भूमिः (bhUmiH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

भूमिः [bhūmiḥ],  f.
  [भवन्त्यस्मिन् भूतानि,  भू-मि किच्च वा ङीप्]

The earth (opp.  स्वर्ग,  गगन or पाताल)
 द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च Pt.*
  1.182
 R.*
  2.74.

Soil,  ground
 उत्खातिनी भूमिः Ś.*
  1
 विदूरभूमिः Ku.*
  1.24.

A territory,  district,  country,  land
 विदर्भभूमिः.

A place,  spot,  ground,  plot of ground
 प्रमदवनभूमयः Ś.*
  6
 अधित्यकाभूमिः N.*
  22.41
 R.*
  1. 52
3.61
 Ku.*
  3.58.

A site,  situation. 

Land,  landed property.

A story,  the floor of a house
 as in सप्तभूमिकः प्रासादः
 प्रासादैर्नैकभूमिभिः Rām.*
  4.33.8.

Attitude,  posture.

A character or part (in a play)
 cf.
   भूमिका.

Subject,  object,  receptacle
 विश्वासभूमि,  स्नेहभूमि &c.
 
 मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादशवीर भूमिः Bhāg.*
  5.11.9.

Degree,  extent,  limit
 प्रकुपितमभिसारणे- $नुनेतुं प्रियमियती ह्यबलाजनस्य भूमिः Ki.*
  1.58.

The tongue.

The number 'one'.

The area. 

The base of any geometrical figure. Comp.
   -अनन्तरः a king of an adjacent district. -अनृतम् false evidence concerning land
 सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः Ms.*
  8.99. -आमलकी,  -आली N.
  of a plant
 स्याद् भूम्यामलकी तिक्ता कषाया मधुरा हिमा Bhāva.  P.
  -इच्छा a desire for lying on the ground.

इन्द्रः,  ईश्वरः a king,  sovereign
 सभा ते भाति भूमिन्द्र सुधर्मातो$धिका क्षितौ Sūktisundara 5.28.

a mountain
 आस्ते गुरुः प्रायशः सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवा- भियाति Mb.
 *  6.2.11. -कदम्बः a kind of Kadamba. -कम्पः an earthquake. -कूश्मण्डः liquorice (Mar.  ज्येष्ठी- मध). -खर्जूरिका,  -खर्जूरी a variety of date tree
 'भूमि- खर्जूरिका ...... दुरारोहा मृदुच्छदा' Bhāva.  P.
  -गत a.
  fallen to the earth. -गर्तः,  -गुहा a hole in the ground. -गृहम् a cellar,  an underground chamber. -गोचरः a man. -चलः,  -चलनम् an earthquake
 दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचले$चलः Rām.*
  6.59.61. -छत्रम् a mushroom.  -जa.  earth-born,  born or produced from the earth.

(जः) the planet Mars.

an epithet of the demon Naraka. 

the plant भूनिम्ब. (-जा) an epithet of Sītā.-जीविन् a.
  living on (the produce of) land
 an agriculturist. (m.  ) a Vaiśya.  -(र्भि)जयः Uttara,  the son of Virāṭa
 Mb.
 *  4. -तनयः the planet Mars. -तलम् the surface of the earth. -दानम् a grant of land. -दुन्दुभिः 'earth-drum',  as a pit covered over with skins. -देवः a Brāhmaṇa
 शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे Ms.*
  11.82.

धरः a mountain. 

a king.

the number 'seven'.-नाथः,  -पः,  -पतिः,  -पालः,  -भुज् m.
 

a king,  sovereign
 तत्तत् भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन् प्रियदर्शनः R.*
  1.47.

a Kṣatriya. -पक्षः a swift or fleet horse. -परिमाणम् square measure.-पिशाचम् the wine-palm.  -पुत्रः the planet Mars.

पुरंदरः a king.

N.
  of Dilīpa.  -प्रः a.
  filling the earth
 भूमिप्रा$स्य कीर्तिर्भवति Ait. Ār.2.5.3. -बुध्न a.
  having the earth for a bottom
 Ch. Up. -भागः a spot or portion of ground. -भृत् m.
 

a mountain. 

a king. -मण़्डा a kind of jasmine.

रक्षकः a guardian of a country.

a swift or fleet horse. -रथिकः a ground charioteer
 तद् यथा भूमिरथिको भूमौ रथमालिख्य योग्यां करोति । सा तस्य योग्या प्रयोगकाले सौकर्यमुत्पादयति ŚB. on MS.*  7.2.15. -रुहः a tree
 A.
  Rām.*
  7.4.21. -लाभः death (lit.  returning to the dust of the earth).-लेपनम् cow-dung. -वर्धनः,  -नम् a dead body,  corpse
 यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः Mb.
 *  3.35.7. -शय a.
  sleeping on the ground.

(यः) a wild pigeon. 

a child,  boy.

any animal living in the earth.

N.
  of Viṣṇu
 भूशयो भूषणो भूतिः V. Sah. -शयनम्,  -शय्या sleeping on the ground. -सत्रम् an offering of land
 अक्षयान् लभते लोकान् भूमिसत्रं हि तस्य तत् Mb.
  -समीकृत a.
  thrown to the ground,  floored (Mar.  जमीनदोस्त),  वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः Rām.*
  6.52.3. -संनिवेशः the general appearance of a country.

संभवः,  सुतः the planet Mars.

an epithet of the demon Naraka.  (-वा,  -ता) an epithet of Sītā. -स्थ a.
  being,  standing on the ground
 भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः Mb.
 *  5. 179.1. -स्नुः an earth-worm.  -स्पृश् a.
 

blind. 

lame,  cripple. (m.  )

mankind. 

a Vaiśya. 

a thief.  -स्पोटः a mushroom. 

Apte 1890

English

 भूमिः f. [भवंत्यस्मिन् भूतानि,  भू-मि किच्च वा ङीप्] 1 The earth (opp. स्वर्ग,  गगन or पाताल)
 द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च Pt. 1. 182
 R. 2. 74. 
2 Soil,  ground
 उत्खातिनी भूमिः Ś. 1
 Ku. 1. 24. 
3 A territory,  district,  country,  land
 विदर्भभूमिः 
4 A place,  spot,  ground,  plot of ground
 प्रमदवनभूमयः Ś. 6
 अधित्यकाभूमिः N. 22. 41
 R. 1. 52,  3. 61
 Ku. 3. 58. 
5 A site,  situation. 
6 Land,  landed property. 
7 A story,  the floor of a house
 as in सप्तभूमिकः प्रासादः. 
8 Attitude,  posture. 
9 A character or part (in a play)
 cf. भूमिका. 
10 Subject,  object,  receptacle
 विश्वासभूमि,  स्नेहभूमि &c. 
11 Degree,  extent,  limit
 Ki. 10. 58. 
12 The tongue. 
13 The number ‘one’. 
Comp. 
अंतरः a king of an adjacent district. 
आमलकी,  
आली N. of a plant. 
इच्छा a desire for lying on the ground. 
इंद्रः,  
ईश्वरः a king,  sovereign. 
कदंबः a kind of Kadamba. 
कंपः an earthquake. 
गर्तः,  गुहा a hole in the ground. 
गृहं a cellar,  an underground chamber. 
चलः,  
चलनं an earthquake. 
ज a. earth-born,  born or produced from the earth. (
ज्ञः) {1} the planet Mars. {2} an epithet of the demon Naraka. {3} a man. {4} the plant भूनिंब. (
जा) an epithet of Sītā. 
जीविन् a. living on (the produce of) land
 an agriculturist. (
m.) a Vaiśya. 
तलं the surface of the earth. 
दानं a grant of land. 
देवः a Brāhmaṇa,  
धरः {1} a mountain. {2} a king. {3} the number ‘seven’. 
नाथः,  
पः पतिः,  पालः,  
भुज् m. {1} a king,  sovereign
 R. 1. 47. {2} a Kṣatriya. 
पक्षः a swift or fleet horse. 
पिशाचं the wine-palm. 
पुत्रः the planet Mars. 
पुरंदरः {1} a king. {2} N. of Dilīpa. 
भागः a spot or portion of ground 
भृत् m. {1} a mountain. {2} a king. 
मंडा a kind of jasmine. 
रक्षकः {1} a guardian of a country. {2} a swift or fleet horse. 
रुहः a tree. 
लाभः death (lit. returning to the dust of the earth). 
लेपनं cow-dung. 
वर्धनः,  -नं a dead body,  corpse. 
शय a. sleeping on the ground. (
यः) {1} a wild pigeon. {2} a child,  boy. {3} any animal living in the earth. 
शयनं,  
शय्या sleeping on the ground. 
सत्रं an offering of land. 
संभवः। 
सुतः {1} the planet Mars. {2} an epithet of the demon Naraka. (
वा,  
ता) an epithet of Sītā. 
संनिवेशः the general appearance of a country. 
स्नुः an earth-worm. 
स्पृश् a. {1} blind. {2} lame,  cripple. (
m.) {1} a man. {2} mankind. {3} a Vaiśya. {4} a thief. 

Hindi

पृथ्वी

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

भूमिः
स्त्री*
  - भवन्त्यस्मिन् भूतानि -भू+मि किच्च वा ङीप्
 पृथ्वी

भूमिः
स्त्री*
  - -
"मिट्टी,  भूमि"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"प्रदेश,  जिला,  देश,  भू"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"स्थान,  जगह,  जमीन,  भूखण्ड"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"स्थल,  स्थिति"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"जमीन,  भूसंपत्ति"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"कहानी,  घर का फर्श"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"अभिरुचि,  हावभाव"

भूमिः
स्त्री*
  - -
किसी पात्र का चरित्र या अभिनय

भूमिः
स्त्री*
  - -
"विषय,  पदार्थ,  आधार विश्वासभूमि,  स्नेहभूमि आदि"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"दर्जा,  विस्तार,  सीमा"

भूमिः
स्त्री*
  - -
"जिह्वा,  जवान"

भूमिः
स्त्री*
  - भू+मि
ज्यामिति की आकृतियों की आधाररेखा

भूमिः
स्त्री*
  - भू+मि
किसी चित्र का रेखा चित्र

भूमिः
स्त्री*
  - भू+मि
"धरती,  पृथ्वी"

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  भूमिः
noun
 
सः भौगोलिकः प्रदेशः यः कस्याचित् राज्यस्य सीम्नि अस्ति।
 "केचन अमेरिकादेशीयाः सैनिकाः जपानदेशस्य भूमौ नियुक्ताः जाताः।"

Synonyms:
  क्षेत्रम्,  प्रदेशः,  अन्तः,  भूमिः,  निवासः,  अवकाशः,  उद्देशः,  दिक्,  देशः,  स्थानम्
noun
 
कस्यापि विस्तारितः भागः।
 "एतत् भारतस्य कृष्योत्पादकं क्षेत्रम् अस्ति।"

Synonyms:
  क्षेत्रम्,  भूमिः
noun
 
विशेषकार्यार्थं आरक्षितं स्थानम्।
 "भटानां प्रशिक्षणक्षेत्रे प्रवेशः निषिद्धः।"

Synonyms:
  अवस्था,  परिस्थितिः,  पदवी,  दशा,  स्थानं,  संस्थानं,  भावः,  वृत्तिः,  पदं,  गति,  भूमिः
noun
 
एका विशेषस्थितिः।
 "मम परिस्थित्यां भवान् किं कुर्यात्।"

Synonyms:
  पृथिवी,  भूः,  भूमिः,  अचला,  अनन्ता,  रसा,  विश्वम्भरा,  स्थिरा,  धरा,  धरित्री,  धरणी,  क्षौणी,  ज्या,  काश्यपी,  क्षितिः,  सर्वसहा,  वसुमती,  वसुधा,  उर्वी,  वसुन्धरा,  गोत्रा,  कुः,  पृथ्वी,  क्ष्मा,  अवनिः,  मेदिनी,  मही,  धरणी,  क्षोणिः,  क्षौणिः,  क्षमा,  अवनी,  महिः,  रत्नगर्भा,  सागराम्बरा,  अब्धिमेखला,  भूतधात्री,  रत्नावती,  देहिनी,  पारा,  विपुला,  मध्यमलोकवर्त्मा,  धारणी,  गन्धवती,  महाकान्ता,  खण्डनी,  गिरिकर्णिका,  धारयित्री,  धात्री,  अचलकीला,  गौः,  अब्धिद्वीपा,  इडा,  इडिका,  इला,  इलिका,  इरा,  आदिमा,  ईला,  वरा,  आद्या,  जगती,  पृथुः,  भुवनमाता,  निश्चला,  श्यामा
noun
 
मर्त्याद्यधिष्ठानभूता।
 "पृथिवी पञ्चमम् भूतम्"

Synonyms:
  धरातलः,  भूमिः,  पृथिवीतलम्,  भू
noun
 
धरायाः पृष्ठभागः।
 "धरातलः जलस्थलयोः विभक्तः।"

Synonyms:
  भूमिः,  भूतलम्,  पृथिवीतलम्,  क्षितितलम्,  महातलम्,  क्ष्मातलम्
noun
 
सा धरा या जलरहिता अस्ति।
 "पृथिव्याः एकतृतीयांशः भागः भूम्या व्याप्तः अस्ति।"

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: भूमिः
Root: भूमि
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Earth
Shloka(s):
3|1|1|1 ► भुमिरुर्वी घनश्रेणी स्थगणा गिरिकर्णिका। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|1|2 ► क्षोणी सर्पभृता दक्षा कुः क्ष्मा क्षान्तिः क्षमा क्षरिः॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|2|1 ► धरित्री धरणी धात्री भूतधात्री धरा स्थिरा। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|2|2 ► वसुन्धरा वसुमती वसुधा विपुला रसा॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|3|1 ► ग्मा विश्वा पृथिवी पृथ्वी हेमा सर्वंसहा मही। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|3|2 ► अब्धिवस्त्रा नगाधारा मेदिनीला गिरिस्तनी॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|4|1 ► अचला कालिनी पेरा बीजसू रत्नसूः स्वसूः। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|4|2 ► रन्तगर्भा काश्यपी भूः कुह्वर्यवनिरुर्वरा॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|1|1|1 ⇢ भूमिः (भूमि) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|1 ⇢ उर्वी (उर्वी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|1 ⇢ घनश्रेणी (घनश्रेणी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|1 ⇢ स्थगणा (स्थगणा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|1 ⇢ गिरिकर्णिका (गिरिकर्णिका) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्षोणी (क्षोणी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ सर्पभृता (सर्पभृता) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ दक्षा (दक्षा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ कुः (कु) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्ष्मा (क्ष्मा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्षान्तिः (क्षान्ति) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्षमा (क्षमा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|1|2 ⇢ क्षरिः (क्षरि) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ धरित्री (धरित्री) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ धरणी (धरणी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ धात्री (धात्री) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ भूतधात्री (भूतधात्री) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ धरा (धरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|1 ⇢ स्थिरा (स्थिरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ वसुन्धरा (वसुन्धरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ वसुमती (वसुमती) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ वसुधा (वसुधा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ विपुला (विपुला) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|2|2 ⇢ रसा (रसा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ ग्मा (ग्मा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ विश्वा (विश्वा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ पृथिवी (पृथिवी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ पृथ्वी (पृथ्वी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ हेमा (हेमा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ सर्वंसहा (सर्वंसहा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|1 ⇢ मही (मही) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ अब्धिवस्त्रा (अब्धिवस्त्रा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ नगाधारा (नगाधारा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ मेदिनी (मेदिनी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ इला (इला) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|3|2 ⇢ गिरिस्तनी (गिरिस्तनी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ अचला (अचला) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ कीलिनी (कीलिनी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ पेरा (पेरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ बीजसूः (बीजसू) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ रत्नसूः (रत्नसू) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|1 ⇢ स्वसूः (स्वसू) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ रत्नगर्भा (रत्नगर्भा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ काश्यपी (काश्यपी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ भूः (भू) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ कुह्वरी (कुह्वरी) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ अवनिः (अवनि) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
➠ 3|1|4|2 ⇢ उर्वरा (उर्वरा) (स्त्री) ⇒ Earth ⇒ 
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्फुटितः
    

Tamil

பூ4மி: : பூ4மீ = தரை,  நிலம்,  இடம்,  மண்,  எல்லை,  நாடு.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  भूमिः
Root:  भूमि
Gender:  स्त्री
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ the
⇒ area
⇒ land
⇒ soil
⇒ step
⇒ earth
⇒ stage
⇒ story
⇒ place
⇒ floor
⇒ limit
⇒ tongue
⇒ ground
⇒ object
⇒ degree
⇒ extent
⇒ matter
⇒ posture
⇒ subject
⇒ country
⇒ attitude
⇒ district
⇒ position
⇒ situation
⇒ department
⇒ floor of a house
⇒ part or personification
⇒ territory [i.e. country]
⇒ base of any geometrical figure
⇒ receptacle i.e. fit object or person for
⇒ receptacle [i.e. fit object or person for]
Shloka(s): 
2|1|2|1 ► भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा। (भूमिवर्गः)
2|1|2|2 ► धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः॥ (भूमिवर्गः)
2|1|3|1 ► सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा। (भूमिवर्गः)
2|1|3|2 ► गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही॥ (भूमिवर्गः)
2|1|3|3 ► विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा। (भूमिवर्गः)
2|1|3|4 ► भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा। (भूमिवर्गः)
3|3|42|2 ► सर्प मांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|78|1 ► युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|176|2 ► इरा भूवाक्सुराप्सुस्यात्तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|230|2 ► प्रसूरश्वापि भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|1|2|1 ⇢ भूः (भू) (स्त्री)
➠ 2|1|2|1 ⇢ भूमिः (भूमि) (स्त्री) ⇒ the, area, land, soil, step, earth, stage, story, place, floor, limit, tongue, ground, object, degree, extent, matter, posture, subject, country, attitude, district, position, situation, department, floor of a house, part or personification, territory [i.e. country], base of any geometrical figure, receptacle i.e. fit object or person for, receptacle [i.e. fit object or person for]
➠ 2|1|2|1 ⇢ अचला (अचला) (स्त्री)
➠ 2|1|2|1 ⇢ अनन्ता (अनन्ता) (स्त्री)
➠ 2|1|2|1 ⇢ रसा (रसा) (स्त्री) ⇒ hell, soil, earth, tongue, ground, humidity, moisture, lower world, mythical stream supposed to flow round the earth and the atmosphere
➠ 2|1|2|1 ⇢ विश्वम्भरा (विश्वम्भरा) (स्त्री)
➠ 2|1|2|1 ⇢ स्थिरा (स्थिरा) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ धरा (धरा) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ धरित्री (धरित्री) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ धरणिः (धरणि) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ क्षोणिः (क्षोणि) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ ज्या (ज्या) (स्त्री) ⇒ earth, mother, bowstring, Sine [math.], excessive demand, chord of an arc [Geom.]
➠ 2|1|2|2 ⇢ काश्यपी (काश्यपी) (स्त्री)
➠ 2|1|2|2 ⇢ क्षितिः (क्षिति) (स्त्री) ⇒ ruin, wane, house, earth, abode, ground, estates, nations, dwelling, dominion, colonies, perishing, number one, habitation, settlements, destruction, races of men, piece of land, end of the world, soil of the earth, sort of base metal, sort of yellow pigment, period of the destruction of the universe
➠ 2|1|3|1 ⇢ सर्वंसहा (सर्वंसहा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|1 ⇢ वसुमती (वसुमती) (स्त्री)
➠ 2|1|3|1 ⇢ वसुधा (वसुधा) (स्त्री) ⇒ soil, Earth, ground, kingdom, country, liberal, anapaest, giving wealth, producing wealth
➠ 2|1|3|1 ⇢ उर्वी (उर्वी) (स्त्री) ⇒ soil, earth, rivers, wide one, six spaces, wide earth, wide region, two wide ones, heaven and earth
➠ 2|1|3|1 ⇢ वसुन्धरा (वसुन्धरा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ गोत्रा (गोत्रा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ कुः (कु) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ पृथिवी (पृथिवी) (स्त्री) ⇒ land, soil, earth, ground, earth or wide world, earth regarded as one of the elements
➠ 2|1|3|2 ⇢ पृथ्वी (पृथ्वी) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ क्ष्मा (क्ष्मा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|2 ⇢ अवनिः (अवनि) (स्त्री) ⇒ soil, river, ground, course, stream, fingers, bed of a river, any place on the ground
➠ 2|1|3|2 ⇢ मेदिनी (मेदिनी) (स्त्री) ⇒ spot, land, soil, place, earth, ground, having fatness or fertility, kind of musical composition, Malay beechwood [Gmelina Arborea - Bot.]
➠ 2|1|3|2 ⇢ मही (मही) (स्त्री) ⇒ cow, army, host, space, earth, waters, streams, great world, kind of metre, heaven and earth, base of a triangle or other plane figure, Helencha watercress [Enydra fluctuans Lour. - Bot.]
➠ 2|1|3|3 ⇢ विपुला (विपुला) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ गह्वरी (गह्वरी) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ धात्री (धात्री) (स्त्री) ⇒ nurse, earth, mother, midwife, wet nurse, foster-mother, female supporter, Indian gooseberry [Emblica Officinalis - Bot.]
➠ 2|1|3|3 ⇢ गौः (गो) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ इला (इला) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ कुम्भिनी (कुम्भिनी) (स्त्री)
➠ 2|1|3|3 ⇢ क्षमा (क्षमा) (स्त्री) ⇒ pardon, patience, endurance, tolerance, indulgence, forbearance, forgiveness
➠ 2|1|3|4 ⇢ भूतधात्री (भूतधात्री) (स्त्री)
➠ 2|1|3|4 ⇢ रत्नगर्भा (रत्नगर्भा) (स्त्री)
➠ 2|1|3|4 ⇢ जगती (जगती) (स्त्री)
➠ 2|1|3|4 ⇢ सागराम्बरा (सागराम्बरा) (स्त्री)
➠ 3|3|42|2 ⇢ इडा (इडा) (स्त्री) ⇒ cow, food, earth, speech, comfort, libation, offering, animation, recreation, refreshment, vital spirit, goddess iDA or iLA, stream or flow of praise and worship, particular artery on the left side of the body
➠ 3|3|78|1 ⇢ भूतम् (भूत) (नपुं) ⇒ imp, fit, been, past, true, gone, real, demon, being, world, spirit, become, goblin, proper, person, welfare, present, element, creature, obtained, purified, existing, prosperity, well-being, created being, consisting of, actually happened, mixed or joined with, one of the 5 elements, that which is or exists, ghost of a deceased person, being or being like anything, any living being [divine ,  human ,  animal ,  vegetable]
➠ 3|3|176|2 ⇢ इरा (इरा) (स्त्री) ⇒ food, water, earth, speech, comfort, draught, sarasvatI, enjoyment, refreshment, ardent spirits, goddess of speech, any drinkable fluid
➠ 3|3|230|2 ⇢ रोदसी (रोदस्) (नपुं)
➠ 3|3|230|2 ⇢ रोदस्यौ (रोदसी) (स्त्री)
Related word(s): 
जातिः ➡ पृथ्वी
परा_अपरासंबन्धः ➡ हलाद्यकृष्टभूमिः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मृद्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 भूमिः,  स्त्री,
   (भवन्ति भूतान्यस्यामिति । भू +“भुवः कित् ।” उणा० ४ । ४५ । इति मिः ।स च कित् ।) पृथिवी । स्थानमात्रम् । इतिमेदिनी । मे,  २२ ॥
 (यथास्या पर्य्यायः ।“भूर्भूमिः पृथिवी पृथ्वी मेदिनी वसुधावनिः ।क्षितिरुर्व्वी मही क्षौणी क्ष्मा धरा कुर्वसुन्धरा ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)जिह्वा । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
योगिनामवस्थाविशेषः । यथा,  --“निरुद्धे चेतसि पुरा सविकल्पसमाधिना ।निर्विकल्पसमाधिस्तु भवेदत्र त्रिभूमिकः ॥
व्युत्तिष्ठते स्वतस्त्वाद्ये द्वितीये परबोधितः ।अन्ते व्युत्तिष्ठते नैव सदा भवति तन्मयः ॥
एवं प्राग्भूमिसिद्धावप्युत्तरोत्तरभूमये ।विधेया भगवद्भक्तिस्तां विना सा न सिध्यति ॥
”इति गीतागूढार्थदीपिकायां मधुसूदनसरस्वती ॥
भूमेः पर्य्यायादयः पृथिवीशब्दे द्रष्टव्याः ।अस्या गुणाः ।“भूमेः स्थैर्य्यं गुरुत्वञ्च काठिन्यं प्रसवार्थता ।गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
अस्यार्थः । स्थैर्य्यमचाञ्चल्यम् १ । गुरुत्वं पतन-प्रतियोगी गुणः २ । काठिन्यम् ३ । प्रसवार्थताधान्याद्युत्पत्तिस्तदर्थता ४ । गन्धः ५ । गुरुत्वंपिण्डपुष्टिः ६ । शक्तिः गन्धग्रहणसामर्थ्यम् ७ ।संघातः श्लिष्टावयवत्वम् ८ । स्थापना मनुष्या-द्याश्रयम् ९ । धृतिः पाञ्चभौतिके मनसि योधृत्यंशः । इति तट्टीका ॥
 * ॥
भूमिदानमाहात्म्यम् यथा,  --“सर्व्वेषामेव दानानां भूमिदानमनुत्तमम् ।यो ददाति महीं राजन् ! विप्रायाकिञ्चनायवै ॥
अङ्गुष्ठमात्रमथवा स भवेत् पृथिवीपतिः ।न भूमिदानसदृशं पवित्रमिह विद्यते ॥
भूमिं यः प्रतिगृह्णाति भूमिं यश्च प्रयच्छति ।उभौ तौ पुण्यमापन्नौ नियतं खर्गगामिनौ ॥
यत्किञ्चिद्भूमिदानन्तु सर्व्वदानोत्तमोत्तमम् ।महीपते ! नरः कोऽपि भूमिदो भूमिमाप्नुयात् ॥
भूमिदानसमं दानं नास्त्यत्र पृथिवीतले ।तस्मादल्पमलञ्चैव भुक्तिमुक्तिसुखप्रदम् ॥
यथा तथा प्रकारेण भूमिदाता तु भूमिपः ।सुखी स्यात् सर्व्वकालेषु चान्ते स्वर्गमवाप्नुयात् ॥
बृहदल्पतरं वापि भूमिदानं महत्तमम् ।यः कश्चिद्ब्राह्मणे दत्त्वा भवतीह महीपतिः ॥
सर्व्वथा सर्व्वदा देया धरित्री ब्राह्मणस्य तु ।प्राणान्तेनैव न क्वापि हरणीया जनैरपि ॥
कृत्वा खातादिकं कर्म्म विप्रभूमिं नरो बलात् ।करोति यदि राजेन्द्र ! तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत् ॥
ब्राह्मणाद्दानग्रहणं विनानुज्ञाञ्च पार्थिव ! ।तथा तत्परितोषञ्च तत्तन्मूल्यादिकं विना ॥
विप्रभूमौ भूसुरोऽपि दैवं पैत्रं तथाध्वरम् ।हरिसद्म तथारामप्रासादमण्डपं गृहम् ॥
खातादिखननं सेतुबन्धनं भवनं गवाम् ।सधान्यफलमूलादिशाकादिक्षेत्रमेव च ॥
पञ्चाम्रवपनं पुष्पोद्यानं वृक्षादिरोपणम् ।सवटाश्वत्थतुलसीधात्रीविल्वादिरोपणम् ॥
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्नानसन्ध्यादिकं तथा ।पञ्चयज्ञं तथेष्टार्च्चादिकमेतत्तु चापरम् ॥
श्रीकृष्णसेवनं भक्तभक्तिषोडशपूर्व्वकम् ।का कथा वेतरेषान्तु न कुर्य्यात् पारमार्थिकः ॥
यः कर्म्मफलकामेप्सुर्न करोत्यत्र कर्म्म च ।कुरुते मत्ततामोहादज्ञानाद्वा भ्रमादितः ।नृपते ! कुर्व्वतामेतत् सर्व्वं स्यान्निष्फलं ध्रुवम् ॥
यद्भू मिरथवा तस्य संपूर्णं फलमेव च ।अतो लोके हि धर्म्मात्मा ज्ञानी च सर्व्वधर्म्म-वित् ॥
विवेकी धर्म्मशास्त्रज्ञः पुराणागमवेदवित् ।वेदान्तज्ञो मुनिः साधुः कार्ष्णादिर्वा महीपते ! ।न कुर्य्याद्भू मिहरणं ब्राह्मणीहरकल्मषम् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ४९ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च । बृहस्पतिः ।“षष्टिं वर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ।उच्छेत्ता चानुमन्ता च तावन्ति नरके वसेत् ॥
तथा ।भूमिं दत्त्वा तु यः पत्रं कुर्य्याच्चन्द्रार्ककालिकम् ।अनाच्छेद्यमनाहार्य्यं दानलेख्यन्तु तद्बिदुः ॥
महाभारते ।अपि पापकृतो राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति साधवः ।पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनीं जननीं यथा ॥
नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम् ।दाने वाप्यथवादाने नामास्याः परमं प्रियम् ॥
”दानादानकाले यत् प्रियदत्ता नामास्याः परमंप्रियमित्युक्तं तेन प्रियदत्तामित्युच्चार्य्य दातव्याप्रतिग्रहीतव्या च । भूमेः पूजायां दानवाक्ये चप्रियदत्तेति विशेषणम् । भूमिर्विष्णुदेवताका ।षष्टिवर्षसहस्रावच्छिन्नस्वर्गवासः फलम् । प्रति-ग्रहे तद्भूमेः प्रदक्षिणमात्रम् । भूमेरसन्निधानेतामुद्दिश्य प्रदक्षिणम् । इति शुद्धितत्त्वम् ॥
 * ॥
आर्द्राद्यपादगे रवौ भूमी रजोयुक्ता भवतितत्काले पाठादिनिषेधो यथा ज्योतिषे ।“रजोयुक् क्ष्माम्बु वाची च रौद्राद्यपादगे रवौ ।तस्यां पाठो बीजवापो नाहिभीर्दुग्धपानतः ॥
रजोयुक् क्ष्मा ऋतुमती पृथ्वी । ज्योतिषे ।यस्मिन् वारे सहस्रांशुर्यत्काले मिथुनं व्रजेत् ।अम्बु वाची भवेन्नित्यं पुनस्तत्कालवारयोः ॥
”मत्स्यसूक्ते ।“धरण्यामृतुमत्याञ्च भूमिकम्पे तथैव च ।अन्तरागमने चैव विद्यां नैव पठेद्बुधः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
 * ॥
“न स्वाध्यायं वषट्कारं न देवपितृपूजनम् ।हलानां योजनञ्चैव बीजानां वपनं तथा ।दिनत्रयं न कुर्व्वीत यावत् पृथ्वी रजस्वला ॥
यतिनो व्रतिनश्चैव विधवा च द्बिजस्तथा ।अम्बुवाचीदिनेनैव पाकं कृत्वा न भक्षयेत् ॥
स्वपाकं परपाकं वा अम्बुवाचीदिने तथा ।भक्षणं नैव कुर्वीत चाण्डालान्नसमं स्मृतम् ॥
”इति राजमार्त्तण्डः ॥
अशुद्धां भूमिमाह देवलः ।‘सा अमेध्या मलिना दुष्टा एतत्त्रितयान्यतमाभवति ।’ अत्रामेध्या यथा,  --“प्रसूते गर्भिणी यत्र म्रियते यत्र मानुषः ।चाण्डालैरुषितं यत्र यत्र विन्यस्यते शवः ॥
विण्मूत्रोपहतं यत्तु कुणपो यत्र दृश्यते ।एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमेध्येति लक्ष्यते ॥
”कुणपः शवः । दुष्टा यथा,  --“कृमिकीटपदक्षेपैर्द्दूषिता यत्र मेदिनी ।द्रप्सापकर्षर्णेः क्षिप्तैर्वान्तैश्च दुष्टतां व्रजेत् ॥
”द्रप्सा घनीभूतश्लेष्मा । मलिना यथा,  --“नखदन्ततनूजत्वक्तुषपांशुरजोमलैः ।भस्मपङ्कतृणैर्वापि प्रच्छन्ना मलिना भवेत् ॥
तासाञ्च शुद्धिमाह ।“दहनं खननं भूमेरुपलेपनवापने ।पर्य्यन्यवर्षणञ्चैव शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥
”वापनं मृदन्तरेण पूरणम् । अत्रामेध्याया-श्चतुष्कं पञ्चकं वा । दुष्टायाः द्विकं त्रिकं वा ।मलिनायाः दहनादीनामेकधा शोधनमाहदेवलः ।“पञ्चधा वा चतुर्द्धा वा भूरमेध्या विशुध्यति ।द्विधा दुष्टा त्रिधा वापि शुध्यते मलिनैकधा ॥
”अन्यपञ्चप्रकारमाह मनुः ।“सम्मार्जनेनाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च ।गवाञ्च परिवासेन भूमिः शुद्ध्यति पञ्चधा ॥
”सम्मार्जनं तृणाद्यपनयनम् । अञ्जनं गोमये-नोपलेपनम् । सेको जलेन प्रक्षालनम् । उल्लि-खनं तक्षणम् । परिवासो गवोपस्थापनम्अत्र सेकपरिवासयोर्निर्लेपस्थापनविषयत्वम्अन्येषाममेध्यलिप्तविषयत्वम् । ब्रह्मपुराणे ।“ग्रामाद्दण्डशतं त्यक्त्वा नगराच्च चतुर्गुणम् ।भूमेः सर्व्वत्र शुद्धिः स्याद्यत्र लोको न विद्यते ॥
”दण्डं चतुर्हस्तः । नगरं महाग्रामः । इतिगोपालपञ्चाननकृतशुद्धिनिर्णयः ॥
 * ॥
 भूमौ वर्ण-लेस्वनादिनिषेधो यथा,  --“न भूभौ विलिखेद्वर्णं मन्त्रं न पुस्तके लिखेत् ।न मुक्त्वा पुस्तकं स्थाप्यं न मुक्तमाहरेत्तु तत् ॥
भूकम्पे ग्रहणे चैव अक्षरं वाथ पुस्तकम् ।भूमौ तिष्ठति देवेशि ! जन्मजन्मसु मूर्खता ।तदा भवति देवेशि ! तस्मात्तत् परिवर्जयेत् ॥
”इति योगिनीतन्त्रे तृतीयभागे ७ पटलः ॥

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.