भुक्ति (bhukti)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 भुक्ति f.
  (-क्तिः)
	 1. Eating.
	 2. Possession,  fruition,  usufruct.
	 3. Food.
	 4.
The diurnal motion of a planet.
 E.
  भुज् to eat,  aff.
   क्तिन् ।

Capeller Eng

English

 भुक्ति f.
  eating,  enjoyment,  food
 fruition,  possession. 

Yates

English

 भुक्ति (क्तिः) 2.
f.
  Eating
 possession. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 m.
  	-	 eating
भक्षण 	-	 bhakSaNa 	-	 n.
  	-	 eating
भोजनं सिद्धं वा? शालायाः विलम्बः भवति 	-	 bhojanaMsiddhaMvA?zAlAyAHvilambaHbhavati 	-	 sent.
  	-	 Haveyoufinishedeating?Itisgettinglateforschool.
भोगिन् 	-	  bhogin 	-	 adj.
  	-	 eating
भक्षिन् 	-	  bhakSin 	-	 adj.
  	-	 eating
अद 	-	  ada 	-	 adj.
  	-	 eating
अदक 	-	  adaka 	-	 adj.
  	-	 eating
अदत् 	-	  adat 	-	 adj.
  	-	 eating
अश्नत् 	-	  aznat 	-	 adj.
  	-	 eating
अश्नि 	-	  azni 	-	 adj.
  	-	 eating
आदिन् 	-	  Adin 	-	 adj.
  	-	 eating
आभोग 	-	  Abhoga 	-	 adj.
  	-	 eating
आभोगिन् 	-	  Abhogin 	-	 adj.
  	-	 eating
आभोजिन् 	-	  Abhojin 	-	 adj.
  	-	 eating
आशक 	-	  Azaka 	-	 adj.
  	-	 eating
आशिन् 	-	  Azin 	-	 adj.
  	-	 eating
आशिर 	-	  Azira 	-	 adj.
  	-	 eating
उपभोजिन् 	-	  upabhojin 	-	 adj.
  	-	 eating
कृतान्न 	-	  kRtAnna 	-	 adj.
  	-	 eating
खाद 	-	  khAda 	-	 adj.
  	-	 eating

भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 m.
  	-	 eating
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 m.
  	-	 enjoyment
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 f.
  	-	  possession
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 f.
  	-	  limit
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 f.
  	-	  consuming
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 f.
  	-	  usufruct
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 f.
  	-	  daily motion of a planet
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 f.
  	-	  victuals
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 f.
  	-	  food
भुक्ति 	-	 bhukti 	-	 f.
  	-	  fruition

भुक्ति 	-	  bhukti 	-	 f.
  	-	 victuals
प्राश 	-	  prAza 	-	 m.
  	-	 victuals
लेप 	-	  lepa 	-	 m.
  	-	 victuals
सङ्घस 	-	  saGghasa 	-	 m.
  	-	 victuals
जीवातु 	-	  jIvAtu 	-	 m.
 n.
  	-	 victuals
खादन 	-	  khAdana 	-	 n.
  	-	 victuals
खाद्य 	-	  khAdya 	-	 n.
  	-	 victuals
भक्ष्यवस्तु 	-	  bhakSyavastu 	-	 n.
  	-	 victuals
प्राशन 	-	  prAzana 	-	 n.
  	-	 victuals
प्सुरस् 	-	  psuras 	-	 n.
  	-	 victuals
सिद्धान्न 	-	  siddhAnna 	-	 n.
  	-	  cooked victuals
अन्न 	-	  anna 	-	 n.
  	-	  food or victuals
गृहीतपाथेय 	-	  gRhItapAtheya 	-	 adj.
  	-	  supplied with victuals for a journey
भक्ष्यमाल्यापण 	-	  bhakSyamAlyApaNa 	-	 m.
  	-	  market where victuals and garlands are sold

भुक्ति 	-	  bhukti 	-	 f.
  	-	 fruition
अनुभव 	-	  anubhava 	-	 m.
  	-	 fruition
भोग 	-	  bhoga 	-	 m.
  	-	 fruition
कङ्ख 	-	  kaGkha 	-	 n.
  	-	 fruition
भोगभूमि 	-	  bhogabhUmi 	-	 f.
  	-	 fruition-land
भुक्तिदान 	-	  bhuktidAna 	-	 n.
  	-	  giving for fruition
सत्सुखानुभव 	-	  satsukhAnubhava 	-	 m.
  	-	 fruition of real happiness
पुनर्भोग 	-	  punarbhoga 	-	 m.
  	-	  repeated enjoyment or fruition

भुक्ति 	-	  bhukti 	-	 f.
  	-	 usufruct
उपभोग 	-	  upabhoga 	-	 m.
  	-	 usufruct
फलभोग 	-	  phalabhoga 	-	 m.
  	-	 usufruct
भोग 	-	  bhoga 	-	 m.
  	-	 usufruct
फलभोग्य 	-	  phalabhogya 	-	 adj.
  	-	  that of which one has the usufruct

Wilson

English

 भुक्ति
f.
  (-क्तिः)
1 Eating.
2 Possession,  fruition,  usufruct.
E.
  भुज to eat,  aff.
   क्तिन्.

Apte

English

भुक्तिः [bhuktiḥ],  f.
  [भुज्-क्तिन्]

Eating,  enjoyment
 भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति Rāmarakṣā Stotra.  12.

(In law) Possession,  fruition
 प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्तितम् Y.*
  2.22
 Pt.*
  3.94.

Food.

The daily motion of a planet.

A limit. Comp.
   -पात्रम् a food-dish. -प्रदः a kind of plant (मुद्ग). -वर्जित a.
  not allowed to be enjoyed.

Apte 1890

English

 भुक्तिः f. [भुज्-क्तिन्] 1 Eating,  enjoyment. 
2 (In law) Possession,  fruition
 Pt. 3. 94
 Y. 2. 22. 
3 Food. 
4 The daily motion of a planet. 
5 A limit. 
Comp. 
प्रदः a kind of plant (मुद्ग). 
वर्जित a. not allowed to be enjoyed. 

Monier Williams Cologne

English

 भुक्ति f.
  enjoyment,  eating,  consuming,  ĀśvGṛ.
 
 Pañcat.
 

 fruition,  possession,  usufruct,  Mn.
  
 Yājñ.
 
 Kāv.

 food,  victuals,  Kāv.
 
 Rājat.

 (in astron.
  ) the daily motion of a planet,  Sūryas.
  (cf.   पक्ष-भ्°)

 a limit,  MW.
  

Monier Williams 1872

English

 भुक्ति,  इस्,  f. the act of enjoying or eating,  enjoy-
ment,  eating
 fruition,  possession,  usufruct
 food
 (in
astronomy) the daily motion of a planet [cf. पक्ष-
भ्°,  मास-भ्°]
 a limit [cf. तीर-भ्°].
—भुक्ति-
पात्र,  अम्,  n. a dish for food.
—भुक्ति-प्रद,  अस्, 
m. the plant Phaseolus Mungo (= मुद्ग).
—भुक्-
ति-मती,  f.,  N. of a river
 (also read मुक्ति-मती।)
—भुक्ति-वर्जित,  अस्,  आ,  अम्,  excluded from enjoy-
ment,  not allowed to be enjoyed.

Macdonell

English

 भुक्ति bhuk-ti,  f.
  eating,  enjoyment
 fruition,  🞄possession
 food: -pātra,  n.
  dish for food
 🞄-varjita,  pp. that cannot be eaten (food).

Benfey

English

 भुक्ति भुक्ति,  i. e. 2. भुज् + ति,  f.
 
 1. Fat-
ing,  Pañc. 133,  2.
 2. Food,  Rājat. 5, 
170.
 3. Fruition. 
 4. Possession,  Man. 
8,  252
 Pañc. iii. d. 93
 iv. d. 76 (but
cf.  also Böhtl. Ind. Spr. 125).

Hindi

Dasha में उप - अवधि. अंतरा के रूप में भी जाना जाता है

Apte Hindi

Hindi

भुक्ति
स्त्री*
  - भुज्+क्तिन्
खाना उपभोग करना

भुक्ति
स्त्री*
  - -
"अधिकृत सामग्री,  सुखोपभोग"

भुक्ति
स्त्री*
  - -
खाना

भुक्ति
स्त्री*
  - -
ग्रह की दैनिक गति

L R Vaidya

English

 Bukti {% f. %} 1. Eating or enjoying
possession,  usufruct (in law),  Yaj.ii.22
food
the diurnal motion of a planet (in astronomy).

Indian Epigraphical Glossary

English

 bhukti (IE 8-4
 EI 28,  33),  a province including a group
of districts called viṣaya or maṇḍala
 small territorial unit
like a Pargana in South India
 cf. bhoga.
(IE 8-3
 8-4
 CII 3),  literally,  ‘enjoyment’
 same as
bhoga
 a jāgīr
 originally meaning ‘enjoyment’
 then ‘property’
or ‘a jāgīr’
 then ‘a province’. See bhoga.
(BL),  personal property.
Cf. putti,  pukti (SITI),  the enjoyment of a property.

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

सम्भोग
सम्भोग,  रति,  भुक्ति
रतिभुक्त्योः सम्भोगः पथिदेये स्त्रीधने च शुल्कं स्यात् ।
verse 5.1.1.828
page 0095

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 भुक्तिः,  स्त्री,
   (भुज् + क्तिन् ।) भोजनम् । इतिशब्दरत्नावली ॥
 भोगः । यथा,  --“भुक्तिस्त्रिपुरुषी सिद्ध्येदपरेषां न संशयः ।अनिर्वृत्ते सपिण्डत्वे सकुल्यानां न सिद्ध्यति ॥
आहर्त्ता शोधयेद्भुक्तिमागमञ्चापि संसदि ।तत्सुतो भुक्तिमेवैकां पौत्त्रादिषु न किञ्चन ॥
”इति दायतत्त्वम् ॥
(यथा,  मनुः । ८ । २५२ ।“एतैर्लिङ्गैर्नयेत् सीमां राजा विवदमानयोः ।पूर्व्वभुक्त्या च सततमुदकस्यागमेन च ॥
”)रविर्भुक्तिर्यथा,  --“सार्द्धसप्तझसे मेषे वसुः सार्द्धो घटे वृषे ।दशैव मकरे द्वन्दे पलानि प्रतिवासरम् ।कुलीरसिंहप्रमदातुलालिकार्मुकेषु च ।पलान्येकादश तथा रविभुक्तिं प्रचक्षते ॥
”इति ज्योतीरत्नमाला ॥
भोगः । दखल इति पारस्यभाषा । स चप्रमाणचतुष्टयान्तर्गतप्रमाणविशेषः । यथा ।लिखिताद्यभावे दिव्यमाह याज्ञवल्क्यः ।“प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्त्ति-तम् ।एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते ॥
”इति व्यवहारतत्त्वम् ॥
तद्विवरणं यथा । अथ भुक्तिः । तत्र याज्ञ-वल्क्यः ।“पश्यतोऽब्रुवतो हानिर्भूमेर्व्विंशतिवार्षिकी ।परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी ॥
”विवादमकुर्व्वतः समक्षं भूस्वामिनः परेणा-सपिण्डादिना भुज्यमानाया भूमेर्व्विंशतिवर्ष-निर्वृत्ता स्वत्वहानिः । अत्र लोकव्यवहार-कर्म्मत्वाद्वर्षगणना सावनेन । यथा च विष्णु-धर्म्मोत्तरम् ।“सत्राण्युपास्यान्यथ सावनेनलौक्यञ्च यत् स्याद्व्यवहारकर्म्म ॥
”तत्रैव ।“सावने च तथा मासि त्रिंशत् सूर्य्योदयाःस्मृताः ॥
”इति ॥
विशेषयति व्यासः ।“वर्षाणि विंशतिं यस्य भूर्भक्ता तु परैरिह ।सति राज्ञि समर्थस्य तस्य सेह न सिध्यति ॥
”समर्थस्य बालत्वादिदोषरहितस्य । धनस्यदशवर्षनिर्वृत्ता स्वत्वहानिः । तथा च मनु-नारदौ ।“यत्किञ्चिद्दशवर्षाणि सन्निधौ प्रेक्षते धनी ।भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तल्लब्धुमर्हति ॥
”यत्किञ्चिद्धनजातं समक्षमेव प्रीत्यादिव्यतिरेकेण परैर्दशवर्षाणि भुज्यमानं स्वामी तूष्णींप्रेक्षते मा भुज्यतामिति प्रतिषेधं न रचयतिनासौ तल्लब्धुं योग्यो भवति तत्र तस्य स्वाम्यंनश्यतीत्यर्थः । गोतमः । अजडापौगण्डधनंदशवर्षभुक्तं परैः सन्निधौ भोक्तुरिति । जडोविकलेन्द्रियः । पौगण्डः पूतोऽनुत्पन्नश्मश्रुर्गण्डःकपोलो यस्य सः । तदाह नारदः --“बाल आषोडशाद्वर्षात् पौगण्डश्चापिशब्द्यते ॥
”अत्रापौगण्डः प्रकीर्त्तित इति कुल्लूकभट्टेनलिखितम् । तत्पाठेऽपि अपौगण्डस्तु पौगण्डइति द्विरूपकोषादविरोधः । तस्माद्याज-नादिरिव वचनाद्दशवर्षविंशतिवर्षादिकालैर्भोगएव स्वत्वं जनयति । यथा कालप्राप्तिवशेनबीजमङ्कुरं जनयति तरवश्च कुसुममिति ।स्वामिना चापरित्यक्तेऽपि शास्त्रोक्तकालीन-भोगात् स्वाम्यमन्यस्य भवति । यथा जयेनराज्ञः परराष्ट्रधन इति । एवमेव श्रीकरवालो-कजोग्लोकभबदेवभट्टशूलपाणिकुल्लूकभट्टचण्डेश्व-रनव्यवर्द्धमानोपाध्यायप्रभृतयः ॥
 व्यवहारो-ऽप्येतादृगेव । एतद्विरुद्धवचनान्यन्यथा व्याख्ये-यानि । तत्रोपेक्षया स्वत्वहानिं भुक्त्या च स्वत्व-माह नारदः --“भुज्यमानान् परैरर्थान् यस्तान्मोहादुपेक्षते ।समक्षं तिष्ठतोऽप्यस्य तान् भुक्तिः कुरुते वशे ॥
”व्यक्तमाह बृहस्पतिः --“स्थावरं सिद्धिमाप्नोति भुक्त्या हानिमुपेक्षया ।”उपेक्षया क्षमया । तत्कारणञ्च स्वामिनःसुशीलत्वमहेच्छत्वदयालुत्वादि । एवञ्च विंशति-वर्षात् पूर्व्वं स्वकृतिसाध्यकर्षणपालनाद्यैरुत्-पन्नद्रव्य एव स्वत्वम् । एवं दशवर्षात् पूर्व्वंस्वकृतिसाध्यदोहनपालनाद्यैरुत्पन्नदुग्धादौ एवस्वत्वम् । तत्तत्कालपरतस्तु भूमौ गवादिधनेच स्वत्वमिति । पूर्व्वं तत्तन्नाशकभोगे तु चौर्य्य-दोषो भवत्येव ॥
 * ॥
 भोगे तु स्वत्वहानिमा-ध्यादीनां व्यावर्त्तयति पश्यतोऽब्रुवत इत्यभिधाययाज्ञवल्क्यः --“आधिसीमोपनिःक्षेपजडबालधनैर्विना ।तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरपि ॥
”आधिर्बन्धकद्रव्यम् । उपनिःक्षेपः ।वासनस्थमनाख्याय समुद्रं यन्निधीयते ॥
”इति नारदोक्तेः ॥
वासनस्थं निःक्षेपाधारभूतसम्पुटादिस्थम् ।समुद्रं ग्रन्थ्यादियुतम् । जडो बुद्धिविकलः ।बालोऽप्राप्तषोडशवर्षः । उपनिधिः प्रीत्याभोगार्थमर्पितः । ततश्च आध्यादिभिर्जडादि-धनैश्च विना अन्यानि धनानि उक्तभोगकालेनस्वामिनो नश्यन्ति एतानि तु स्वामिनो ननश्यन्ति न वा भोक्तुर्भवन्ति ॥
 * ॥
 मिताक्षरायांस्मृतिः --“द्वारमार्गक्रियाभोगजलवाहादिषु क्रिया ।भुक्तिरेव तु गुर्व्वी स्यान्न दिव्यं न च साक्षिणः ॥
”याज्ञवल्क्यः ।“आगमो ह्यधिको भोगाद्विना पूर्व्वक्रमागतात् ।नागमः कारणं तत्र भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो ॥
आगमस्तु कृतो येन सोऽभियुक्तस्तमुद्धरेत् ।न तत्सुतस्तत्सुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी ॥
योऽभियुक्तः परेतः स्यात्तस्य रिक्थी तमुद्धरेत् ।न तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विना कृता ॥
”भूम्यादावागमः पूर्व्वपुरुषक्रमादागतभोगाद्-बलवान् । अतः क्रमागतभोग आगमाद्वलवान् ।तथा च बृहस्पतिः --“अनुमानाद्गुरुः साक्षी साक्षिभ्यो लिखितंगुरु ।अव्याहता त्रिपुरुषी भुक्तिस्तेभ्यो गरीयसी ॥
”त्रिपुरुषभोगमाह व्यासः --“प्रपितामहेन यद्भुक्तं तत्पुत्त्रेण विना च तम् ।तौ विना यस्य पित्रा च तस्य भोगस्त्रिपौरुषः ॥
पिता पितामहो यस्य जीवेच्च प्रषितामहः ।त्रयाणां जीवतां भोगो विज्ञेयस्त्वेकपूरुषः ॥
”आगमोऽपि बलवान्न भवति यत्र स्तोकापिभुक्तिर्नास्ति । तथा च नारदः ।“विद्यमानेऽपि लिखिते जीवत्स्वपि च साक्षिषु ।विशेषतः स्थावराणां यन्न भुक्तं न तत् स्थिरम् ॥
”इति दीपकलिका ॥
यत्र वादिन्यौ स्वस्वागमबलप्रवृत्तौ आगमयोश्चपूर्व्वापरभावो न निश्चीयते तत्र यस्य भुक्ति-स्तस्यागमो बलीयान् न त्वन्यस्येत्यर्थ इति मिता-क्षरा ॥
 अर्थात् यत्रागमपौर्ब्बापर्य्यनिश्चयस्तत्र ।“सर्व्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया ।आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्व्वा तु बलवत्तरा ॥
”इति याज्ञवल्क्यवचनान्निर्णयः ॥
आगमस्त्विति आ सम्यग्गम्यते प्राप्यते स्वंभवति येन क्रयादिना स आगम इति व्यवहार-मातृका ॥
 आगमः साक्षिपत्रादिकमिति याज्ञ-वल्क्यदीपकलिका ॥
 आगमो धनोपार्ज्जनोपायःक्रयादिरिति मैथिलाः ॥
 तत्रान्येनाभियुक्तआगमकर्त्ता तत्कूटतामुद्धरेत्तत्पुत्त्रपौत्त्रौ नाग-ममुद्धरेतां किन्तु भुक्तिरेव तत्र प्रमाणम् । विशे-षयति बृहस्पतिः ।“आहर्त्ता शोधयेद्भुक्तिमागमञ्चापि संसदि ।तत्सुतो भुक्तिमेवैकां पौत्त्रादिषु न किञ्चन ॥
”इति शूलपाणिधृतम् ॥
तत्पुत्त्रादौ न किञ्चनेति मैथिलधृतम् ॥
 आहर्त्ताअर्जनकर्त्ता । अत्र पुत्त्रस्य भुक्तिशोधनमात्रम् ।भुक्तिशोधनमाहतुर्व्यासकात्यायनौ ।“सागमो दीर्घकालश्च निश्छिद्रोऽन्यरवोज्झितः ।प्रत्यर्थिसन्निधानञ्च पञ्चाङ्गो भोग इष्यते ॥
”प्रमाणमिति शेषः । सागमः क्रयादियुक्तः ।एष च भूमिविषयकविंशतिवर्षधनविषयकदश-वर्षान्यूनकालभोगपरः । योऽभिभुक्त इति योभोगे क्रियमाणे परेणाभियुक्तः परेतो मृतःस्यान्नागमसुद्धृतवान् तदा तत्पुत्त्रादिरेव तमु-द्धरेत् । तथाह नारदः ।“अथारूढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः ।पुत्त्रेण सोऽर्थः संशोध्यो न तु भोगो निवर्त्तयेत् ॥
भोगः केवलभोगः । तथा च स एव । आदौतु कारणं दानं पश्चाद्भुक्तिस्तु सागमेति । एषस विवादभोगः षष्ट्यब्देतरपरः । तथाविध-भोगस्यागमं विनापि प्रामाण्यात् । तथा चव्यासः ।“वर्षाणि विंशतिं भुक्ता स्वामिनाव्याहता सती ।भुक्तिः सा पौरुषी भूमेर्द्विगुणा तु द्विपौरुषी ॥
त्रिपौरुषी तु त्रिगुणा न तत्रान्वेष्य आगमः ॥
”एतद्वचनमसमक्षभोगविषयकमिति समक्षविंश-तिवर्षभोगविषयकवचनेनाविरुद्धम् । एतादृक्-स्मृत्युक्तकाश एव कात्यायनः ।“स्मार्त्तकाले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिरिष्यते ।अस्मार्त्ते त्वागमाभावात् क्रमात्त्रिपुरुषागता ॥
”षष्टिवर्षैकपुरुषभुक्तौ त्रिपुरुषभुक्तिव्यपदेशस्यफलमाह न तत्रेत्यादि । अतएव नारदः ।“अन्यायेन तु यद्भुक्तं पित्रा पूर्व्वतरैस्त्रिभिः ।न तच्छक्यमपाकर्त्तुं क्रमात्त्रिपुरुषागतम् ॥
”अन्यायेनेत्यत्रानागममिति शूलपाणिधृतपाठः ।तुरप्यर्थः । पित्रा सह पितरमादा त्रिभि-रित्यर्थः । यत्तु ।“अनागमन्तु यो भुङ्क्ते बहून्यब्दशतान्यपि ।चौरदण्डेन तं पापं दण्डयेदवनीपतिः ॥
”इति दण्डविधायकव्यासवचनं तद्धर्म्मशास्त्रविरो-धात् न मुख्यार्थपरम् । तदाह स एव ।“यत्र विप्रतिपत्तिः स्याद्धर्म्मशास्त्रार्थशास्त्रयोः ।अर्थशास्त्रार्थमुत्सृज्य धर्म्मशास्त्रार्थमाचरेत् ॥
”एवमेव शूलपाणिः । वस्तुतस्तु अनागममितिदण्डविधायकवचनं स्त्रीधननरेन्द्रधनपरम् ।“स्त्रीधनञ्च नरेन्द्राणां न कदाचन जीर्य्यति ।अनागमं भुज्यमानमपि वर्षशतैरपि ॥
”इति स्वत्वनिषेधकनारदवचनैकवाक्यत्वात् ।यत्र विप्रतिपत्तिः स्यादिति वचनस्याप्येतदुदा-हरणम् । यत्रैकस्य जयेऽवधार्य्यमाणे मित्र-लब्धिरपरस्य जयेऽवधार्य्यमाणे धनलब्धिस्तत्र ।“हिरण्यभूमिलाभेभ्यो मित्रलब्धिर्वरा यतः ।अतो यतेत तत्प्राप्ताविति वेदविदां मतम् ॥
”इति याज्ञवल्क्योक्तार्थशास्त्रमुत्सृज्य क्रोध-लोभविवर्ज्जित इति धर्म्मशास्त्रमवलम्ब्य व्यव-हारं पश्येत् । अतएव ।“सभ्येनावश्यवक्तव्यं धर्म्मार्थसहितं वचः ॥
”इति कात्यायनोक्तमिति । भवदेवस्तु व्यासवच-नन्तु प्रतिवादिनोऽसन्निधाने पुरुषैकद्वयभोगा-भिप्रायं त्रैपुरुषिकभोगस्य तत्रापि प्रमाणत्वा-दित्याहुः ॥
अथ भुक्तिस्वत्वापवादः ।तत्र बृहस्पतिः ।“भुक्तिस्त्रैपुरुषी सिद्ध्येदपरेषां न संशयः ।अनिवृत्ते सपिण्डत्वे सकुल्यानां न सिद्ध्यति ॥
अस्वामिना च यद्भुक्तं गृहक्षेत्रापणादिकम् ॥
सुहृद्वन्धुसकुल्यस्य न तद्भोगेव हीयते ॥
विवाह्य श्रोत्रियैर्भुक्तं राज्ञामात्यैस्तथैव च ।सुदीर्घेणापि कालेन तेषां तत्तु न सिद्ध्यति ॥
”आपणो विक्रयस्थानम् । विवाह्यो जामाता ।इति च व्यवहारतत्त्वम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 भुक्ति स्त्री भुज--क्तिन् । १ भोजने २ रव्यादिग्रहाणां राश्यं-शादिषु गमने ३ भोगे च “आगमो निष्कलस्तत्र भुक्तिःस्तोकापि यत्र नी” इति स्मृतिः । भुक्तिप्रामाण्य-निर्णयादिकम् आगमशब्दे ६५४ पृ० दृश्यम् । अत्रकश्चिद्विशेषो वीरमित्रोदयग्रन्थे दर्शितो यथानारदः “स्वागमेन विशुजेन भोगो याति प्रमाण-ताम् । अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यन्नैव गच्छति ।आगमस्याविशुद्धत्वं विरोध्यास्कन्दनं भवेत्” । व्यासः“सागमो दीर्घकालश्च विच्छेदापरवोज्झितः । प्रत्यर्थि-सन्निधानश्च परिभोगोऽपि पञ्चधा” । विच्छेदोऽन्तरायः उपरव आक्रीशस्ताभ्यामुज्झितो रहितः । यद्वा-च्छेदो व्यवधानन्तद्विगमवान् विच्छेदो निरन्तर इतियावत् । अपरवो वर्जनविषयोरवः । मदीयं क्षेत्रादित्वया किमिति भुज्यते इति प्रतिषेधः अपशब्दस्यवर्जनार्थत्वात् तेनोज्झितः । नारदः “सम्भोगंकेवलं यस्तु कीर्त्तयेन्नागमं क्वचित् । भोगच्छलाप-देशेन विज्ञेयः स तु तस्करः । विदामानेऽपि लिखितेजीवत्स्वपि हि साक्षिषु । विशेषतः स्थावराणां यत्रभुक्तन्न तत् स्थिरम्” । दानविक्रयादेरुपभोगसापेक्षस्यैवस्वत्वोत्पादकत्वात् कियान् भोगलवोऽप्यवश्यं तत्रा-पेक्ष्यते इत्याशङ्कायामुपपत्तिरुक्ता विज्ञानेश्वराचार्य्यैः ।“दानादेः परस्वत्वापादने परकर्त्तृकस्वीकारापेक्षाऽवश्य-म्भावनीया । स्वीकारश्च त्रिविघो मानसो वाचिकः का-यिकश्च । ममेदमित्यध्यबसायो मानसः । ममेदमित्या-द्यभिलापो वाचिकः । उपादानाभिमर्शनादिरूपेणानेकप्रकारकः कायिकः । तत्र मानसं विना स्वत्वासम्भवात्स त्वावश्यक एव । दानविशेषपुरस्कारेण शब्दप्रयोग-विशेषनियमहस्तादिर्शनादिचेष्टाविशेषनियमाच्चवाचिकक ।यिकावप्यावश्यकावित्यवसीयते । तत्र हिरण्यव-स्रादौ दातृकर्त्तृकजलत्यागादनस्तरमेव प्रतिग्रहीतु-रुपादानादिसम्भवात् त्रिविधोऽपि व्यापारः सम्प-द्यते । क्षेत्रादौ तु फलोपभोगं विना कायिकस्वीकारास-म्भवादल्पेनाप्युपभोगेनावश्यम्भवितव्यमन्यथा दानविक्रयादेःसम्पूर्णता न भवत्युत्तरकालीनाङ्गीकाराभावात् । तेनतत्सहितादागमान्तराद्विकल आगमो दुर्बलो भवति ।एतच्च द्वयोरागमयोः पूर्वापरभावानवगमे तदपगमेतु स्वल्पभोगविकलोऽपि प्राक्तन एवागमो बलवान् ।पूर्वण दानादिना स्वत्वागमे दानद्यन्तरासम्भवात् । नचैवन्तस्य क्षेत्रादेर्मध्यस्थत्वापत्तिः पूर्वस्याम्यापगमादुत्तर-स्वाम्यानुत्षत्तेश्चेति वाच्यम् । प्रतिश्रुतन्यायेनापेक्षणीयखत्वस्य सत्त्वात् पूर्वखाम्यसत्त्वेऽपि राज्ञैव प्रतिगृही-त्यादेंः कापिकरवेकारम्यनिःप्रतिपक्षस्य सम्पादनीयत्वात्”

Capeller

German

 भुक्ति f.
  das Essen,  Speise,  Genuss,  Nießbrauch.

Stchoupak

French

 भुक्ति-
 f.
  jouissance,  possession 
 fait de manger,  nourriture 
(astron. ) cours,  not. d'une année,  etc. 
 -मती- f.
  n.
  d'une rivière.
°वर्जित- a. v. dont la jouissance est interdite.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.