| YouTube Channel

भूतं (bhUtaM)

 
Hindi
Hindi
बनाया जा रहा है
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 भूतकालः, भूतं, कृतम्
noun
व्याकरणे प्रयुक्तः कालः यः पूर्वक्रियाणां परावस्थानां च प्रतिपादनं करोति।
"भूतकालस्य कानिचन उदाहरणानि दीयताम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भूतं,
क्ली,
 (भू + क्तः ।) युक्तम् । न्यायः । क्ष्मादिः ।पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशपञ्चकम् । (यथा, मनुः ।१२ । १४ ।“तावुभौ भूतसम्पृक्तौ महान् क्षेत्रज्ञ एव च ॥
उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्ठतः ॥
”“स च त्रिविधो वैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति ।भूतादेरपि तैजससहायात्तल्लक्षणान्येव पञ्चत-न्मात्राण्युत्पद्यन्ते । तद्यथा । शब्दतन्मात्रं स्पर्श-तन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्र-मिति । तेषां विशेषाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा-स्तेभ्यो भूतानि व्योमानिलानलजलोर्व्व्यः ।” इतिसुश्रुते शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये ।)ऋतम् । सत्यम् । इत्यमरभरतौ ॥
पिशाचादि ।(यथा, श्रीभागवते । ३ । १४ । २१ ।“एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना ।चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥
”)जन्तुः । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
(यथा, मनुः । ६ । ८ ।“स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समा-हितः ।दाता नित्यमनादाता सर्व्वभूतानुकम्पकः ॥
”स्थावरजङ्गमात्मकं द्रव्यम् । यथा, मनुः । ८ । ३०६ ।“रक्षन् धर्म्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घात-यन् !यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥
”)वस्तुतत्त्वम् । यथा, --“छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।भूतमप्यनुपन्यस्तं हीयते व्यवहारतः ॥
छलं प्रमादाभिहितम् । निरस्य परित्यज्य ।भूतेन वस्तुतत्त्वानुसरणेन । व्यवहारान्नयेदन्तंनृपः । यस्माद्भूतमपि वस्तुतत्त्वमपि अनुपन्यस्त-मनभिहितं हीयते हानिमुपगच्छति व्यवहारतोव्यवहारेण साक्ष्यादिभिः । तस्माद्भूतानुसरणंकर्त्तव्यम् । यथार्थिप्रत्यर्थिनौ सत्यमेव वदतस्तथाससभ्येन सभापतिना यतितव्यं सामादिभिरुपायै-स्तथा सति साक्ष्यादिनैरपेक्षेणैव निर्णयो भव-तीति ॥
अथ सर्व्वथापि भूतानुसरणं न शक्यतेकर्त्तुं तथा सति साक्ष्यादिभिर्निर्णयः कार्य्य-इत्यनुकल्पः । यथोक्तम् । भूतच्छलानुसारि-त्वाद्विगतिः समुदाहृता । भूतन्तत्त्वार्थयुक्तं यत्प्रमादाभिहितं छलमिति ॥
तत्र भूतानुसारीव्यवहारो मुख्यः । छलानुसारी त्वनुकल्पः ।इति मिताक्षरायां व्यवहाराध्यायः ॥
भूतं, त्रि, (भाव्यते स्मेति । “आधृषाद्बेति णिज-भावः । भू + क्तः । भूतिरस्त्यस्येति वा । अर्श-आदित्वात् अच् । अभवदिति वा । भुवो गत्यर्थेइति । भूतार्थे कर्त्तरि क्तः ।) प्राणी । जन्तुः ।(यथा, ऋग्वेदे । ३ । २७ । ९ ।“धिया चक्रे वरेण्यो भूतानां गर्भमादधे ॥
”यथा च चरके शारीरस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
“भूतानाञ्चतुर्व्विधा योनिर्जराय्वण्डस्वेदोद्भिदः ।”)अतीतम् । (यथा, कथासरित्सागरे । १ । २४ ।“भूतं भवद् भविष्यद् वा किं तत् स्यात् जगतिप्रिये ।भवती यन्न जानीयादिति शर्व्वोऽप्युवाच ताम् ॥
”)वृत्तम् । (यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने । १०अध्याये ।“गोशकृद्भूतानां वा यवानां शक्तून् कार-यित्वा ॥
”)समम् । सदृशम् । इत्यमरभरतौ ॥
प्राप्तम् ।(यथा, महाभारते । १३ । ३४ । १५ ।“यद् ब्राह्मणमुखात् प्राप्तं प्रतिगृह्णन्ति वैवचः ।भूतात्मानो महात्मानस्ते न यान्ति परा-भवम् ॥
”“भूतः प्राप्तो वशीकृत आत्मा चित्तं यैस्ते ॥
”इति तट्टीकायां नीलकण्ठः ।) सत्यम् ।इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
(यथा शाकु-न्तले । प्रथमाङ्के । “सूत्रधारः । सस्मितम् ।आर्य्ये ! कथयामि ते भूतार्थम् ।”) भूतकालस्यपर्य्यायो यथा । वृत्तम् २ अतीतम् ३ ह्यस्तनम् ४निभृतम् ५ गतम् ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥
उत्तरपदस्थ एव भूतशब्दः समार्थ इतिशाब्दिकाः । यथा देवभूतोऽयम् । इति भरतः ॥
(उत्तरपदस्थ भूतशब्दः स्वरूपार्थोऽपि । यथा, मनुः । १ । ५ ।“आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलज्ञणम् ।अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्व्वतः ॥
”)