| YouTube Channel

भृशु (bhRzu)

 
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 भृश्
मूलधातुः:
 भृशु
धात्वर्थः:
 अधःपतने
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 भृश्यति
अनुबन्धादिविशेषः:
 पुषादिः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
भृशुँ भृशु
मानकरूपान्तरम् - भ्रन्शुँ
भ्रंशु अधःपतने
- भृश्यति बभर्श अभृशत् भर्शित्वा भृष्ट्वा भृष्टः भृशम् भ्रश्यति अभ्रशत् बाभ्रश्यते भ्रंशः भ्रंशित्वा भ्रष्ट्वा भ्रष्टम् भ्रंशतेस्तु अभ्रंशिष्ट अभ्रशत् बनीभ्रश्यत इति रूपम् 118, 119
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
भृशुँ भृशु
मानकरूपान्तरम् - भ्रन्शुँ
भ्रन्शु अधःपतने
- तालव्यान्तश्चत्वारः, आद्य ऋदुपधः भृश्यति अभृशत् भृष्टवा, भर्शित्वा न क्त्वा सेट् (1218) कित्-भृष्टम् बरीभृश्यते के (द्र0 31135) भृशम् भ्रश्यति अभ्रशत् भ्रष्ट्वा, भ्रंशित्वा भ्रष्टः बाभ्रश्यते भ्वादौ (1501) भ्रंशते, अभ्रंशिष्ट, भ्रंशिता, बनीभ्रश्यते वाहभ्रट् (द्र0 3276) 112, 113
धातुवृत्तिः
Sanskrit
भृशुँ भृशु
मानकरूपान्तरम् - भ्रन्शुँ
भ्रंशु (अर्थः) अधःपतने
भृश्यति बभर्श, बभृशतुः, बभृशुः, बभर्शिथ, बभृश, बभृशिव भर्शिता भर्शिष्यति भृश्यतु अभृशत् भृश्येत्, भृश्यात् अभृशत् बिभर्शिषति बरीभृश्यते बरीभर्ष्टि इत्यादि भर्शयति अबीभृशत्, अबभर्शत् "उरृद्वा'' (भृशम्) इगुपधलक्षणः कः अभृशो भृशो भवति ( भृशायते ) "भृशादिभ्यो भुवि'' इति क्यङ् ( भार्श्यम्, भ्रशिमा ) दृढादित्त्वात् ष्यञिमनिचौ ( भ्रशिष्ठः, भ्रशीयान्, ) "रऋतोहलादेः'' इतीष्ठेमेयस्सु ऋकारस्य रशब्दः ( भ्रशयति, ) "णाविष्ठवत्'' इति रत्वम् (भर्शित्वा, भृष्ट्वा) उदित्वादिड्विकल्पः (भृष्टः, भृष्टावान्, भ्रश्यति, ) "अनिदिताम्'' इति नलोपः ( बभ्रंश, बभ्रंशतुः, बभ्रंशिव भ्रशिष्यति भृश्यतु अभ्रश्यत् भ्रश्येत्, भ्रश्यात् अभ्रशत् बिभ्रंशिषति बाभ्रश्यते ) योऽपि भ्रंशि भूवादावपि तालव्योष्मान्तं पठित्वा, नीक्सूत्रेऽपि तथा पठन्ति, तेऽपि ध्वंसत्यादिसाहचर्याद्भौवादिकस्यैव नीकं कुर्वन्ति, न त्वस्य येषां तु भूवादौ नीक्सूत्रे च दन्त्यान्तपाठः, तेषामप्यस्य नीको नेव प्रसङ्गः बाभ्रंष्टि भ्रंशयति भ्रंशित्वा, भ्रष्ट्वा, भ्रष्टः ) व्रश्चादिना षत्वेऽनिट्त्वं, सवत्र कित्यनुनासिकलोपः 116 117
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“भृशु अधःपतने”@} 2 भर्शकः-र्शिका, भर्शकः-र्शिका, बिभर्शिषकः-षिका, बरीभृशकः-शिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि विशेषरूपाणि विना, दैवादिककृश्यतिवत् 3 ज्ञेयानि।
4 भृशम्, 5 भर्शित्वा-भृष्ट्वा, 6 7 भृष्टम्-भृष्टः-भृष्टवान्, 8 भृशाया, 9 भृश्यन्-न्ती, इत्यादीन्यस्य रूपाण्यधिकानि भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११७४)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२२४। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (२५४)
04
=>
 [[२। ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कप्रत्ययः। यद्यपि कप्रत्ययान्तानां पुंंल्लिङ्गत्वमेव न्याय्यम्, तथापि लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वात् नपुंसकलिङ्गत्वमत्रेति ज्ञेयम्। अत एवास्य ‘भृशम्’ इति शब्दस्य क्रियाविशेषणत्वे, अव्ययत्वमप्याहुः।]]
05
=>
 [[३। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधाद् गुणः। इडभावपक्षे षत्वे च भृष्ट्वा इति रूपमिति ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०९७५+ ३१]
07
=>
 [[१। क्त्वायामस्य धातोर्विकल्पितेट्कत्वात्, निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः। षत्वष्टुत्वयो रूपमेवम्।]]
08
=>
 [[२। अभृशो भृशो भवतीत्यर्थे, ‘भृशादिभ्यो भुव्यच्वेः--’ (३-१-१२) इत्यनेन क्यङ्। ‘सनाद्यन्ता धातवः’ (३-१-३२) इति धातुसंज्ञा। ‘अकृत्सार्बधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। स्त्रियाम्, ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इति भावादौ प्रत्ययान्तत्वनिमित्तकोऽकारप्रत्ययः।]]
09
=>
 [[आ। ‘… भृश्यद्भ्रंशनवर्शकाकृशदयः तृष्णाहरो हृष्य मे।।’ धा। का। २। ६६।]]