| YouTube Channel

भूमी (bhUmI)

 
Capeller Eng
English
भू॑मी v. भू॑मि.
Apte
English
भूमी [bhūmī], The earth
see भूमि.
Comp.
 -कदम्बः
=
 भूमि- कदम्बः. -ध्रः A mountain
आरामप्रायभूमीध्रं तीर्थप्रायनदीनदं (देशं) Śiva B.29.87. -पतिः, -भुज्
m.
 a king. -रुह्
m.
 , -रुहः a tree.
Apte 1890
English
भूमी The earth
see भूमि.
Comp.
कदंबः = भूमिकदंबः.
पतिः,
भुज् m. a king.
रुह् m.,
रुहः a tree.
Monier Williams Cologne
English
भूमी, in comp. for भूमि.
Macdonell
English
भूमी bhū́mī,
f.
 , v. bhū́mi.
Apte Hindi
Hindi
भूमी
स्त्री*
 - भूमि+ङीष्
पृथ्वी
L R Vaidya
English
BUmI {% f. %} The same as भूमि q.v.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भूमी,
स्त्री,
 (भूमिः । कृदिकारादक्तिनः ।” इतिपक्षे ङीष् ।) भूमिः । इति भरतद्विरूपकोषः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
भूमि(मी) स्त्री भवन्त्यस्मिन् भूतानि भू--मि किञ्च वा ङीप् ।१ पृथिव्याम् २ स्थानमात्रे मेदि० ३ जिह्वायां संक्षि० उणा०योगशास्त्रोक्ते ४ योगिनां चित्तस्यावस्थाभेदे, ५ एक-संख्यायाञ्च । पाण्डुसंख्यादितोऽच् समा० बहु० । द्विभूमःप्रसादः पाण्डुभूमो देशः । योगोक्तमूमयश्च “तस्यभूमिषु विनियोगः” पा० सू० उक्ताः । “तस्य संयमस्यजितभूमेर्याऽनन्तरा भूमिस्तत्र विनियोगः । नह्यजिता-धरभूमिरनन्तरभूमिं विलङ्घ्य प्रान्तभूमिषु संयमंलभते तदभावाच्च कुतः तस्य प्रज्ञालोकः, ईश्वरप्रसादा-ज्जितोत्तरभूमिकस्य च नाधारभूमिषु परचित्तज्ञानादिसंयमो युक्तः कस्मात् तदर्थस्यान्यतएवावगतत्वात् भूमेरस्याइयमनन्तरा भूमिः” भा० । सा च भूमिः सप्तप्रकारायथोक्तं तत्रैव “तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा” पात० सू० ।“तस्मेति प्रत्युदितख्यातेः प्रत्याम्नायः सप्तधेति अशुद्ध्या-बरणमलापनमाच्चित्तस्य प्रत्ययान्तरानुत्पादे सति सप्त-गकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति । तद्यथा परिज्ञातंज्ञेयं नास्य पुनः परिज्ञेयमस्ति क्षीणा हेयहेतवी नपुनरेतेषां क्षेतव्यमस्ति साक्षात्कृतं निरोधसमाधिनाहानम् । भावितो विवेकख्यातिरूपो हानोपाय इत्येषाचतुष्टवी कार्य्यविमुक्तिः प्रज्ञायाः । चित्तविमुक्तिस्तुत्रयी चरिताधिकारा बुद्धिगुणा गिरिशिस्वरकूटच्युताइव ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकारणे प्रलयाभिमुखाःसह तेनास्तं गच्छन्ति । न चैषां विप्रलीनानां पुन-रस्त्युत्पादः प्रयोजनाभावादिति एतस्यासवस्थायांशुकसम्बन्धातीतस्यरूपमात्रज्योतिरमलः केवली पुरुषपत्येतां सप्तविधां प्रान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन् पुरुषःकशल इत्याख्यायते प्रतिप्रसवेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशलइत्येव भवति गुणातीतत्वादिति सिद्धा भवति विवेक-रवा तिर्हामोपायः इति” भा० । “प्रत्युदितख्यातेः वर्त्त-मानख्यातेः योगिनः प्रत्याम्नायः परामशः अशुद्विरेवा-वरणं चित्तसत्त्वस्य तदेव मलं तस्यापगमात् चित्तस्यप्रत्ययान्तरानुत्पादे तामसराजसव्युत्यानप्रत्ययानुत्पादेनिर्विप्लववियेकख्यातिनिष्ठामापन्नस्य सप्तप्रकारैव प्रज्ञाविवेकिनो भवति विषयभेदात् प्रज्ञामेदः प्रकृष्टोऽन्तोयासां भूमीनामवस्थानां तास्तथोक्ता यतः परंनास्ति संप्रकर्षः प्रान्ता भूमयः यस्याः प्रज्ञायावियेकख्यातेः सा तथोक्ता ता एव सप्तप्रकाराःप्रज्ञा भूमीः उदाहरति । तद् यथेति तत्र पुरुष-प्रयत्ननिष्पाद्यासु चतसूषु भूमिषु प्रथमामुदाहरतिपरिज्ञातं हेयं यावत् किल प्राधानिकं तत् सर्वंपरिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधात् दुःखमेवेति हेयंतत् परिज्ञातम् । प्रान्ततां दर्शयति नास्य पुनः किञ्चिद्परिज्ञातं परिज्ञेयमस्ति । द्वितीयायाह क्षीणा इति ।प्रान्ततामाह न पुनरिति । तृतीयामाह साक्षात्कृतंप्रत्यक्षेण निश्चितं यथा संप्रज्ञातावस्थायामेव निरोध०समाधिसाध्यं हानं न पुनरस्मात् परं निश्चेतव्यमस्तीतिशेषः । चतुर्थीमाह भावितो निष्पादितः विवेकख्याति-रूपो हानोपायो नास्याः परं भावनीयमस्ति इतिशेषः । एषा चतुष्टयी कार्य्यविमुक्तिरिति कार्य्यान्तरेखविसुक्तिः प्रज्ञाया इत्यर्था प्रयत्ननिष्पाद्यामुक्त्वाऽनिष्पा-दनीयामप्रयत्नसाध्यां चित्तविमुक्तिमाह चित्तविमुक्तिस्तुत्रयो । तत्र ध्रथमासाह चरिताधिकारा बुद्धिकृतभोगाव-बर्गकार्य्येत्यर्थः । द्वितीयामाह गुणा इति प्रान्ततामाह नचैवामिति । तृतीयामाह एतस्यामवस्थायामिति तस्या-मवस्थायां जीवन्नेव पुरुषः कुशलो मुक्त इत्युच्यतेचरमदेहत्वादित्याह एतामिति । अनौपचारिकं मुक्त-माह प्रतिंप्रभवे प्रधानलयेऽपि चित्तस्य मुक्तः कशलइत्येव भवति गुणातीतत्वादिति” विवरणम् ।पृथिवीरूपभूमिगुणाश्च भा० शा० उक्ता यथा “भूमेः स्थैर्य्यंगुरुत्वञ्च काठिन्यं प्रसवार्थता । गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्चसंघातः स्थापना धृतिः” । प्रथमगुरुत्वं पतनविरोधीगुणः द्वितीयगुरुत्वम् पिण्डपुष्टिरतो न पौनरुक्त्यम् ।शक्तिः धारणादिसामर्थ्यम् सधातः संञ्जिष्टावयवत्वम् ।स्यापना मनुष्यादेर्धारणानुफुलव्यापारः । धृतिर्धारणाइत्यर्थः ।
भूमी स्त्री भू--मि किच्च ङीप् । १ कृष्णमृत्तिकायां विषापहनन-हेतुतया साच सुश्रुते उक्ता “भूमी कुरुवकश्चैव गणएकसरः स्मृतः । एकशो द्विस्त्रिशो वापि प्रयोक्तव्योविषापहः” ।
Capeller
German
भूमी s. भूमि
Grassman
German
bhū́mi, bhū́mī, f., Erde, Erdboden [von bhū], sehr häufig neben dív (dyaús pp.)
2〉 Land, Landstrich
3〉 tisrás bhū́mīs, die drei Erden den drei Himmeln entsprechend. — Adj. apārá, iṣirá, uttāná, cáturbhṛṣṭi, máh.
-is {202, 7}
{313, 2}
{413, 2}
{489, 22}
{520, 5}
{640, 5}
{911, 1}. _{911, 7}
{916, 14}
{958, 1}. _{958, 6}. — 2〉 {488, 20} urvī́ satī́ 〰 aṃhūraṇā́‿ abhūt.
-ī [N. s.] {773, 10} diví sát 〰 ā́ dade (Pad. bhū́miḥ).
-im {52, 12}
{64, 5}
{164, 51}
{264, 9}
{322, 2}
{413, 4}
{438, 1}
{439, 4}
{508, 6}
{844, 10} (mātáram)
{853, 13}
{884, 3}
{885, 3}
{907, 2}
{916, 1}. _{916, 5}
{968, 5}.
-iā [I.] {161, 14}
in {901, 3} aber ist statt bhū́miā‿upári wol bhū́miās pári zu lesen.
-yās [G.] sā́nu {62, 5}
sā́nunā {901, 2}
ásus {164, 4}
upásthe {205, 7}
ántās {599, 3}
ántam {940, 10}
pradíśas {845, 8}
udnā́ {894, 4}.
-iām [L.] {39, 4}
{162, 11} neben tṛ́ṇeṣu.
-ī [du.] siehe dyā́vābhū́mi.
-ayas {626, 15}, neben dyā́vas, antárikṣāṇi.
-īs [N.] śatám {679, 5}. — 3〉 {603, 5}.
-īs [A.] 3〉 {102, 8}
{218, 8}
{661, 9}.