| YouTube Channel

भिक्षु (bhikSu)

 
शब्दसागरः
English
भिक्षु
m.
 (-क्षुः) The mendicant
the Hindu who has entered the fourth
order and subsists wholly upon alms.
2. The fourth order of the
Hindus.
3. A Bauddha mendicant.
E.
 भिक्ष् to beg,
aff.
 उन् ।
Capeller Eng
English
भिक्षु
m.
 beggar, religious mendicant,
esp.
 a Brahman in
the last stage of his life, also a Buddhist mendicant.
Yates
English
भिक्षु (क्षुः) 2.
m.
 A mendicant
the
4th order of the
Hindus.
Spoken Sanskrit
English
भिक्षु - bhikSu -
m.
 - beggar
भिक्षु - bhikSu -
m.
 - marsh barbel [ Hygrophila auriculata - Bot. ]
भिक्षु - bhikSu -
m.
 - Buddhist mendicant or monk
भिक्षु - bhikSu -
m.
 - East Indian globe thistle [ Sphaeranthus indicus - Bot. ]
भिक्षु - bhikSu -
m.
 - mendicant
भिक्षु - bhikSu -
m.
 - particular buddha
भिक्षु - bhikSu -
m.
 - religious mendicant
Wilson
English
भिक्षु
m.
 (-क्षुः)
1 The mendicant
the Hindu who has entered the fourth order, and subsists
wholly upon alms.
2 The fourth order of the Hindus.
3 A Bauddha mendicant.
E.
 भिक्ष to beg,
aff.
 उ.
Apte
English
भिक्षुः [bhikṣuḥ], [भिक्ष्-उन्]
A beggar, mendicant in general
भिक्षां च भिक्षवे दद्यात्
Ms.*
 3.94.
A religious mendicant, a Brāhmaṇa in the fourth order of his religious life (when he quits his house and family and lives only on alms), a Sannyāsin.
The fourth order stage in the religious life of a Brāhmaṇa (संन्यास).
A Buddhist mendicant.
Comp.
 -चर्या begging, a mendicant's life.-भावः monk-hood, priest-hood. -सङ्घः a society of Buddhist mendicants. -सङ्घाती old or tattered clothes (चीवर). -सूत्रम् a collection of rules for mendicants
P.
 IV.* 3.11.
Apte 1890
English
भिक्षुः [भिक्ष्-उन्] 1 A beggar, mendicant in general
भिक्षां च भिक्षवे दद्यात् Ms. 3. 94.
2 A religious mendicant, a Brāhmaṇa in the fourth order of his religious life (when he quits his house and family and lives only on alms), a Saṃnyāsin.
3 The fourth order or stage in the religious life of a Brāhmaṇa (संन्यास).
4 A Buddhist mendicant.
Comp.
चर्या begging, a mendicant's life.
संघः a society of Buddhist mendicants.
संघाती old or tattered clothes ( चीवर).
सूत्रं a collection of rules for mendicants.
Monier Williams Cologne
English
भिक्षु
m.
 a beggar, mendicant, religious m° (esp. a Brāhman in the fourth Āśrama or period of his life, when he subsists entirely on alms),
Mn.
MBh.
&c.
 (cf.
RTL.
 55
n.
 1)
a Buddhist mendicant or monk,
Kathās.
Lalit.
 (cf.
MWB.
 55)
a partic. Buddha,
L.
Asteracantha Longifolia,
L.
Sphaeranthus Mollis,
L.
N.
 of an Āṅgirasa (author of
RV.
 x, 117),
RAnukr.
of a son of Bhoja,
Rājat.
of a poet,
Cat.
भिक्षु
n.
N.
 of an Upaniṣad (cf. भिक्षुकोपनिषद्),
Monier Williams 1872
English
भिक्षु, उस्, m. a beggar, mendicant, religious
mendicant (especially a Brāhman of the fourth or
mendicant order, i. e. one in the fourth āśrama or
last stage of his life when he abandons his house and
family and subsists entirely on alms
cf. आश्रम,
महा-भ्°)
a Buddhist mendicant
a particular
Buddha
N. of an Āṅgīrasa (author of the hymn
Ṛg-veda X. 117)
of a son of Bhoja (= भिक्षा-
चर)
N. of a particular species of plant, = श्रा-
वणी, = कोकिलाक्ष
(उ), n., N. of an Upaniṣad.
—भिक्षु-चर्या, f. ‘a beggar's course of life, ’
begging.
—भिक्षु-तत्त्व, अम्, n., N. of a work.
—भिक्षु-सङ्घ, अस्, m. a society of Buddhist
mendicants.
—भिक्षु-सङ्घाती, f. beggar's clothes,
old or ragged raiment.
—भिक्षु-सूत्र, अम्, n. a
collection of rules or precepts for mendicants.
—भिक्-
षुसूत्र-भाष्य-वार्त्तिक, अम्, n., N. of a com-
mentary on the preceding.
Macdonell
English
भिक्षु bhikṣu (des.
a.
 ),
m.
 beggar
sp. religious 🞄mendicant (a Brāhman in the fourth 🞄stage, when having forsaken house and family 🞄he lives on alms only
also called Saṃnyāsin)
🞄N. of a son of Bhoga: -ka,
m.
 beggar
🞄religious mendicant: -ī,
f.
 female beggar
🞄-caryā,
f.
 begging
religious mendicancy.
Benfey
English
भिक्षु भिक्ष् + उ,
m.
1. A mendicant
one who subsists only upon alms,
Pañc. v. d. 55.
2. A religious men-
dicant, Hit. iii. d. 104
--
Comp.
श्वेत-,
a sort of mendicant, Pañc. iii. d. 73.
Apte Hindi
Hindi
भिक्षुः
पुं*
 - भिक्ष्+उन्
"भिखारी, साधु"
भिक्षुः
पुं*
 - भिक्ष्+उन्
"साधु, चौथे आश्रम में पहुँचा हुआ ब्राह्मण, सन्यासी"
भिक्षुः
पुं*
 - भिक्ष्+उन्
"ब्राह्मण का चौथा आश्रम, संन्यास"
भिक्षुः
पुं*
 - भिक्ष्+उन्
बौद्ध भिक्षुक
भिक्षुः
वि* - भिक्ष्+उन्
भिखारी
भिक्षुः
वि* - भिक्ष्+उन्
साधु
भिक्षुः
वि* - भिक्ष्+उन्
सन्यासी
भिक्षुः
वि* - भिक्ष्+उन्
श्रमण
L R Vaidya
English
Bikzu {% m. %} 1. A begsrar, a mendicant in general, M.iii.94
2. a Buddhist mendicant
3. the fourth order in the religious life of a Brāhmaṇa (संन्यास)
4. a Brāhmaṇa in the fourth order of his life (संन्यासिन्).
Bopp
Latin
भिक्षु m. (r. भिक्ष् s. उ) mendicus.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
कीकश
पु
कीकश, वानर, भिक्षु
कीकशो वानरो भिक्षुः कीर्तितं चास्थि कीकसम् ।
verse 2.1.1.55
page 0011
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
गङ्गाधर यति or भिक्षु or सरस्वती or गङ्गाधरेन्द्र यति
pupil of Rāmacandra Sarasvatī, praśiṣya of Sarvajña
Sarasvatī:
Candrikodgāra Vedāntasiddhāntacandrikāṭīkā.
Praṇavakalpaprakāśa. L. 2291.
Vedāntasiddhāntasūktimañjarī and its Prakāśa.
IO. 1597. Hall p. 153. L. 524. K. 136.
Oudh 1877, 44 (C.).
Sāmrājyasiddhi and C.. B. 4, 84 (Mokṣasāmrā-
jyasiddhi). Bhk. 31.
Siddhāntabinduśīkara Siddhāntaleśaṭīkā. Oudh
1876, 24.
Siddhāntaleśasaṃgraha and C.. B. 4, 106.
Svārājyasiddhi and C.. Kaivalyakalpadruma (com-
posed in 1827).
भिक्षु poet. Skm.
विजयीन्द्र यतीन्द्र or भिक्षु pupil of Surendratīrtha:
Appayyakapolacapeṭikā.
Ānandatāratamyavāda or Ānandatāratamyavādā-
rtha.
Āmoda Nyāyāmṛtaṭīkā.
Upasaṃhāravijaya.
Candrikodāhṛtanyāyavivaraṇa, a C. on the Tā-
tparyacandrikā of Vyāsatīrtha. See Brahma-
sūtrabhāṣya by Ānandatīrtha.
Paratattvaprakāśikā.
विजयीन्द्र यतीन्द्र or भिक्षु pupil of Surendra:
Pañcasaṃskāradīpikā.
Madhvatantramukhabhūṣaṇa.
Indian Epigraphical Glossary
English
Bhikṣu (EI 7, 21
CII 3
ML), Buddhist monk, also
called Śākya-bhikṣu.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dge slong
१) भिक्षु २) भिक्षुत्व ३) शामण्या ४) श्रीघन ५)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
महानन्द (पुं), अमृत (क्ली), सिद्धि (स्त्री), कैवल्य (क्ली), अपुनर्भव (पुं), शिव (क्ली), निःश्रेयस् (क्ली), श्रेयस् (क्ली), निर्वाण (क्ली), ब्रह्मन् (पुं), निर्वृति (स्त्री), महोदय (पुं), सर्वदुःखक्षय (पुं), निर्याण (क्ली), अक्षर (क्ली), मुक्ति (स्त्री), मोक्ष (पुं), अपवर्ग (पुं), मुमुक्षु (पुं), श्रमण (पुं), यति (पुं), वाचंयम (पुं), व्रतिन् (पुं), साधु (पुं), अनगार (पुं), ऋषि (पुं), मुनि (पुं), निर्ग्रन्थ (पुं), भिक्षु (पुं), मुमुक्षुस्व (क्ली), तपस् (क्ली), योग (पुं), शम (पुं)
--source--
ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुरिति क्रमात् ॥ ८०७ ॥
चत्वार आश्रमास्तत्र वर्णी स्याद्ब्रह्मचारिणि ।
-wordlist-
आश्रम (पुंक्ली), ब्रह्मचारिन् (पुं), गृहिन् (पुं), वानप्रस्थ (पुं), भिक्षु (पुं), वर्णिन् (पुं), ब्रह्मचारिन् (पुं)
--source--
वैखानसो वानप्रस्थो भिक्षुः सांन्यासिको यतिः ।
कर्मन्दी रक्तवसनः परिव्राजकतापसौ ॥ ८०९ ॥
पाराशरी पारिकाङ्क्षी मस्करी पारिरक्षकः ।
-wordlist-
वैखानस (पुं), वानप्रस्थ (पुं), भिक्षु (पुं), सान्न्यासिक (पुं), यति (पुं), कर्मन्दिन् (पुं), रक्तवसन (पुं), परिव्राजक (पुं), तापस (पुं), पाराशरिन् (पुं), पारिकाङ्क्षिन् (पुं), मस्करिन् (पुं), पारिरक्षिक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पाराशरिन्
पाराशरिन्, व्रतिन्, भिक्षु, मस्करिन्, पारिरक्षिक, पारिव्राजक, तपस्विन्, कर्मन्दिन्, तापस
पाराशरी व्रती भिक्षुर्मस्करी पारिरक्षिकः ।
परिव्राजकस्तपस्वी कर्मन्दी तापसः स्मृतः ॥ ४०९ ॥
verse 2.1.1.409
page 0047
नाममाला
Sanskrit
ऋषि, मुनि, यति, भिक्षु, तापस, संशित, व्रतिन्, तपस्विन्, संयमिन्, योगिन्, वर्णिन्, साधु
ऋषिर्मुनिर्यतिर्भिक्षुस्तापसः संशितो व्रती ।
तपस्वी संयमी योगी वर्णी साधुश्च पातु वः ॥ ३ ॥
verse 0.1.1.3
page 0003
Mahabharata
English
Bhikshu = Śiva (1000 names^2).
Vedic Reference
English
Bhikṣu, ‘beggar, ’ is a term not found in Vedic literature.
The begging of the Brahmacārin is quite a different thing from
the duties of the Bhikṣu in the later system of the Āśramas
(religious stages of life), when the Brahmin in the last stage of
his life, after leaving his home and family, lives on alms alone.
See 1. Brāhmaṇa.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भिक्षुः,
पुं,
 (भिक्षणशीलः । भिक्ष याचने +“सनाशंसभिक्ष उः ।” ३ । २ । १६८ । इति उः ।)ब्रह्मचार्य्याद्याश्रमचतुष्टयान्तर्गतचतुर्थाश्रमी ।आश्रमशब्दोऽयं धर्म्मिपरो धर्म्मपरश्च । इतिभरतः ॥
तत्पर्य्यायः । परिव्राट् २ कर्म्मन्दी ३पाराशरी ४ मस्करी ५ इत्यमरः । २ । ७ । ४२ ॥
परिव्राजकः ६ पराशरी ७ व्रजकः ८ । इतिशब्दरत्नावली ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --“भिक्षोर्धर्म्मं प्रवक्ष्यामि तन्निबोधत सत्तमाः ।वनाद्गृहाद्वा कृत्वेष्टिं सर्व्ववेदसदक्षिणाम् ॥
प्राजापत्यां तदन्ते तु अग्निमारोप्य चात्मनि ।सर्व्वभूतहितः शान्तस्त्रिदण्डी सकमण्डलुः ॥
सर्व्वारामं परिव्रज्य भिक्षार्थी ग्राममाश्रयेत् ।अप्रमत्तश्चरेद्भैक्ष्यं सायाह्ने नातिलक्षितः ॥
रहिते भिक्षुकैर्ग्रामे यात्रामात्रमलोलुपः ।भवेत् परमहंसो वा एकदण्डो यमादिकृत् ॥
सिद्धयोगस्त्यजन् देहममृतत्वमिहाप्नुयात् ।योगमभ्यस्य मितभुक् परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
दातातिथिप्रियो ज्ञानी गृही श्राद्धेऽपि मुच्यते ।”इति गारुडे १०३ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“चतुर्थश्चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनी-षिभिः ।तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि ॥
पुत्त्रद्रव्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप ! ।चतुर्थमाश्रमस्थानं गच्छेन्निर्द्धूतमत्सरः ॥
त्रैवर्णिकांस्त्यजेत् सर्व्वानारम्भानवनीपते ! ।मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्वेव जन्तुषु ॥
जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्म्मभिः क्वचित् ।युक्तः कुर्व्वीत न द्रोहं सर्व्वसङ्गांश्च वर्जयेत् ॥
एकरात्रस्थितिर्ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे ।तथा तिष्ठेद्यथा प्रीतिर्द्बेषो वा नास्य जायते ॥
प्राणयात्रानिमित्तञ्च व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थे पर्य्यटेद् गृहान् ॥
कामः क्रोधस्तथा दर्पमोहलोभादयश्च ये ।तांस्तु दोषान् परित्यज्य परिव्राण्णिर्म्ममो भवेत् ॥
अभयं सर्व्वसत्त्वेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः ।न तस्य सर्व्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥
कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थंशारीरमग्निञ्च मुखे जुहोति ।विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भि-श्चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान् ॥
मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तंशुचिः सुसङ्कल्पितबुद्धियुक्तिः ।अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तंस ब्रह्मलोकं श्रयति द्बिजातिः ॥
”इति बिष्णुपुराणे ३ अंशे ९ अध्यायः ॥
* ॥
बुद्धभेदः । इति जटाधरः ॥
श्रावणीक्षुपः ।इति राजनिर्घण्टः ॥
कोकिलाक्षः । इति भाव-प्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
भिक्षु
त्रि०
 भिक्ष--उन् । १ भिक्षाकारके २ चतुर्थाश्रमे
पु०
 ३ तद्वतिच । तदाश्रमे अधिकारिणश्च आश्रमशब्दे उक्ताः । त-द्धर्माः नि० सि० उक्ता यथा“अथ यतिधर्माः प्रातरुत्थाय व्रह्मणस्पते इति जपित्वादण्डादीनि मृदञ्च निधाय मूत्रपुरीषयोर्गृहस्थचतुर्गुणंशौचं कृत्वाचम्य पर्वद्वादशीवर्जं प्रणवेन दन्तधावनंकृत्वा तेनैव मृदा बहिःकटिं प्रक्षाल्य जलतर्पणवर्जंस्नात्वा पुनर्जङ्घे प्रक्षाल्य वस्त्रादीनि गृहीत्वा मार्ज-नान्तं कृत्वा केशवादिनमोन्तनामभिस्तर्पयित्वा ॐ भू-स्तर्पयामीत्यादि व्यस्तसमस्तव्याहृतिभिर्महर्जनस्तर्पया-मीति तर्पयेत् । “ॐ भूः स्वाहेति स्वाहाशब्दान्तैः स्वधा-शब्दान्तैश्चैभिरेव पुनस्तर्पयेदिति केचित् । तत आत्तम्या-ञ्जलिना प्रणवेन जलमादाय व्याहृतिभिरुद्धृत्य गायत्र्यात्रिः क्षिप्त्वा गायत्रीं जपेत् । उदिते सूर्य्ये प्रणवेन व्या-हतिभिर्वार्घ्यं त्रिर्दत्त्वा मित्रस्य चर्षणीत्याद्यैः पूर्वोक्तसौरीभिरिदं विष्णुस्त्रिर्देवो ब्रह्मजज्ञानमिति चोपस्थायसर्वभूतेभ्यो नम इति प्रदक्षिणमावर्त्तते ततो नत्वा “आ-दित्याय विद्महे सहस्राक्षाय धीमहि । तन्नः सूर्य्यः प्र-चोदयादिति” त्रिर्जपेत् । एवं त्रिकालं विष्णुपूजां ब्रह्मयज्ञञ्च कुर्य्यात् । अथ भिक्षा । विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारेभुक्तवज्जने । काले पराह्णभूयिष्ठे नित्यं भिक्षां यति-श्वरेत्” इत्युक्ते काले उद्वयमिति चतसृभिरादित्यमुपस्थायतनैक्यं ध्यात्वा आकृष्णेनेति प्रदक्षिणं कृत्वा ये तेपन्थान इति जप्त्वा “योऽसौ विष्ण्वाख्य आदित्ये पुरुषो-ऽन्तर्हृदि स्थितः । सोऽहं नारायणोदेव इति ध्यात्वामणम्य तम्” । त्रितण्डं दक्षिणे त्वङ्गे ततः सन्धायबाहुना । पात्रं वामकरे क्षिप्त्वा श्लेषयद्दक्षिणेन त्विति”बोधायनोक्तदिशा त्रीन् पञ्च सप्त वा गृहान् गत्वा भवत्-पूर्वं भिक्षां याचित्वा “पूर्णमसि पूर्णं मे भूया” इत्यागन्त्यशुचिरन्नं प्रोक्ष्य ॐ भूः स्वधा नम इत्यादिव्यस्तसमस्तव्याहृदितिभिः सूर्य्यादिदेवेभ्यो भूतेभ्यश्च भूमौ क्षिप्त्वाभुक्त्वा प्रणवेन षोडश प्राणायामान् कुर्य्यादिति संक्षेपः ।गौतमव्याख्यायां भृगुः । “यतिहस्ते जलं दत्त्वा भैक्ष्यंदद्यात् पुनर्जलम् । भैक्ष्यं पर्वतमात्रं स्यात् तज्जलं सा-गरोपमम्” । अत्र सर्वत्र मूलं माधवापरार्कमदनरत्न-स्मृत्यर्थसारादौ ज्ञेयम् । कण्वः “एकरात्रं वसेद्ग्रामेनगरे पञ्चरात्रकम् । वर्षाभ्योऽन्यत्र वर्षासु मासांस्तुचतुरो वसेत्” । जावालश्रुतौ “शून्यागारे देवगृहतृण-कुटीवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रगृहनदीपुलिन-गिरिकुहरनिर्झरस्थण्डिलेष्वनिकेतनः” इति । मात्स्ये“अष्टौ मासान् विहारः स्याद् यतीनां संयतात्मनाम् ।एकत्र चतुरोमासान् वार्षिकान्निवसेत् पुनः । अवि-मुक्तपविष्टानां विहारस्तु न विद्यते” । अत्रिः “भिक्षा-टनं जपं स्नानं ध्यानं शौचं सुरार्चनम् । कर्त्तव्यानिषडेतानि सर्वथा नृपदण्डवत् । मञ्चकं शुक्लवस्त्रञ्च स्त्री-कथां लौल्यमेव च । दिवास्वापञ्च यानञ्च यतीनांपतनानि षट् । आसनं पात्रलोभश्च सञ्चयः शिष्यसंग्रहः ।दिबास्वापो वृथाजल्पो यतेर्बन्धकराणि षट्” । दक्षः“नाध्येतव्यं न वस्तव्यं न श्रोतव्यं कथञ्चन । यति-पात्राणि मृद्वेणुदार्वलाबूमयानि च” । मदमनरत्नेअत्रिः “पित्रर्थं कल्पितं पूर्वमन्नं देवादिकारणात् । वर्ज-येत् तादृशीं भिक्षां परबाधाकरीं तथा” । वृहस्पतिः“न तीर्थवासी नित्यं स्वान्नोपवासपरो यतिः । न चाध्य-यनशीलः स्यान्न व्याख्यानपरो भवेत्” । एतद्वेदार्थभिन्न-परम् । अत्रिः “स्नानं सुरार्चनं ध्यानं प्राणायामो बलि-स्तुतिः भिक्षाटनं जपः सन्ध्या त्यागः कर्मफलस्य च” ।एते धर्मा मिता० प्रायेणोक्तास्तद्वाक्यञ्चाश्रमशब्देदृश्यम् । ४ बुद्धभेदे जटा० ५ श्रावणीक्षुपे राजनि० ।६ कोकिलाक्षे भावप्र० ७ उपनिषद्भेदे च ।
Capeller
German
भिक्षु
m.
 Bettler, bes. ein Brahmane im
letzten Lebensstadium.
Stchoupak
French
भिक्षु-
m.
 mendiant, not. mendiant religieux, Brâhmane qui quitte son
foyer pour vivre d'aumône (4{^me^} stade de la vie brahmique)
mendiant ou
moine bouddhique
-क- id.
-की-
f.
 mendiante
-णी-
f.
mendiante ou nonne bouddhique.