| YouTube Channel

भूषणं (bhUSaNaM)

 
Apte 1890
English
भूषणं [भूष्येतऽनेन भूष्-करणे ल्युट्] 1 Ornamenting, decoration.
2 An ornament, decoration, an article of decoration
क्षीयंते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणं Bh. 2. 19
R. 3. 2
13. 57.
णः N. of Viṣṇu.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भूषणं,
क्ली,
 (भूष्यते अनेनेति । भूष + करणेल्युट् ।) अलङ्कारः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३१३ ॥
(यथा, चाणक्यसंग्रहे । ८ ।“नक्षत्रभूषणं चन्द्रो नारीणां भूषणं पतिः ॥
”)देवदेयभूषणादि यथा, --“भोग्यभूषोत्तमं नित्यं भूषणानि शृणुष्व मे ।किरीटञ्च शिरोरत्नं कुण्डलञ्च ललाटिका ॥
तालपत्रञ्च हारश्च ग्रैवेयकमथोर्म्मिका ।प्रालम्बिका रत्नसूत्रमुत्तुङ्गोऽथर्क्षमालिका ॥
पार्श्वद्योतो नखद्योतो ह्यङ्गुलीच्छादकस्तथा ।कटिलग्नं माणवको मूर्द्धतारा ललन्तिका ॥
अङ्गदो बाहुबलयः शिखाभूषणमिङ्गिका ।प्रागण्डबन्धं तद्भ्राशं नाभिपूरोऽथ मालिका ॥
सप्तकी शृङ्खलञ्चैव दन्तपत्रञ्च वर्णकः ।ऊरुसूत्रञ्च नीवी च मुष्टिबद्धं प्रकीर्णकम् ॥
पादाङ्गदं हंसकञ्च नूपुरं क्षुद्रघण्टिका ।सुखपट्टमिति प्रोक्ता अलङ्काराः सुशोभनाः ॥
चत्वारिंशदमी प्रोक्ता लोके वेदे च सौख्यदाः ।अलङ्काराः प्रदानेन चतुर्व्वर्गप्रदायकाः ॥
एतेषां पूजनं कृत्वा प्रदद्यादिष्टसिद्धये ।तेषां दैवतमुच्चार्य्य पूजयेत्तु विचक्षणः ॥
शिरोगतानि चादद्यात् सौवर्णानि तु सर्व्वदा ।चूडारत्नादिकानीह भूषणानि तु भैरव ! ॥
ग्रैवेयकादि हंसान्तं सौवर्णं राजतञ्च वा ।निवेदयेत्तु देवेभ्यो नान्यतैजससम्भवम् ॥
रीतिवङ्गादिसंजातं पात्रोपकरणादिकम् ।दद्यादायसवर्जन्तु भूषणं न कदाचन ॥
घण्टाचामरकुम्भादि पात्रोपकरणादिकम् ।तद्भूषणान्तरे दद्याद् यस्मात्तदुपभूषणम् ॥
सर्व्वं ताम्रमयं दद्याद्यत्किञ्चिद्भूषणादिकम् ।सर्व्वत्र स्वर्णवत्ताम्रमर्ध्यपात्रे ततोऽधिकम् ॥
पूजार्घ्यपात्रं नैवेद्याधारपात्रञ्च पानकम् ।औडुम्बरं सदा विष्णोः प्रीतिदं तोषदं तदा ॥
ताम्रे देवाः प्रमोदन्ते ताम्रे देवाः सदा स्थिताः ।सर्व्वप्रीतिकरं ताम्रं तस्मात्ताम्रं प्रयोजयेत् ॥
स्वोपयोगे नरः कुर्य्याद्देवानामपि भैरव ! ।ग्रीवोर्द्ध्वदेशे रौप्यन्तु न कदाचिच्च भूषणम् ॥
प्रावारः पानपात्रञ्च गेण्डुकं गृहमेव च ।पर्य्यङ्कादि यदन्यच्च सर्व्वं तदुपभूषणम् ॥
अयोमयमृते कांस्यमृते यद्भूषणं भवेत् ।स्वर्णरौप्यस्य चाभावे त्वधःकाये नियोजयेत् ॥
एतेषां भूषणादीनां यद्दातुं शक्यते नरैः ।तत्तद्दद्यात् सम्भवे तु सर्व्वमेव प्रदापयेत् ॥
चतुर्व्वर्गप्रदं नित्यं भूषणं सर्व्वसौख्यदम् ।तुष्टिपुष्टिप्रीतिकरं यथाशक्तीष्टये सृजेत् ॥
इदं ते भूषणं प्रोक्तं सर्व्वदेवस्य तुष्टिदम् ।”इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
अथालङ्कारयुक्तिः । तद्धारणदिनमुच्यते ।“रेवत्यश्विधनिष्ठासु हस्तादिष्वपि पञ्चसु ।गुरुशुक्रबुधस्याह्नि वस्त्रालङ्कारधारणम् ॥
अनिष्टेष्वपि निर्द्दिष्टं वस्त्रालङ्कारधारणम् ।उद्वाहे राजसम्माने ब्राह्मणानाञ्च सम्मते ॥
शिरस्त्रं मुकुटं हारः कुण्डलञ्चाङ्गदन्तथा ।कङ्कणं बालकञ्चैव मेखलाष्टाविति क्रमात् ॥
प्रधानभूषणान्येषु यथा स्वं याति निश्चयः ।पद्मरागश्च वज्रञ्च विजयो गोविदस्तथा ॥
मुक्तावैदूर्य्यनीलञ्च यथा मरकतं क्रमात् ।आदित्यादिदशाजानां सर्व्वसम्पत्तिदायकाः ॥
सुवणनापि घटना सर्व्वेषामुपयुज्यते ।प्रधानभूषणेष्वेवमप्रधाने न निर्णयः ॥
प्रधानभूषणं प्रायः शिरसो ह्यभिधीयते ।तस्य प्रधानभूततत्वादित्याह भृगुनन्दनः ।सुखदा मणयः शुद्धा दुःखदा दोषशालिनः ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
तद्धारणफलम् यथा, --“भूषणं भूषयेदङ्गं यथायोग्यविधानतः ।शुचिसौभाग्यसन्तोषदायकं काञ्चनं स्मृतम् ॥
ग्रहदृष्टिहरं पुष्टिकरं दुःखप्रणाशनम् ।पापदौर्भाग्यशमनं रत्नाभरणधारणम् ॥
माणिक्यं तरणेः सुजात्यममलं मुक्ताफलम्शीतगो-र्माहेयस्य च विद्रुमो निगदितः सौम्यस्यगारुत्मतम् ।देवेज्यस्य च पुष्परागमसुराचार्य्यस्य वज्रं शने-र्नीलं निर्म्मलमन्ययोश्च गदिते गोमेदवैदूर्य्यके ॥
वासः स्रग्गन्धरत्नानां धारणं प्रीतिवर्द्धनम् ।रक्षोघ्नमर्थ्यमोजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥