| YouTube Channel

भावम् (bhAvam)

 
पुराणम्
English
भावम् १ / BHĀVA(M) I. A famous forest mentioned in the Purāṇas. bhāva was near the Veṇumanda mountain, which was close to dvārakā. (Sabhā Parva, Chapter 38).
अमरकोशः
Sanskrit
Word: भावम्
Root: भावम्
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ old age
Shloka(s):
3|3|17|10 ► स्यात्कल्लोलेऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|17|10 ⇢ वार्धकम् (वार्धक) (नपुं)
Related word(s):
जातिः ➡ अवस्था
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अस भुवि”@} 2 ‘असतेऽसति गत्यादौ’ भुव्यस्ति, क्षेपणेऽस्यति’ 3 इति देवः।
4 भावकः-विका, भावकः-विका, 5 बुभूषकः-षिका, 6 बिभावयिषकः-षिका, 7 बोभूयकः-यिका
भविता, भावयिता, बुभूषिता, बिभावयिषिता-बोभूयिता-त्री
8 सन्-सती, भावयन्, बुभूषन्, बिभावयिषन्-न्ती
भविष्यन्, भावयिष्यन्, बुभूषिष्यन्, बिभावयिषिष्यन्-न्ती-ती
9 व्यतिषाणः, भावयमानः, भावयिष्यमाणः, बोभूयमानः, बोभूयिष्यमाणः
भूः-भुवौ-भुवः
-- -- -- 10 भूतः-तम्-तवान्, भावितः, बुभूषितः, बिभावयिषितः-बोभूयितः-तवान्
भवः, भावः, बुभूषुः, बिभावयिषुः, बोभूयः
भवितव्यम्, भावयितव्यम्, बुभूषितव्यम्, बिभावयिषितव्यम्, बोभूयितव्यम्
भवनीयम्, 11 प्रभबनीयम्, प्र 12 भावनीयम्, बुभूषणीयम्, बिभावयिषणीयम्, बोभूयनीयम्
13 भव्यम्, अवश्य 14 भाव्यम्, भाव्यम्, बुभूष्यम्, बिभावयिष्यम्, बोभूय्यम्
ईषद्भवम्, दुर्भवम्, सुभवम्
-- -- भूयमानः, भाव्यमानः, बुभूष्यमाणः, बिभावयिष्यमाणः, बोभूय्यमानः
15 16 भवः भावः 17 भावः, बुभूषः
बिभावयिषः, बोभूयः
भवितुम्, भावयितुम्, बुभूषितुम्, बिभावयिषितुम्, बोभूयितुम्
भूतिः, भावना, बुभूषा, बिभावयिषा, बोभूया
भवनम्, भावनम्, बुभूषणम्, बिभावयिषणम्, बोभूयनम्
भूत्वा, भावयित्वा, बुभूषित्वा, बिभावयिषित्वा, बोभूयित्वा
अनुभूय, अनुभाव्य, अनुबुभूष्य, अनुभावयिष्य, अनुबोभूय्य
भावम् २, भूत्वा २, भावम् २, भावयित्वा २, बुभूषम् २, बुभूषित्वा २, बिभावयिषम् २
बिभावयिषित्वा २
बोभूयम् २
बोभूयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५२)
02
=>
 (२-अदादिः-१०६५-अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (१८४)
04
=>
 [[१। ‘अस्तेर्भूः’ (२-४-५२) इति आर्ध- धातुकविषये ‘भू’ आदेशः।]]
05
=>
 [[१। आ। ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इति इण्णिषेधः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्।]]
06
=>
 [[२। ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासोकारस्येत्त्वम्।]]
07
=>
 [[२। आ आर्घधातुकविवक्षायां भूभावः। अतश्च हलादित्वात् यङ्प्रत्यय उत्प- द्यते--यथा अजधातौ। ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः।]]
08
=>
 [[३। ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इति धात्वकारस्य लोपः। शतुः सार्वधा- तुकत्वात् भूभावो न।]]
09
=>
 [[३। आ ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्’। ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इति धात्वकारलोपः। ‘उपसर्गप्रादुर्भ्यामस्तिर्यच्परः’ (८-३-८७) इति षत्वम्।]]
10
=>
 [[४। ‘श्र्युकः किति’ (७-२-११) इतीण्- णिषेधः।]]
11
=>
 [[५। ‘न भाभू--’ (८-४-३४) इति णत्वं न।]]
12
=>
 [[६। ‘ण्यन्तभादीनां--’ (वा ८-४-३४) इति णत्वं न।]]
13
=>
 [[६। आ ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यत्।]]
14
=>
 [[७। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्।]]
15
=>
 [पृष्ठम्००५१+ ३०]
16
=>
 [[१। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप् भावे।]]
17
=>
 [[२। ‘एरच्’ (३-३-५६) इत्यच्।]]
1 {@“भुवोऽवकल्कने”@} 2 “अवकल्कनम् = मिश्रीकरणम्।
भावयति दध्नौदनम्।
अनित्यण्यन्तत्वार्था पञ्चमी।
‘विकल्कने’ इति नन्दी।
‘भावयेद् ब्राह्मणं तपः।’ --” इति क्षीरस्वामी।
“अवकल्कनं = चिन्तनम्।
इति काश्यपः।
क्वचित् स्वामिग्रन्थेऽनुकल्कनम्-इति पठित्वा, ‘अनुकल्कनम् = मिश्रीकरणम्।’ इति द्वश्यते।
…विकल्कनम् = विपाचनम् 3 उदाहृतम्।
तस्यान्न- विशेष्यकत्वेन विपक्वीकरणार्थे वृत्तिरस्य धातोः इति काशिकासम्मतमिति ज्ञेयम्।]] विपक्वी- करणम्।) तथा च प्रयुज्यते-- ‘तपो भावितमात्मानम्--’ इति।
‘-- अवकल्पने’ इत्यपरे।
तथा च धनपालः…” इति मा।
धा।
वृत्तिः।
‘मूलशुद्धिस्त्वत्र कीदृशी? इति न विद्मः।’ इति पुरुषकारः।
‘सत्तायां भवति, प्राप्तौ णिचि भावयते तङि।
भवते शपि, तत्रैव भावयत्यवकल्कने।।’ 4 इति देवः।
भावकः-विका, 5 बिभावयिषकः-षिका, भावयिता-त्री, बिभावयिषिता-त्री
6 भावयन्-न्ती, बिभावयिषन्-न्ती
भावयिष्यन्-न्ती-ती, बिभावयिषिष्यन्-न्ती-ती
7 भावयमानः, बिभावयिषमाणः
भावयिष्यमाणः, बिभावयिषिष्यमाणः, बिभावयिट्-यिषौ-यिषः
8 भावितम्-तः, बिभावयिषितः-तवान्
भावः, 9 भावुकः, 10 भावनः, बिभावयिषुः
भावयितव्यम्, बिभावयिषितव्यम्
भावनीयम्, बिभावयिषणीयम्
भाव्यम्, बिभावयिष्यम्
ईषद्भावः- दुर्भावः-सुभावः
ईषद्बिभावयिषः-दुर्बिभावयिषः-सुबिभावयिषः
भाव्यमानः, बिभावयिष्यमाणः
भावः, बिभावयिषः
भावयितुम्, बिभावयिषितुम्
भावना, बिभावयिषा
भावनम्, बिभावयिषणम्
भावयित्वा, बिभावयिषित्वा
प्रभाव्य, प्रबिभावयिष्य
भावम् २, भावयित्वा २, बिभावयिषम् २
बिभावयिषित्वा २। इति रूपाण्यस्य भवन्ति।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११६४)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७४८। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (= [[३। ‘प्रभावुकमन्नं भवति।’ इति काशिकायाम् (३-२-१५४)
04
=>
 (श्लो। ३)
05
=>
 [[४। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासे इकारः। एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[५। ‘भू अवकल्कने’ इति पठितव्ये सति, ‘भुवोऽवकल्कने’ इति पाठः ‘अनित्य- ण्यन्तत्वार्थं पञ्चमी।’ इति ज्ञापयतीत्याहुः। तेन णिजभावपक्षे, धातोश्चिन्तनार्थकत्वे- अकर्मकत्वेन, चिन्तनस्य च चित्तवत्कर्तृकत्वेन ‘अणावकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव। मिश्रीकरणाद्यर्थान्तरे तु यथासम्भवमात्म- नेपदमपि धातोरस्य भवतीत्यपि बोध्यम्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०९६१+ २८]
08
=>
 [[आ। ‘रोषान्ध्यभावितमसृग्भिरकल्पयत् तं कृष्णोऽपि नाकिजनराकितलाग्यवीर्यः।।’ धा। का। ३। ४१।]]
09
=>
 [[१। तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिष्वर्थेषु ‘लषपतपदस्थाभूवृष--’ (३-२-१५४) इत्यनेन उकञ्प्रत्ययः। ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपः। ‘न वाचमवमन्यन्ते नर्तकीमिव भावुकाः।।’ (या। अ। १-७) इत्यत्र, “भावुकाः = भावनाकृतो भगवद्भक्ताः। ‘भुवोऽवकल्कने’ इति भवतेर्णिजन्तात् ‘लषपत--’ (३-२-१५४) इत्यादिना उकञ्प्रत्ययः। ‘अवकल्कनम् = चिन्तनम्।’ इति व्याख्यातम्।” इति अप्पय्यदी- क्षितोक्तेः धातोरस्यैवोकञ्विधायके सूत्रे ग्रहणमित्यपि ज्ञायते।]]
10
=>
 [[२। ण्यन्तादस्मात् नन्द्यादेराकृतिगणत्वात् कर्तरि ल्युः। भावनः = चिन्तकः। (अत्र भावितम् इति मिश्रीकरणार्थे धातोर्वृत्तिरिति ज्ञेयम्)]]