षोडशिकं षोडशगुणम् ॥
* ॥
अथ हिमविधिः ।‘क्षुण्णं द्रव्यपलं सम्यक् षड्भिर्नीरपलैः प्लुतम् ।निशोषितं हिमः स स्यात्तथा शीतकषायकः ॥
अथ फाण्टविधिः ।‘क्षुण्णद्रव्यपले सम्यक् जलमुष्णं विनिःक्षिपेत् ।मृत्पात्रे कुडवोन्मानं ततस्तु श्रावयेत् पुटात् ॥
स स्यात् चूर्णद्रवः फाण्टस्तन्मानं द्विपलोन्मितम् ।क्षौद्रं सिता गुडादींस्तु कर्षमात्रान् विनिः-क्षिपेत् ॥
’ * ॥
अथ तण्डुलजलविधिः ।‘कण्डितं तण्डुलपलं जलेऽष्टगुणिते क्षिपेत् ।भावयित्वा जलं ग्राह्यं देयं सर्व्वत्र कर्म्ममु ॥
’अथ मन्थविधिः ।‘जले चतुष्पले शीते क्षुण्णं द्रव्यपलं क्षिपेत् ।मृत्पात्रे मन्थयेत् सम्यक तस्माच्च द्विगुणंपिबेत् ॥
’अथ चूर्णविधिः ।‘अत्यन्तशुष्कं यद्द्रव्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् ।तत् स्याच्चूर्णं रजःक्षोदस्तन्मात्राकर्षसम्मिता ॥
चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा द्बिगुणा मता ।चूर्णेषु भर्जितं हिङ्गु देयं नोत्क्लेदकृद्भवेत् ॥
’अथ भावनाविधिः ।‘द्रवेण यावता सम्यक् चूर्णं सर्व्वं प्लुतं भवेत् ।भावनायाः प्रमाणन्तु चूर्णे प्रोक्तं भिषग्वरैः ॥
’अथ पुटपाकविधिः ।‘पुटपक्वस्य कल्कस्य स्वरसो गृह्यते यतः ।अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया ॥
पुटपाकस्य पाकोऽयं लेपस्याङ्गारवर्णता ।लेपञ्च द्व्यङ्गुलं स्थूलं कुर्य्याद्वाङ्गुष्ठमात्रकम् ॥
काश्मरीवटजम्ब्वादिपत्रैर्वेष्टनमुत्तमम् ।पलमात्रो रसो ग्राह्यः कर्षमात्रं मधु क्षिपेत् ॥
कल्कचूर्णद्रवाद्यास्तु देयाः कोलमिता बुधैः ॥
’अथोष्णोदकविधिः ।‘अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्द्धकेन वा ।अथवा क्वाथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं वदेत् ॥
’अथ क्षीरपाकविधिः ।‘क्षीरमष्टगुणं द्रव्यात् क्षीरान्नीरं चतुर्गुणम् ।क्षीरावशेषं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत् ॥
’अथावलेहविधिः ।‘क्वाथादेर्यत् पुनः पाकात् घनत्वं सा रसक्रिया ।सोऽवलेहश्च लेहश्च तन्मात्रा स्यात् पलो-न्मिता ॥
’अथ वटिकाविधिः ।‘वटिका अथ कथ्यन्ते तन्नामवटिका वटी ।मोदको गुटिका पिण्डी गुडो वर्त्तिस्तथोच्यते ॥
लेहवत् साध्यते वह्नौ गुडो वा शर्कराथवा ।गुग्गुलुर्व्वा क्षिपेत्तत्र चूर्णं तन्निर्म्मिता वटी ॥
’अथ सन्धानविधिः ।‘द्रवेषु चिरकालस्थं द्रव्यं यत् सन्धितं भवेत् ।आसवारिष्टभेदैस्तत् प्रोच्यते भेषजोचितम् ॥
’अथ धातूनां शोधनमारणविधिः । तत्रशोधनविधिः ।‘पत्तलीकृत्य पत्राणि हेम्नो वह्नौ प्रतापयेत् ।निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके ॥
गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये तु त्रिधा त्रिधा ।एवं हेम्नः परेषाञ्च धातूनां शोधनं भवेत् ॥
’ * ॥
अथ स्वर्णस्य मारणविधिः ।‘स्वर्णस्य द्विगुणं सूतमम्लेन सह मर्द्दयेत् ।तद्गोलकसमं गन्धं निदध्यादधरोत्तरम् ॥
गोलकञ्च ततो रुद्ध्वा सरावदृढसंपुटे ।त्रिंशद्वनोपलैर्दद्यात् पुटान्येवं चतुर्द्दश ।निरुत्थं जायते भस्म गन्धो देयः पुनः पुनः ॥
’अथ स्नेहपानविधिः ।स्नेहश्चतुर्विधः प्रोक्तो घृतं तैलं वसा तथा ।मज्जा च तत् पिवेन्मर्त्यः किञ्चिदभ्युदिते रवौ ॥
अथ पञ्चकर्म्माणि ।प्रथमं वमनं पश्चाद्विरेकश्चानुवासनम् ।एतानि पञ्च कर्म्माणि निरूहेणोत्तरं तथा ॥
अथ फलवर्त्तिविधिः ।घृताभ्यक्ते गुदे क्षिप्त्वा श्लक्ष्णा स्वाङ्गुष्ठसन्निभा ।मलप्रवर्त्तिनी वर्त्तिः फलवर्त्तिश्च सा स्मृता ॥
अथ नस्यग्रहणविधिः ।नस्यं तत् कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं यदौषघम् ।लावणं नस्तकर्म्मेति तस्य नाम द्वयं मतम् ॥
अथ धूमपानविधिः ।धूमस्तु षड्विधः प्रोक्तः शमनो वृंहणस्तथा ।रेचनः कासहा चैव वामनो ब्रणधूपनः ॥
अथ गण्डूषकवलप्रतिसारणविधिः ।तत्र गण्डूषः ।स्नेहक्षीरकषायादिद्रवैः सम्पूर्णमाननम् ।आपूर्य्य स्थीयते तावद्विधिर्गण्डूषधारणे ॥
अथ कवलः ।वातपित्तकफघ्नस्य द्रव्यस्य कवलं मुखे ।अर्द्धे निःक्षिप्य संचर्व्य निष्ठीवेत् कवले विधिः ॥
अथ प्रतिसारणम् ।दन्तजिह्वामुखानां यच्चूर्णकल्कावलेहकैः ।शनैर्घर्षणमङ्गुल्या तदुक्तं प्रतिसारणम् ॥
अथ स्वेदविधिः ।स्वेदश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तापोष्णस्वेदसंज्ञितः ।उपनाहो द्रवः स्वेदः सर्व्वे वातार्त्तिहारिणः ॥
अथ कर्णपूरणविधिः ।स्वेदयेत् कर्णदेशन्तु किञ्चित्तु पार्श्वशायिनः ।मूत्रैः स्नेहै रसैरुक्तैः कोष्णैः श्रोत्रं प्रपूरयेत् ॥
कर्णञ्च पूरितं रक्षेच्छतं पञ्चशतानि वा ।सहस्रं वापि मात्राणां श्रोत्रकण्ठशिरोगदैः ॥
रसाद्यैः पूरणं कर्णे भोजनात् प्राक् प्रशस्यते ।तैलाद्यैः पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते ॥
* ॥
अथालेपविधिः ।अथालेपस्य नामानि लेपलेपनलिप्तयः ।दोषघ्नो विषहा वर्ण्यः स च लेपस्त्रिधा मतः ।न रात्रौ लेपनं कुर्य्यात् शुष्यमाणं न धारयेत् ॥
अथ शोणितस्रावणविधिः ।शोणितं स्रावयेज्जन्तोरामयं प्रसमीक्ष्य च ।प्रस्थं प्रस्थार्द्धमथवा प्रस्थार्द्धार्द्धमथापि वा ॥
शरत्काले स्वभावेन शोणितं स्रावयेन्नरः ।त्वग्दोषग्रन्थिशोथाद्या न स्यू रुधिरपातनात् ॥
अथाश्च्योतनविधिः ।क्वाथक्षौद्रासवस्नेहबिन्दूनां यत्तु पातनम् ।द्व्यङ्गुलोन्मीलिते नेत्रे प्रोक्तमाश्च्योतनं हितम् ॥
अथ विडालकविधिः ।विडालको वहिर्लेपो नेत्रे पक्ष्मविवर्ज्जिते ।तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखालेपविधानवत् ॥
अथ तर्पणविधिः ।वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः ।आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डितौ ॥
समौ दृढावसम्बाधौ कर्त्तव्यौ नेत्रकोषयोः ।पूरयेद्घृतमण्डेन विलीनेन सुखोदके ॥
अथाञ्जनविधिः ।“अथ सम्यगदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् ।अञ्जनं क्रियते नेत्रे तद्द्रव्यञ्चाञ्जनं मतम् ॥
अथ प्रत्यञ्जनविधिः ।गतदोषमपेताश्रु प्रपश्यत् सम्यगम्भसा ।प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्य्यं प्रत्यञ्जनं ततः ॥
इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अथ भेषजकरणभक्षणदिनम् । तत्र तिथयःविष्टिभिन्नाः शोभनाः । वाराः रविसोमबुध-बृहस्पतिशुक्राणाम् । नक्षत्राणि पूर्व्वफल्गुनी-पूर्व्वाषाढापूर्व्वभाद्रपन्मघाभरण्यश्लेषाविशाखा-र्द्राभिन्नानि । जन्मर्क्षञ्च निषिद्धम् ।“लग्नानि मिथुनकन्याधनुर्मीनसंज्ञकानि ।तत्र गुरुबुधचन्द्रशुक्रेषु सत्सु प्रशस्तानि ॥
”इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥
(करणं पुनर्भेषजम् । भेषजं नाम तत् यदुप-करणाय उपकल्प्यते भिषजो धातुसाम्याभि-निर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतश्चोपायात्तेभ्यः ।तद्द्विविधं व्यपाश्रयभेदात् दैवव्यपाश्रयं युक्ति-व्यपाश्रयञ्च । तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषध-मणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोप-वासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि । युक्तिव्यपा-श्रयं संशोधनोपशमने चेष्टाश्च दृष्टफलाः ।एतच्चैव भेषजमङ्गभेदादपि द्विविधं द्रव्यभूत-मद्रव्यभूतञ्च, तत्र यद्द्रव्यभूतं तदुपायाभि-प्लुतम् । उपायो नाम भयदर्शनविस्मापनक्षो-भणहर्षणभर्त्सन वधबन्धस्वप्नसंवाहनादिरमूर्त्तोभावः यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्च । यत्तु द्रव्य-भूतं तद्वमनादिषु योगमुपैति । तस्यापीयंपरीक्षा, इदमेवं प्रकृत्या एवंगुणमेवंप्रभाव-मस्मिन् देशे जातमस्मिन् ऋतौ एवं गृहीतमेवंनिहितमेवमुपस्कृतमनया मात्रया युक्तमस्मिन्ऋतौ एवंविधस्य पुरुषस्यैतावन्तन्दोषमपकर्ष-यति उपशमयति वा अन्यदपि चैवंविधंभेषजमभूत्तच्चानेनानेन वा विशेषेण युक्तमिति ।इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
)