भाव (bhAva)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 भाव m.
  (-वः)
	 1. State or condition of being.
	 2. Natural state of being, 
innate property,  disposition,  nature.
	 3. Meaning,  purpose,  inten-
tion. 
	 4. Mind,  soul.
	 5. State or affection of mind,  emotion,  pass-
ion,  sentiment,  especially as an object of amatory and dramatic
poetry
 two kinds of Bhāvas are usually enumerated,  the Sthayi
and Vyābhichāri
 the first of which comprehends eight varieties, 
and the second thirty-three
 the list blends both feelings and
effects,  and sorrow,  and sleep,  and passion,  and death,  &c. are
equally classed amongst the Bhāvas
 dramatic writers add two
other classes,  the Vibhāvas or preceding states of mind,  leading
to a particular condition of mind or body,  and Anubhāvas the
external signs of any state of mind.
	 6. Birth.
	 7. Act,  action. 
	 8.
Movement,  gesture.
	 9. Wanton sport or pastime.
	 10. Corporeal
expression of amorous sentiments
 or love,  of which the origin and
effects are ascribed to the organs of the body.
	 11. Thing,  subs-
tance.
	 12. A being,  a living thing.
	 13. The place of birth,  or
pudendum muliebre.
	 14. Superhuman power.
	 15. The abstract
idea conveyed by any word.
	 16. The simple idea derived from
the root,  as expressed in one class of derivatives,  as a going,  a
doing,  &c.
	 17. Advice,  instruction. 
	 18. A learned man,  a pandit, 
(in theatrical language
 but especially applied to the manager, 
or principal performer.)
	 19. Venerable,  respectable.
	 20. The world, 
the universe.
	 21. An organ of sense or passion. 
 E.
  भू to be, 
aff.
   घञ् ।

Capeller Eng

English

 भाव m.
  becoming,  being (often —°)
 passing or change into
(loc.  or —°)
 occurrence,  appearance,  existence,  duration
 state, 
condition
 conduct,  behaviour
 nature,  character,  temper,  disposition
sentiment,  feeling ((rh. ))
 supposition,  conjecture,  meaning,  sense
 the
abstract idea of a verb (g. )
 affection,  inclination
 heart,  soul,  mind
a being,  thing,  creature
 a clever man,  in respectful address =
honourable sir (d. ).

Yates

English

 भाव (वः) 1.
m.
  Nature,  state or con-
dition
 meaning
 mind
 birth
act
 love
 spot
 thing.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	 sentiment
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	 sentiment
वीररस 	-	 vIrarasa 	-	 m.
  	-	 heroicsentiment
वीर्यरस 	-	 vIryarasa 	-	 m.
  	-	 heroicsentiment
शृड्गाररस 	-	 zRDgArarasa 	-	 m.
  	-	 eroticsentiment
उदात्तरस 	-	 udAttarasa 	-	 m.
  	-	 sublimesentiment
करुणारस 	-	 karuNArasa 	-	 m.
  	-	 patheticsentiment
प्रबलरस 	-	 prabalarasa 	-	 m.
  	-	 dominatingsentiment
आदधाति  { आधा } 	-	  AdadhAti  { AdhA } 	-	 verb 	-	  instil  [ e.g. good sentiments ]
रम 	-	  rama 	-	 m.
  	-	 sentiment
भावक 	-	  bhAvaka 	-	 m.
  	-	 sentiment
सङ्कल्प 	-	  saGkalpa 	-	 m.
  	-	 sentiment
मत 	-	  mata 	-	 n.
  	-	 sentiment
भावुक 	-	  bhAvuka 	-	 adj.
  	-	 sentimental
रसिक 	-	  rasika 	-	 adj.
  	-	 sentimental
सरस्वत् 	-	  sarasvat 	-	 adj.
  	-	 sentimental
भयानक 	-	  bhayAnaka 	-	 m.
  	-	 sentiment of
कुमति 	-	  kumati 	-	 f.
  	-	  vile sentiment
शृङ्गार 	-	  zRGgAra 	-	 m.
  	-	  erotic sentiment
शृङ्गाररस 	-	  zRGgArarasa 	-	 m.
  	-	  erotic sentiment

भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	 sentiment
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	 spirit
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	 emotion
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	 manner
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  place of birth
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  stance
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  manner of being
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  coming to be
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  thing or substance
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  continuance
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  sense
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  any state of mind or body
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  occurring
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  existing
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  heart
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  thing
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  wanton sport
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  supposition
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  character
भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	  purport

भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	 manner
रीति 	-	 rIti 	-	 m.
  	-	 manner
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 manner
धर्म 	-	 dharma 	-	 m.
  	-	 manner
तथा 	-	 tathA 	-	 indecl.
  	-	 inthatmanner
गति 	-	  gati 	-	 f.
  	-	 manner
प्रक्रिया 	-	  prakriyA 	-	 f.
  	-	 manner
भङ्गी 	-	  bhaGgI 	-	 f.
  	-	 manner
विधा 	-	  vidhA 	-	 f.
  	-	 manner
सङ्ख्या 	-	  saGkhyA 	-	 f.
  	-	 manner
वृत्तान्त 	-	  vRttAnta 	-	 m.
  	-	 manner
पर्याय 	-	  paryAya 	-	 m.
  	-	 manner
क्रम 	-	  krama 	-	 m.
  	-	 manner
न्याय 	-	  nyAya 	-	 m.
  	-	 manner
प्रवेश 	-	  praveza 	-	 m.
  	-	 manner
विक्रम 	-	  vikrama 	-	 m.
  	-	 manner
प्रकार 	-	  prakAra 	-	 m.
  	-	 manner
योग 	-	  yoga 	-	 m.
  	-	 manner
हेतु 	-	  hetu 	-	 m.
  	-	 manner
अयन 	-	  ayana 	-	 n.
  	-	 manner

भाव 	-	 bhAva 	-	 m.
  	-	 emotion
भावपूर्ण 	-	 bhAvapUrNa 	-	 adj.
  	-	 emotional
रञ्जित 	-	  raJjita 	-	 adj.
  	-	  moved   [ emotionally ]
चित्तवृत्ति 	-	  cittavRtti 	-	 f.
  	-	 emotion
विकृति 	-	  vikRti 	-	 f.
  	-	 emotion
अभिताप 	-	  abhitApa 	-	 m.
  	-	 emotion
विकार 	-	  vikAra 	-	 m.
  	-	 emotion
कषाय 	-	  kaSAya 	-	 m.
  	-	 emotion
क्षोभ 	-	  kSobha 	-	 m.
  	-	 emotion
भावाट 	-	  bhAvATa 	-	 m.
  	-	 emotion
वेग 	-	  vega 	-	 m.
  	-	 emotion
रज 	-	  raja 	-	 m.
  	-	 emotion
वैकारिक 	-	  vaikArika 	-	 n.
  	-	 emotion
समुत्सुकत्व 	-	  samutsukatva 	-	 n.
  	-	 emotion
रजस् 	-	  rajas 	-	 n.
  	-	 emotion
आव्यथा 	-	  AvyathA 	-	 f.
  	-	  slight emotion
रसिका 	-	  rasikA 	-	 f.
  	-	 emotional wife
क्षोभण 	-	  kSobhaNa 	-	 adj.
  	-	  causing emotion
विकारिन् 	-	  vikArin 	-	 adj.
  	-	  feeling emotion
हृदयदौर्बल्य 	-	  hRdayadaurbalya 	-	 adj.
  	-	 emotionally weak

भाव 	-	  bhAva 	-	 m.
  	-	 stance

Wilson

English

 भाव
m.
  (-वः)
1 State or condition of being.
2 Natural state of being,  innate property,  disposition,  nature.
3 Meaning,  purpose,  intention. 
4 Mind,  soul.
5 State or affection of mind,  emotion,  passion,  sentiment,  especially as an
object of amatory and dramatic poetry
 two kinds of Bhāvas are usually
enumerated,  the Sthāyi,  and Vyabhicārī
 the first of which
comprehends eight varieties,  and the second thirty-three
 the list blends both
feelings and effects,  and sorrow,  and sleep,  and passion,  and death,  &c. are
equally classed amongst the Bhāvas
 dramatic writers add two other classes, 
the Vi- bhāvas or preceding states of mind,  leading to a particular
condition of mind or body,  and Anubhāvas the external signs of any state of
mind.
6 Birth.
7 Act,  action. 
8 Movement,  gesture.
9 Wanton sport or pastime.
10 Corporeal expression of amorous sentiments
 or love,  of which the origin
and effects are ascribed to the organs of the body.
11 Thing,  substance.
12 A being,  a living thing.
13 The place of birth,  or pudendum muliebre.
14 Superhuman power.
15 The abstract idea conveyed by any word.
16 The simple idea derived from the root,  as expressed in one class of
derivatives,  as a going,  a doing,  &c.
17 Advice,  instruction. 
18 A learned man,  a Paṇḍita,  (in theatrical language
 but especially
applied to the manager,  or principal performer.)
19 Venerable,  respectable.
20 The world,  the universe.
21 An organ of sense or passion. 
E.
  भू to be,  aff.
   घञ्.

Apte

English

भावः [bhāvḥ],  [भू-भावे घञ्]

Being,  existing,  existence
 नासतो विद्यते भावः Bg.*
  2.16.

Becoming,  occurring,  taking place.

State,  condition,  state of being
 लताभावेन परिणतमस्या रूपम् V.*
  4
 U.*
  6.23
 so कातरभावः,  विवर्णभावः &c.
 

Manner,  mode.

Rank,  station,  position,  capacity
 देवीभावं गमिता K. P.*
   1
 so प्रेष्यभावम्,  किंकरभावम् &c.
 

(a) True condition or state,  truth,  reality
 परं भावमजानन्तः Bg.*
  7.24
 इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसम- न्विताः 1.8. (b) Sincerity,  devotion
 त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः R.*
  8.52
2.26.

Innate property,  disposition,  nature,  temperament
 स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः U.*
  6.14.

Inclination or disposition of mind,  idea,  thought,  opinion,  supposition
 हृदयनिहितभावा गूढमन्त्रप्रचाराः किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते Pt.*
  3.43
 Ms.*
  8.25
4.65
 निकृष्टोत्कृष्टयोर्भावं यास्तु गृह्णन्ति ताः स्त्रियः Bu. Ch.4.23.

Feeling,  emotion,  sentiment
 एको भावः Pt.*
  3.66
 Ku.*
  6. 95
 निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया S. D. (In the dramatic science or in poetic compositions generally, Bhāvas are either स्थायिन् primary,  or व्यभिचारिन् subordinate. The former are eight or nine,  according as the Rasas are taken to be 8 or 9,  each rasa having its own स्थायिभाव. The latter are thirty-three of thirty four in number,  and serve to develop and strengthen the prevailing sentiment
 for definition and enumeration of the several kinds,  see R. G. first ānana,  or K. P.*
   4).

Love,  affection
 attachment
 द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः Ku.*
  3.35
 कुमुद्वती भानुमतीव भावं (बबन्ध) R.*
  6.36.

Purport,  drift,  gist,  substance
 इति भावः (oft en used by commentators)
 जनको$प्युत्स्मयन् राजा भावमस्या विशेषयन् । प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम Mb.
 *  12, 32.18.

Meaning,  intention,  sense,  import
 अन्योन्यभावचतुरेण सखीजनेन मुक्तास्तदा स्मितसुधामधुराः कटाक्षाः Māl.
 1.25.

Resolution,  determination. 

The heart,  soul,  mind
 तयोर्विवृतभावत्वात् Māl.
 1.12
 भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते Bg.*
  17.16
 स्व एव भावे विनिगृह्य मन्मथम् Bu. Ch.4.11.

Any existing thing,  an object,  a thing,  substance
 पश्यन्ती विविधान् भावान् Rām.*
  2.94.18
 जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः Māl.
 1.17, 36
 R.*
  3.41
 U.*
  3.32.

A being,  living creature.

Abstract meditation,  contemplation (=  भावना q. v. ).

Conduct,  movement.

(a) Gesture,  behaviour
 अहिंसा समता... भवन्ति भावा भूतानाम् Bg.*
  1.5. (b) Amorous gesture or expression of sentiment
 gesture of love
 कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वासि Ś.*
  2.1.

Birth
 तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरंजय Rām.*
  7.14.2.

The world,  universe.

The womb.

Will
 घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये Rām.*
  6.9.38.

Superhuman power
 मिथो घ्नतं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृशः Bhāg.*
  1.4.27.

Advice,  instruction. 

(In dramas) A learned or venerable man,  worthy man,  (a term of address)
 भाव अयमस्मि V.*
  1
 तां खलु भावेन तथैव सर्वे वर्ग्याः पाठिताः) Māl.
 1.

(In gram.
  ) The sense of an abstract noun,  abstract idea conveyed by a word
 भावे क्तः.

A term for an impersonal passive or neuter verb.

(In astr.
 ) An astronomical house.

A lunar mansion. 

An organ of sense.

Welfare (कल्याण)
 भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मनः Mb.
 *  5.36.16.

Protection
 द्रोणस्याभावभावे तु प्रसक्तानां यथा$भवत् Mb.
 *  7.25.64.

Fate,  destiny (प्रारब्ध)
 नातिप्रहीणरश्मिः स्यात्तथा भावविपर्यये Mb.
 *  5.77.14.

Consciousness of past perceptions (वासना)
 येभ्यः सृजति भूतानि काले भावप्रचोदितः । महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तिकाः ॥ Mb.
 *  12.275.4.

Lordship (प्रभुत्व)
 ते$पि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः Rām.*
  2.67. 32.

The six states (अवस्थाषट्क)
 A,  Rām.*
  1.7.31.Comp.   -अनुग a.
  not forced,  natural. (-गा) a shadow. -अन्तरम् a different state.

अद्वैतम् a natural cause.

material cause (as thread of a cloth).

identity of conception,  oneness of view.

अर्थः the obvious meaning or import (of a word,  phrase &c.
 ).

the subject matter
 सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थितः Bhāg.*
  1.14.57. -आकूतम् (secret) thoughts of the mind
 हृदयनिहितं भावाकूतं वमद्भिरिवेक्षणैः Amaru.*
  4. -आख्यः One of the two types of creation according to the Sāṅkhya philosophy
 लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः Sāṅ. K.*
  52. -आत्मक a.
  real,  actual. -आभासः simulation of a feeling,  a feigned or false emotion. -आलीना a shadow. -एकरस a.
  influenced solely by the sentiment of (sincere) love
 ममात्र भावैकरसं मनः स्थितम् Ku.*
  5.82. -कर्तृकः an impersonal verb
 Kāśi. on P.
  II.3.54. -गतिः f.
  power to convey human feelings
 भावगतिराकृतीनाम् Pratimā 3. -गम्भीरम् ind.
 

heartily,  from the bottom of the heart.

deeply,  gravely.-गम्य a.
  conceived by the mind
 ममत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती Me.*
  87. -ग्राहिन् a.
 

understanding the sense.

appreciating the sentiment. -ग्राह्य a.
  to be conceived with the heart
 भावग्राह्यमनीडाख्यं भावाभावकरं शिवम् Śvet. Up.*
  5.14. -चेष्टितम् amorous gesture.

जः love.

the god of love. -ज्ञ,  -विद् a.
  knowing the heart. -दर्शिन् a.
  see भालदर्शिन्. -निर्वृत्तिः the material creation (Sāṅ. phil.
 )
 न विना लिङ्गेन भावनिर्वृत्तिः Sāṅ. K.*
  52.-नेरिः a kind of dance. -बन्धन a.
  enchanting or fettering the heart,  linking together the hearts
 रथाङ्गनाम्नोरिव भावबन्धनं बभूव यत्प्रेम परस्पराश्रयम् R.*
  3.24. -बोधक a.
  indicating or revealing any feeling. -मिश्रः a worthy person,  a gentleman (used in dramas)
 प्रसीदन्तु भावमिश्राः Ś.*
  6. -रूप a.
  real,  actual. -वचनम् denoting an abstract idea,  conveying the abstract notion of a verb. -वाचकम् an abstract noun.  -विकारः a property of a being
 षड् भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः । जायते$स्ति विपरिणमते वर्धते$पक्षीयते नश्यति । -वृत्तः an epithet of Brahman.  -शबलत्वम् a mixture of various emotions (भावानां बाध्यबाधकभावमापन्नानामुदासीनानां वा व्यामिश्रणम् R. G., vide examples given ad loc.
 ). -शुद्धिः f.
  purity of mind,  honesty,  sincerity. -शून्य a.
  devoid of real love
 उपचारविधिर्मनस्विनीनां न तु पूर्वाभ्यधिको$पि भावशून्यः M.*
  3.3.-संधिः the union or co-existence of two emotions (भावसंधिरन्योन्यानभिभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययोः सामानाधिकरण्यम् R. G.,  see the examples there given). -समाहित a.
  abstracted in mind,  devout. -सर्गः the mental or intellectual creation
 i. e.  the creation of the faculties of the human mind and their affections (opp.  भौतिकसर्ग or material creation). -स्थ a.
  attached
 devoted (to one)
 न वेत्सि भावस्थमिमं कथं जनम् Ku.*
  5.58. -स्थिर a.
  firmly rooted in the heart
 Ś.*
  5.2. -स्निग्ध a.
  affectionately disposed,  sincerely attached
 भावस्निग्धैरुपकृतमपि द्वेष्यतां याति किंचित् Pt.*
  1.285. -भावंगम a.
  charming,  lovely.

Apte 1890

English

 भावः [भू-भावे घञ्] 1 Being,  existing,  existence
 नासतो विद्यते भावः Bg. 2. 16. 
2 Becoming,  occurring,  taking place. 
3 State,  condition,  state of being
 लताभावेन परिणतमस्या रूपं V. 4
 U. 6. 23
 so कातरभावः,  विवर्णभावः &c. 
4 Manner,  mode. 
5 Rank,  station,  position,  capacity
 देवीभावं गमिता K. P. 10
 so प्रेष्यभावं
 किंकरभावं &c. 
6 (a) True condition or state,  truth,  reality
 Bg. 10. 8. (b) Sincerity,  devotion
 त्वयि भे भावनिबंधना रतिः R. 8. 52
 2. 26. 
7 Innate property,  disposition,  nature,  temperament
 U. 6. 14. 
8 Inclination or disposition of mind,  idea,  thought,  opinion,  supposition
 Pt. 3. 43
 Ms. 8. 25
 4. 65. 
9 Feeling,  emotion,  sentiment
 एको भावः Pt. 3. 66
 Ku. 6. 95. (In the dramatic science or in poetic compositions generally,  Bhāvas are either स्थायिन् primary,  or व्यभिचारिन् subordinate. The former are eight or nine,  according as the Rasas are taken to be 8 or 9,  each rasa having its own स्थायिभाव. The latter are thirty-three or thirty four in number,  and serve to develop and strengthen the prevailing sentiment
 for definition and enumeration of the several kinds,  see R. G first ānana,  or K. P. 4.). 
10 Love,  affection,  attachment
 द्वंद्वानि भावं क्रि यया विवव्रुः Ku. 3. 35
 कुमुद्वती भानुमतीव भावं (बबंध) R. 6. 36. 
11 Purport,  drift,  gist,  substance
 इति भावः (often used by commentators). 
12 Meaning,  intention,  sense,  import
 Māl. 1. 25. 
13 Resolution,  determination. 
14 The heart,  soul,  mind
 तयोर्विवृतभावत्वत् Māl. 1. 12
 Bg. 17. 16. 
15 Any existing thing,  an object,  a thing,  substance
 जगति जयिनस्ते ते भावा नवेंदुकलादयः Māl. 1. 17,  36
 R. 3. 41,  U. 3. 32. 
16 A being,  living creature. 
17 Abstract meditation,  contemplation (= भावना q. v.). 
18 Conduct,  movement. 
19 (a) Gesture,  behaviour. (b) Amorous gesture or expression of sentiment,  gesture of love
 Ś. 2. 1. 
20 Birth. 
21 The world,  universe. 
22 The womb. 
23 Will. 
24 Superhuman power. 
25 Advice,  instruction. 
26 (In dramas) A learned or venerable man,  worthy man,  (a term of address)
 भाव अयमस्मि V. 1
 तां खलु भावेन तथैव सर्वे वर्ग्याः पाठिताः Māl. 1. 
27 (In gram) The sense of an abstract noun,  abstract idea conveyed by a word
 भावे क्तः. 
28 A term for an impersonal passive or neuter verb. 
29 (In astr.) An astronomical house. 
30 A lunar mansion. 
31 An organ of sense. 
Comp. 
अनुग a. not forced,  natural. (
गा) a shadow. 
अंतरं a different state. 
अद्वैतं {1} a natural cause. {2} material cause (as thread of a cloth). {3} identity of conception,  oneness of view. 
अर्थः {1} the obvious meaning or import (of a word. phrase &c). {2} the subjectmatter. 
आकूतं (secret) thoughts of the mind
 Amaru. 4. 
आत्मक a. real,  actual. 
आभासः simulation of a feeling,  a feigned or false emotion. 
आलीना a shadow. 
एकरस a. influenced solely by the sentiment of (sincere) love
 Ku. 5. 82. 
गंभीरं ind. {1} heartily,  from the bottom of the heart. {2} deeply,  gravely. 
गम्य a. conceived by the mind
 Me. 85. 
ग्राहिन् a. {1} understanding the sense. {2} appreciating the sentiment. 
जः {1} love. {2} the god of love. 
ज्ञ,  
विद् a. knowing the heart. 
दर्शिन् a. see भालदर्शिन्. 
बधन a. enchanting or fettering the heart,  linking together the hearts
 R. 3. 24. 
बोधक a. indicating or revealing any feeling. 
मिश्रः a worthy person,  a gentleman (used in dramas)
 प्रसीदंतु भावमिश्राः Ś. 6. 
रूप a. real,  actual. 
वचनं denoting an abstract idea,  conveying the abstract notion of a verb. 
वाचकं an abstract noun. 
वृत्तः an epithet of Brahman. 
शबलत्वं a mixture of various emotions (भावानां बाध्यबाधकभावमापन्नानामुदासीनानां वा व्यामिश्रणं R. G.,  vide examples given ad loc.). 
शुद्धिः f. purity of mind,  honesty,  sincerity. 
शून्य a. devoid of real love
 M. 3. 3. 
संधिः the union or co-existence of two emotions ( भावसंधिरन्योन्यानभिभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययोः सामानाधिकरण्यं R. G.,  see the examples there given). 
समाहित a. abstracted in mind,  devout. 
सर्गः the mental or intellectual creation
 i. e. the creation of the faculties of the human mind and their affections (opp. भौतिकसर्ग or material creation). 
स्थ a. attached
 devoted (to one)
 Ku. 5. 58. 
स्थिर a. firmly rooted in the heart
 Ś. 5. 2. 
स्निग्ध a. affectionately disposed,  sincerely attached
 Pt. 1. 285. 

Monier Williams Cologne

English

 भाव॑ a m.
  (√ भू) becoming,  being,  existing,  occurring,  appearance,  ŚvetUp.
   
 KātyŚr.
   &c.
  

 turning or transition into (loc.   or comp. ),  MBh.
  
 RPrāt.

 continuance (opp.  to cessation
 एकोति-भाव,  continuity of the thread of existence through successive births,  Buddh.
 ,  wrongly translated under एकोति-भ्°),  MBh.
  

 state,  condition,  rank (with स्थाविर,  old age
 अन्यम् भावम् आपद्यते,  euphem.  =
  he dies
 state of being anything,  esp.
   ifc. ,  e.g. बालभाव,  the state of being a child,  childhood =
  बालता or -त्व
 sometimes added pleonastically to an abstract noun,  e.g. तनुता-भाव,  the state of thinness),  Up.
  
 ŚrS.
 
 MBh.
   &c.
  

 true condition or state,  truth,  reality (ibc.  and °वेन ind.
  really,  truly),  MBh.
  
 Hariv.
 

 manner of being,  nature,  temperament,  character (एको भावः or एक-भ्°,  a simple or artless nature
 भावो भावं निगच्छति =
  birds of a feather flock together),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 manner of acting,  conduct,  behaviour,  Kāv.
 
 Sāh.

 any state of mind or body,  way of thinking or feeling,  sentiment,  opinion,  disposition,  intention (यादृशेन भावेन,  with whatever disposition of mind
 भावम् अमङ्गलं-√ कृ,  with loc.
  ,  to be ill disposed against
 भावं दृढं-√ कृ,  to make a firm resolution),  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 (in rhet.) passion,  emotion (2 kinds of Bhāvas are enumerated,  the स्थायिन् or primary,  and व्यभिचारिन् or subordinate
 the former are 8 or 9 according as the Rasas or sentiments are taken to be 8 or 9
 the latter 33 or 34),  Kāv.
 
 Sāh.
 
 Pratāp.
   &c.
  

 conjecture,  supposition,  Mn.
  
 Pañcat.

 purport,  meaning,  sense (इति भावः,  ‘such is the sense’ =
  इत्य् अर्थः or इत्य् अभिप्रायः,  constantly used by commentators at the end of their explanations)

 love,  affection,  attachment (भावं-√ कृ,  with loc.
  ,  to feel an affection for),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 the seat of the feelings or affections,  heart,  soul,  mind (परितुष्टेन भावेन,  with a pleased mind),  ŚvetUp.
   
 Mn.
  
 MBh.
   &c.

 that which is or exists,  thing or substance,  being or living creature (सर्व-भावाः,  all earthly objects
 भावाः स्थावर-जङ्गमाः,  plants and animals),  MuṇḍUp.
   
 MBh.
   &c.
  

 (in dram. ) a discreet or learned man (as a term of address =
  respected sir),  Mṛcch.
 Mālav.
 
 Mālatīm.
  

 (in astron.
  ) the state or condition of a planet,  L.
 

 an astrological house or lunar mansion,  ib.

 N.
  of the 27th Kalpa (s.v. ),  ib.

 of the 8th (42nd) year in Jupiter's cycle of 60 years,  VarBṛS.
 

 (in gram.
  ) the fundamental notion of the verb,  the sense conveyed by the abstract noun (esp.   as a term for an impersonal passive or neuter verb having neither agent nor object expressed,  e.g. पच्यते,  ‘there is cooking’ or ‘cooking is going on’),  Pāṇ.
  iii,  1,  66
 107 &c.
  

 N.
  of the author of the Bhāvaprakāśa (=  मिश्र-भाव),  Cat.
 

 wanton sport,  dalliance,  L.
 

 birth,  L.
 

 place of birth,  the womb,  L.
 

 the world,  universe,  L.
 

 an organ of sense,  L.
 

 superhuman power,  L.
 

 the Supreme Being,  L.
 

 advice,  instruction,  L.
 

 contemplation,  meditation,  L.
  (cf.   -समन्वित).

 भाव b &c.
   See p.
  754 &c.
  

Monier Williams 1872

English

 भाव भाव,  अस्,  m. (fr. rt. 1. भू),  becom-
ing,  being,  existing,  existence,  taking place,  occurring, 
appearing,  appearance
 state of being,  condition of
existence,  state,  condition,  relationship
 manner, 
mode
 true condition or state,  truth,  (भावेन,  in
truth,  really,  truly)
 manner of being,  nature,  natural
state,  innate property,  temperament,  disposition, 
temper,  (एको भावः,  a simple or artless nature)
any state of mind or body,  affection,  sentiment,  feel-
ing,  emotion,  passion,  (in the dramatic system of the
Hindūs,  two kinds of Bhāvas are usually enumerated, 
see स्थायिन्,  व्यभि-चारिन्
 but other divisions are
also given,  see अनु-भाव,  वि-भाव,  सात्त्विक-
भाव)
 feeling of love,  inclination,  attachment, 
(भावं तेषु चक्रे,  he felt an affection for them
सा तस्मिन् भावम् बबन्ध,  she fixed her affec-
tions on him)
 inclination or disposition of mind, 
(यादृशेन भावेन,  with whatever disposition or
condition of mind)
 sentiment,  idea,  thought,  opinion, 
supposition,  conjecture
 resolution,  intention,  pur-
pose,  (दृढो भावः,  a firm resolution)
 purport, 
tenor,  scope,  drift
 meaning,  sense,  (इति भावः, 
‘such is the sense, ’ constantly used by Indian com-
mentators at the end of their interpretations)
 con-
templation,  reflection,  abstract meditation
 the seat
of the feelings and affections,  the heart,  soul,  mind, 
(परितुष्टेन भावेन,  with a pleased mind,  Manu
IV. 227
 यदा मन्येत भावेन,  when he believes
in his mind,  Manu VII. 171
 but according to
Kullūka,  भावेन here = तत्त्व-तस्,  truly)
 that
which is or exists,  a being,  living creature,  thing, 
matter,  object,  substance,  (सर्व-भावेषु निःस्पृ-
हः,  one who is free from attachment to all [earthly]
objects)
 behaviour,  conduct,  act,  action,  movement, 
gesture
 amorous gesture,  corporeal expression of
amorous sentiments,  wanton sport,  dalliance (= लीला)
passing from one state to another,  change or substi-
tution of one nature for another,  (दन्त्यानाम् मूर्-
धन्य-भावः,  the change of dentals to cerebrals
भो-भावः,  the existence or substitution [for the
name of a person] of the expression भोस्,  Manu II.
124)
 birth
 the place of birth,  the womb (=
योनि)
 the place of being,  the world,  universe
 an
organ of sense
 superhuman power
 the Supreme
Being
 advice,  instruction: (in theatrical language)
a learned or worthy man,  a man of dignity or conse-
quence,  gentleman,  master,  honourable sir [cf. भाव-
मिश्र,  2. भवत्]: (in astronomy) the state or
condition of a planet
 an astrological house,  mansion, 
lunar mansion
 N. of the twenty-seventh Kalpa
 of
the eighth (forty-second) year in Jupiter's cycle of
sixty years
 (in Pāṇini's grammatical system) a term
for an impersonal passive or neuter verb having
neither agent nor object expressed (e. g. पच्यते, 
there is cooking,  i. e. cooking is going on)
 the
abstract idea conveyed by a word,  the sense of the
abstract noun (as describing the state or condition of
anything
 sometimes used at the end of a comp.
instead of the affixes ता,  त्व,  य,  e. g. बाल-भाव
= बाल-ता,  &c.,  the state of a child,  childhood
 and
even added pleonastically to the abstract noun itself, 
e. g. तनुता-भाव,  the state of thinness)
 the sense
of a noun of action (as expressing the idea of the
root,  e. g. going,  doing,  &c.): = मिश्र-भाव,  N. of
the author of the Bhāva-prakāśa.
—भाव-कल्प-
लता,  f.,  N. of a commentary by Bhaṭṭa-mudgala on
the Bhāvanā-viveka,  q. v.
—भाव-गम्भीरम्,  ind.
from the bottom of the heart,  (भाव-गम्भीरं
जहसुः,  they laughed heartily)
 deeply
 gravely.
—भाव-गम्य,  अस्,  आ,  अम्,  to be ascertained by
reflection or by meditating in the heart.
—भाव-
ग्राहिन्,  ई,  इणी,  इ,  apprehending the sense,  appre-
ciating the sentiment.
—भाव-चूडा-मणि,  इस्,  m., 
N. of a work.
—भाव-ज,  अस्,  m. ‘produced in
the heart, ’ love
 the god of love
 [cf. मनो-ज।]
—भाव-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  knowing the heart.
—भाव-तस्,  ind. through being,  in consequence
of being,  (ज्ञाति-भावतस्,  through being a relation.)
—भाव-त्व,  अम्,  n. the state of Bhāva,  q. v.
—भाव-दीप,  अस्,  m.,  N. of a commentary on
the Tattva-prakāśa
 = भारत-भावदीप.
—भा-
व-दीपिका,  f.,  N. of a commentary.
—भाव-नारा-
यण-माहात्म्य,  अम्,  n.,  N. of a work.
—भाव-
पदार्थ,  अस्,  m. a thing which has a real or posi-
tive existence.
—भाव-पाद,  अस्,  m.,  N. of a lexi-
cographer.
—भाव-प्रकाश,  अस्,  m.,  N. of a medical
work by Bhava-deva-miśra.
—भाव-प्रकाशिका,  f., 
N. of a grammatical commentary.
—भाव-प्र-
त्यय-वादार्थ (°द-अर्°),  अस्,  m.,  N. of a work
by Mathurā-nātha Tarka-vāg-īśa Bhaṭṭācārya.
—भा-
व-प्रदीपिका,  f.,  N. of a commentary on the
Mālatī-mādhava.
—भाव-बन्धन,  अस्,  आ,  अम्, 
‘heart-enchaining, ’ fettering the heart,  joining hearts
(as love).
—भाव-बोधक,  अस्,  इका,  अम्,  revealing
or displaying any sentiment,  indicating a feeling or
passion.
—भाव-मिश्र,  अस्,  m. (in dramatic lan-
guage) a gentleman,  a man of dignity or consequence, 
master,  sir
 N. of the author of the Bhāva-prakāśa, 
(also called Miśra-bhāva and Bhāva-deva-miśra.)
—भाव-राम-कृष्ण,  अस्,  m.,  N. of a man men-
tioned in the second part of the Prabodha-candrodaya.
—भाव-रूप,  अस्,  आ,  अम्,  ‘consisting of reality, ’
actually being,  really existing,  real,  actual
 (अम्), 
n. (?),  N. of a work.
—भाव-वचन,  अस्,  आ,  अम्, 
(in gram.) signifying a state or action,  denoting the
abstract notion of a verb.
—भाव-वत्,  आन्,  अती,  अत्, 
being in a state or condition.
—भाव-वाचक (?), 
an abstract noun.
—भाव-विवेक,  अस्,  m.,  N. of a
Buddhist teacher.
—भाव-वृत्त,  अस्,  आ,  अम्,  relat-
ing to creation,  concerned with cosmogony
 (अस्), 
m.,  N. of Brahmā.
—भाववृत्तीय,  अस्,  आ,  अम्,  an
adj. formed from भाव-वृत्त.
—भाव-शतक, 
अम्,  n.,  N. of a work.
—भाव-शबल-ता,  f. or
भाव-शबला,  f. mixture or union of various emo-
tions.
—भाव-शान्ति,  इस्,  f. the allaying of any
(transitory) emotion.
—भाव-शुद्धि,  इस्,  f. purity
of mind.
—भाव-शून्य,  अस्,  आ,  अम्,  void of affec-
tion or attachment.
—भाव-संशुद्धि,  इस्,  f.
purification of the natural condition,  purity of nature.
—भाव-सन्धि,  इस्,  m. union of emotions or feel-
ings,  co-existence of two emotions,  a vacillating frame
of mind between conflicting emotions and feelings.
—भाव-समाहित,  अस्,  आ,  अम्,  fixed or collected
in mind,  abstracted,  devout.
—भाव-सर्ग,  अस्,  m.
the intellectual creation (comprising the faculties of
the human mind and their affections,  as distinguished
from the material creation,  see भौतिक).
—भाव-
सार-विवेक,  अस्,  m.,  N. of a work by Gaṅgā-dhara
Mahāḍakara.
—भाव-स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  being in a
state of love or affection,  attached,  enamoured.
—भाव-स्निग्ध,  अस्,  आ,  अम्,  attached in heart or
mind,  affectionately disposed.
—भावाकूत (°व-
आक्°),  अम्,  n. the thoughts of the heart or mind.
—भावा-गणेश-दीक्षित,  अस्,  m.,  N. of the author
of several commentaries.
—भावात्मक (°व-आत्°), 
अस्,  आ,  अम्,  ‘consisting of reality, ’ real,  actual
 [cf.
भाव-रूप।]
—भावात्मक-ता,  f. reality.
—भा-
वाद्वैत (°व-अद्°),  अम्,  n. natural cause
 material
cause (as thread of cloth).
—भावानन्दी (°व-आन्°), 
f.,  N. of a commentary by Bhāvānanda Siddhānta-
vāg-īśa on the Dīdhiti or Śiro-maṇi.
—भावाननदी-
प्रकाश,  अस्,  m.,  N. of a commentary on the pre-
ceding by Mahā-deva Pandit.
—भावानुग (°व-
अन्°),  अस्,  आ,  अम्,  ‘following the object, ’ natural, 
simple,  not forced or assumed
 (आ),  f. a shadow
[cf. भावालीना।]
—भावान्तर (°व-अन्°),  अम्,  n.
another state,  a different state or condition.
—भा-
वाभास (°व-आभ्°),  अस्,  m. simulation of feeling or
emotion.
—भावार्थ (°व-अर्°),  अस्,  m. the simple
or inherent meaning (of words),  the obvious purport
(of a phrase &c.),  subject-matter.
—भावार्थ-दी-
पिका,  f. ‘light of the inherent meaning, ’ N. of a
metrical commentary by Gaurī-kānta Sārvabhauma
Bhaṭṭācārya on the Tarka-bhāṣā
 on the Vṛtta-
ratnā-kara by Janārdana-vibudha
 = भागवत-भ्°, 
q. v.
—भावालीना (°व-आल्°),  f. ‘cleaving to an
object, ’ a shadow
 [cf. भावानुगा।]
—भावोदय
(°व-उद्°),  अस्,  m. the rising of emotion or passion.

 भाव,  भावनीय,  भावयत्,  भावित,  भाव्य, 
&c. See pp. 707,  708.

Macdonell

English

 भाव bhāv-a,  m.
  becoming,  arising,  occurring
 🞄turning into (—°),  transformation into 🞄(lc.)
 being,  existence
 endurance,  continuance
 🞄state of being (—°,  forming abst. nouns 🞄like -tā and -tva)
 being or becoming (as the 🞄fundamental notion of the verb,  sp. of the int. 🞄or imps. vb.)
 behaviour,  conduct
 condition,  🞄state
 rank,  position
 aspect of a planet (in 🞄astrology)
 true state,  reality (°—,  in reality)
 🞄manner of being,  nature
 mental state,  disposition,  🞄temperament
 way of thinking,  🞄thought,  opinion,  sentiment,  feeling
 emotion 🞄(in rhetoric there are eight or nine primary 🞄Bhāvas corresponding to that number of Rasas 🞄or sentiments)
 supposition
 meaning,  import 🞄(iti bhāvaḥ is continually used by commentators 🞄like iti‿arthaḥ or iti‿abhiprāyaḥ,  at the 🞄end of an explanation)
 affection,  love
 seat 🞄of the emotions,  heart,  soul
 substance,  thing
 🞄being,  creature
 discreet man (dr.: vc. = respected 🞄sir)
 astrological house: bhāvo bhāvaṃ 🞄nigacchati,  birds of a feather flock together
 🞄bhāvaṃ dṛḍhaṃ kṛ,  make a firm 🞄resolution
 bhāvaṃ kṛ or bandh,  conceive 🞄affection for (lc.): -ka,  a.
  causing to be,  producing 🞄(—°)
 promoting the welfare of (g.)
 🞄imagining,  fancying (g. or —°)
 having a sense 🞄of the beautiful,  having a poetic taste
 -kartṛ-ka,  a.
  having as its agent an abstract 🞄noun
 -gamya,  fp. to be recognised by the 🞄imagination. 

Benfey

English

 भाव भाव,  i. e. भू + अ,  m.
 
 1. State, 
Hit. pr. d. 28,  M.M.
 Vikr. d. 115 (नदी
-भावेन परिणत,  changed into a
river).
 2. Property,  Pañc. iv. d. 62
nature,  Nal. 10,  15.
 3. Meaning,  Man. 
2,  124.
 4. Purpose,  Man.  4,  234
 in-
tention,  Vikr. d. 102 (Sch.).
 5. Mind, 
Pañc. i. d. 317
 heart,  Rām.  3,  24, 
11
 Chr. 18,  35.
 6. Emotion,  passion, 
as an object of poetry,  Daśak. in Chr.
190,  11
 (of music? Pañc. v. d. 44)
love,  Vikr. d. 72
 Lass. 58,  16 (read
हुर्वन्त्या भाव°).
 7. Gesture.
 8.
Corporeal expression of amorous senti-
ments.
 9. A being.
 10. Substance, 
Bhāṣāp. 13
 thing,  object, 
Utt. Rāmac. 74,  9.
 11. The world.
 12. Su-
perhuman power.
 13. The Supreme
Being,  Man.  4,  234.
 14. A learned man. 
 15. Venerable,  master,  Vikr. 3,  11.
 --
 Comp.
 
अ-,  m.
  1. absence,  Man.  8, 
259
 Hit. i. d. 118,  M.M. 2. non-
existence
 अभाव + तस्,  adv. in con-
sequence of the non-existence,  Bhāṣāp.
113. 3. death,  Kathās. 18,  270. 4.
destruction,  Rām.  5,  27,  6.
अ-बध्य-, 
adj.
  state of being inviolable,  Hit. iii.
d. 63. आधार-आ-धेय- (vb. धा),  m.
 
state or relation of the receptacle and
the object received,  Hit. iii. d. 12 (instr.
because it [viz. the mirror] can receive
[reflect] only in proportion to its great-
ness).
आर्य-,  m.
  honest behaviour, 
Rām.  1,  1,  35.
एक-, 
 I. m.
  1. same
state,  Hit. ii. d. 151. 2. simplicity (op-
posite to duplicity),  candour,  Pañc.
iii. d. 61.
 II. adj.
  unchanged,  MBh.
13,  3677.
कन्या-,  m.
  virginity,  MBh.
1,  2405.
कृत-,  adj.
  resolute,  Rām.  6, 
70,  12.
तनु-,  m.
  scantiness,  Śāk. d.
167.
दास-,  m.
  slavery,  Draup. 9,  16.
दुर्नीत-,  i. e.
दुस्-,  m.
  foolish be-
haviour,  Chr. 8,  32.
दूर-,  m.
  dis-
tance,  Megh. 47.
द्रोह-,  m.
  malig-
nance,  Man.  9,  17.
द्वन्द्व-,  m.
 
discord,  Ṛt. 1,  27.
पुनर्-,  m.
  re-
generation,  Prab. 108,  1. पृथग्भाव, 
i. e.
पृथक्-,  m.
  1. separateness. 2.
difference.
प्राप्त-,  i. e. प्र-आप्त, 
 I.
adj.
  1. of a good disposition.  2. wise.
3. handsome.
 II. m.
  a bullock.
बाल-, 
m.
  youth,  Pañc. 182,  12, 
वृद्ध-, 
m.
  old age,  Pañc. 50,  8. सद्भाव, 
i. e.
सन्त्-,  m.
  1. the property of being, 
entity. 2. truth,  Lass. 57,  7. 3. the
property of goodness,  kindness,  Megh.
18,  n.
  4. honesty,  Hit. iv. d. 103. 5. merit, 
Böhtl. Ind. Spr. 1880
 a pure or holy
disposition.  6. amiability.
सर्व-, 
m.
  one's whole being,  Hit. ii. d. 33.
साधु-,  m.
  goodness,  Brāhmaṇav. 1, 
4.
स्व-,  m.
  1. nature,  natural dispo-
sition,  Rām.  3,  51,  33
 Hit. i. d. 19, 
M.M. 2. purpose,  Johns. Sel. 46,  76, 
स्त्री-स्व-,  m.
  1. female nature. 2.
an eunuch,  attendant on women.  स्था-
यिघ्°,  i. e.
स्थायिन्-,  m.
  1. fixed con-
dition.  2. A passion or feeling,  as
object of poetical description,  viz. desire, 
mirth,  etc.

Hindi

घर और भी चार्ट कि Porphyry Cusps का उपयोग करता है इंगित करने के लिए प्रयोग किया जाता है

Apte Hindi

Hindi

भावः
पुं*
  - भू भावे घञ्
"होना,  सत्ता,  अस्तित्व"

भावः
पुं*
  - -
"होना,  घटित होना,  घटना"

भावः
पुं*
  - -
"स्थिति,  अवस्था,  होने की अवस्था"

भावः
पुं*
  - -
"रीति,  ढंग"

भावः
पुं*
  - -
"दर्जा,  स्थिति,  पद,  हैसियत"

भावः
पुं*
  - -
"(क)यथार्थ दशा या स्थिति,  यथार्थता,  वास्तविकता (ख) निष्कपटता,  भक्ति"

भावः
पुं*
  - -
"सहजगुण,  चित्तवृत्ति,  प्रकृति,  स्वभाव"

भावः
पुं*
  - -
"झुकाव या मनोवृत्ति,  भावना,  विचार,  मत,  कल्पना"

भावः
पुं*
  - -
"भावना,  संवेग,  रस या मनोवृत्ति,  भावना,  विचार,  मत,  कल्पना"

भावः
पुं*
  - -
"प्रेम स्नेह,  अनुराग"

भावः
पुं*
  - -
"अर्थ,  आशय,  तात्पर्य,  व्यञ्जना"

भावः
पुं*
  - -
"प्रस्ताव,  संकल्प"

भावः
पुं*
  - -
"हृदय,  आत्मा,  मन"

भावः
पुं*
  - -
"विद्यमान,  पदार्थ,  वस्तु,  चीज,  तत्त्वार्थ"

भावः
पुं*
  - -
प्राणी जीवधारीजन्तु

भावः
पुं*
  - -
"भावमय,  चिन्तन"

भावः
पुं*
  - -
"आचरण,  गतिविधि,  हावभाव"

भावः
पुं*
  - -
"प्रीतिद्योतक हावभाव या रस की अभिव्यक्ति,  प्रेमसंकेत"

भावः
पुं*
  - -
जन्म

भावः
पुं*
  - -
" संसार,  विश्व"

भावः
पुं*
  - -
गर्भाशय

भावः
पुं*
  - -
इच्छाशक्ति

भावः
पुं*
  - -
अतिमानवशक्ति

भावः
पुं*
  - -
"उपदेश,  अनुदेश"

भावः
पुं*
  - -
"विद्वान और सम्माननीय व्यक्ति,  योग्य पुरुष"

भावः
पुं*
  - -
"भाववाचकसंज्ञा का आशय,  भावात्मक विचार"

भावः
पुं*
  - -
भाववाच्य

भावः
पुं*
  - -
जन्मकुण्डली का स्थान

भावः
पुं*
  - -
नक्षत्र

भावः
पुं*
  - भू+घञ्
"सत्ता,  अस्तित्व"

भावः
पुं*
  - भू+घञ्
कल्याण

भावः
पुं*
  - भू+घञ्
प्ररक्षण

भावः
पुं*
  - भू+घञ्
भाग्य

भावः
पुं*
  - भू+घञ्
"वासना,  अतीत संकल्पनाओं की सुध"

भावः
पुं*
  - भू+घञ्
"छः अवस्था - अस्ति,  वर्धते,  विपरिणमति आदि"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಶಯ/ಅಭಿಪ್ರಾಯ
निष्पत्तिः - > भू (सत्तायाम्)+णिच् "अच्"(३-१-१३४)
प्रयोगाः - > "प्रसह्य चेतःसु समासजन्तमसंस्तुतानामपि भावमार्द्रम्"
उल्लेखाः - > किरा० ३-२
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನಸ್ಸಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಒಂದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವ
निष्पत्तिः - > भू +णिच् "अच्"(३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > भावयति ज्ञापयति मनोगतम्
प्रयोगाः - > "भावसूचितमदृष्टविप्रियम्",  "स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः। वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः"
उल्लेखाः - > कुमा० ८-१५,  सा० द० ३-१३५
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ವೇದ ಮೊದಲಾದ ಮೂವತ್ತಮೂರು ವ್ಯಭಿಚಾರಿಭಾವಗಳು
विस्तारः - > सा० द० ३-१४१ ನೋಡಿ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರತಿ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಾಯಿಭಾವಗಳು
प्रयोगाः - > "कमपरमवशं न विप्रकुर्युः विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः"
उल्लेखाः - > कुमा० ६-९५
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಲಂಬನ ಮತ್ತು ಉದ್ದೀಪನ ವಿಭಾವಗಳು
प्रयोगाः - > "भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम्"
उल्लेखाः - > मालती० १-२०
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸತ್ತೆ/ಇರುವಿಕೆ/ಅಸ್ತಿತ್ವ
प्रयोगाः - > "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्तवदर्शिभिः"
उल्लेखाः - > गीता २-१६
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಿತಿ/ದೆಸೆ/ಅವಸ್ಥೆ
प्रयोगाः - > "वसुदेववधूस्तनन्धयं तत् किमपि ब्रह्म किशोरभावदृश्यम्"
उल्लेखाः - > गोपालविं०
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು/ಪರಮಾತ್ಮ
निष्पत्तिः - > भू (सत्तयाम्) "णः" काशिकावृत्तिः (३-१-१४३)।,  भू (प्राप्तौ)+णिच् "अच्" (३-१-१३४) वा।
व्युत्पत्तिः - > सर्वविभूतिभिर्विशिष्टतया भवति,  भावयति
प्रयोगाः - > "भूतकृत् भूतभृद्भावो"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "भावः प्रपञ्चात्मतया भाति सत्तास्वरूपतः" इति मिरुक्तिः
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತು/ವಿಷಯ/ಪದಾರ್ಥ
प्रयोगाः - > "जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति च"
उल्लेखाः - > मालती० १-३९
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರೀತಿ/ವಿಶ್ವಾಸ
प्रयोगाः - > "बबन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्वती भानुमतीव भावम्"
उल्लेखाः - > रघु० ६-३६
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದರ್ಜೆ/ಪದವಿ/ಅಂತಸ್ತು
प्रयोगाः - > "प्रेष्यभावेन नामेयं देवीशब्दक्षमा सती। स्नानीयवस्त्रक्रियया पत्रोर्णवोपयुज्यते"
उल्लेखाः - > माल० ५-१२
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತುವಿನ ಅಸಾಧಾರಣ ಧರ್ಮ
निष्पत्तिः - > "तस्य भावस्त्वतलौ" (५-१-११९)
विस्तारः - > गोर्भावः गोत्वम्। घटस्य भावः घटत्वम्।
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ/ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವಾದ ಸತ್ಯವಾದ ಬುದ್ಧಿ/ಭಕ್ತಿ
प्रयोगाः - > "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः"
उल्लेखाः - > गीता १०-८
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಾವನೆ/ಕ್ರಿಯೆ/ಸಕಲಧಾತುವಾಚ್ಯವಾದ ಕ್ರಿಯಾಸಾಮಾನ್ಯ/ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಧಾತ್ವರ್ಥ
विस्तारः - > सिद्धावस्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोः "घञ्" सि० कौ०
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವ/ಸಹಜವಾದ ಗುಣ/ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣ/ಧರ್ಮ/ಪ್ರಕೃತಿ/ಹುಟ್ಟುಗುಣ
प्रयोगाः - > "न तेजस्तेजस्वी प्रसृतमपरेषां विषहते स तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः"
उल्लेखाः - > उ० रा० ६-१४
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರ್ಥ/ಅಭಿಪ್ರಾಯ/ತಾತ್ಪರ್ಯ/ಸಾರಾಂಶ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನಸ್ಸು/ಚಿತ್ತ/ಹೃದಯ
प्रयोगाः - > "मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः। भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते"
उल्लेखाः - > गीता १७-१६
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಂಗಸ್ಥಲದ ವಿದ್ವಾಂಸ/ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯ (ನಟ)
विस्तारः - > "भावो विद्वान्" अम०
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನ್ಮ/ಹುಟ್ಟು
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಭೂತಿ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶುದ್ಧವಾದ ಧಾತ್ವರ್ಥ/ಕೇವಲ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ
विस्तारः - > "धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते"
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಆರು ವಿಕಾರಗಳು
विस्तारः - > "उत्पत्त्यादिरूपषड्भावविकारयुक्तः पदार्थः" इति यास्कः
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನವಗ್ರಹಗಳ ಚೇಷ್ಟೆ/ಗ್ರಹಗಳ ೧೨ ವಿಧವ್ಯಾಪಾರ/ಕೆಲಸ
विस्तारः - > "शयनं चोपवेशश्च नेत्रपाणिः प्रकाशनम्। गमनं गमनेच्छा च सभायां वसतिस्तथा। आगमनं भोजनञ्च नृत्यलिप्सा च कौतुकम्। निद्रा ग्रहाणां भावाश्च द्वादशैते प्रकीर्तिताः"
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರ್ಯಾಲೋಚನೆ/ಚಿಂತನೆ/ವಿವೇಚನೆ
प्रयोगाः - > "यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः। तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम्"
उल्लेखाः - > मनु० ६-८०
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಿಧ ಅಭಿನಯ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಂತು/ಪ್ರಾಣಿ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೌರವಹೊಂದಿದ/ಮಾನ್ಯ/ಪೂಜ್ಯ
विस्तारः - > "भावो गौरविते जन्तौ पदार्थेऽभिनयान्तरे" त्रिकाण्ड०
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಗ್ನ ಮೊದಲುಗೊಂಡು ತನು ಮೊದಲಾದ ಹನ್ನೆರಡು ಭಾವಗಳು
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಯೌವನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ೨೮ ವಿಧ ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಒಂದು ರೀತಿ ಅಲಂಕಾರ
प्रयोगाः - > "निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया"
उल्लेखाः - > सा० द० ३-९३
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋನಿ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುಧ/ಪಂಡಿತ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲೀಲೆ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪದೇಶ/ಸಲಹೆ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಬ್ದದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ
विस्तारः - > "भावोऽभिप्रायवस्तुनोः। स्वभावजन्मसत्तात्मक्रियालीलाविभूतिषु। चेष्टायोन्योर्बुधे जन्तौ शृङ्गारादेश्च कारणे। शब्दप्रवृत्तिहेतौ च" हेम०
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಸಾಂಖ್ಯಮತದಲ್ಲಿ) ಧರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ವಿಧವಾದ ಭಾವಗಳು
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ದ್ವೈತಮತದಲ್ಲಿ) ಚೇತನ ಮತ್ತು ಅಚೇತನ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಸ್ವತಂತ್ರ ತತ್ತ್ವ
भाव
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ವೈಶೇಷಿಕಮತದಲ್ಲಿ) ದ್ರವ್ಯ ಗುಣ ಕರ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಶೇಷ ಮತ್ತು ಸಮವಾಯಗಳೆಂಬ ಆರು ಪದಾರ್ಥಗಳು.
प्रयोगाः - > "द्रव्यादिषट्कान्यतमत्वं भावत्वम्"
उल्लेखाः - > सि० मुक्ता०

L R Vaidya

English

 BAva {% m. %} 1. Being,  becoming,  occurring,  taking place
state,  condition,  the state of being,  नदीभावेनेयं ध्रुवमसहमाना परिणता Vikr.iv.,  (प्रपेदे) विवर्णभावं स स भूमिपालः R.vi.67,  Bg.iv.10
being,  existence,  नासतो विद्यते भावः Bg.ii.16
manner,  mode
true condition,  truth,  Bg.x.8
temperament,  disposition,  temper
affection,  sentiment,  emotion,  feeling
 (they are either स्थायिनः or वय्भिचारिणः
 the former are eight or nine in number
 they are developed in the course of a composition and rise to rasas
 the latter are thirty-three or thirty-four in number
 they rise and vanish in the course of a composition often strengthening the prevailing sentiment
 for an enumeration of these,  See K.Pr.iv.) See अनुभाव,  विभाव,  रस
love,  attachment,  कुमुद्वती भानुमतीव भावम् R.vi.36,  K.S.v.58
inclination or disposition of the mind,  भावमंतरगतं नृणाम् M.viii.25
idea,  thought,  opinion,  supposition,  M.iv.65
resolution,  intention
contemplation,  abstract meditation
purport,  gist,  scope,  substance
 (the expression इति भावः is often used in exegetical works),  Bg.vii.12
the heart,  the soul,  the mind,  Bg.xviii.16
a being,  a creature
a thing,  a substance,  जगति जयिनस्ते ते भावा नवेंदुकलादयः M.M.i.,  R.iii.41
conduct,  movement
amorous gestures,  wanton sport,  dalliance
birth
tle womb
the world,  the universe
superhuman power
advice,  instruction
will,  intention
incident,  occurrence
a venerable or learned man (a term of address in theatrical language),  कामंदक्याः प्रथमां भूमिकां भाव एवाधीते M.M.i.
a term for an impersonal verb (in gram.).

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

५,  अक्ष,  अनिल,  अनुत्तर,  अर्थ,  असु,  आशुग,  इन्द्रिय,  इषु,  कङ्कपत्री,  करणीय,  कलङ्क,  कामगुण,  कामदेव,  खग,  तत्त्व,  तन्मात्र,  धी,  नाराच,  नालीक,  पक्षि,  पञ्च,  पतङ्ग,  पत्रिन्,  पर्व,  पवन,  पाण्डव,  पुत्र,  पृषत्क,  प्राण,  बाण,  भाव,  भूत,  भेदक,  मरुत्,  महाभूत,  महाव्रत,  मार्गण,  रत्न,  लेय,  लेयक,  वध,  वर्ष्मन्,  वात,  वायु,  विशिख,  विषय,  व्रत,  शर,  शरीर,  शस्त्र,  शिलीमुख,  शूक,  श्वसन,  समिति,  सायक,  स्मरबाण,  स्मरेषु

Bopp

Latin

 भाव m. (r. भू s. अ)
1) existentia. N. 5. 39. BH. 2. 16.
2) sub-
stantia. BH. 4. 10. 8. 5.
3) status,  conditio. HIT. 6. 5.
4) natura,  indoles. N. 10. 15. BH. 7. 12. 13. 24. 9. 11.
5) pro-
prietas. BH. 10. 5.
6) animus. M. 11. H. 4. 32.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

भाव
पु
भाव,  आत्मन्,  मनस्,  सप्तपद,  पूज्यतम,  पदार्थ
आत्मा भावो मनो भावो भावः सप्तपदेऽपि च ।
भावः पूज्यतमो लोके पदार्थो भाव उच्यते ॥ १४ ॥
verse 1.1.1.14
page 0002

Indian Epigraphical Glossary

English

 bhāva (EI 26),  a brother-in-law.

Lanman

English

 bhāva,  m.
	—1. the becoming,  61^2
 existence, 
 15^18
 being
 in cpds,  used as equiv.
to the suffix tva or tā,  condition of being…, 
35^21,  49^12
	—2. (way of being,  i. e.) condition
	—3. (way of being,  i. e.) nature
	—4. natural disposition
 feeling
	—5.
feelings
 heart,  30^18
	—6. the existent
existent thing,  66^9. [√bhū,  1148. 2.]

Abhyankara Grammar

English

भाव  (1 ) becoming
 existence. The word is used many times in the sense of धात्वर्थ- the sense of a root which is 'incomplete activity' or 'process of evolving'
 cf. तदाख्यातं येन भावं स धातु: R. Pr. XII. 5
 cf. also षड् भावविकारा भवन्ति Nir. I. 36
 पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेन आचष्टे व्रजतिपचती- त्युपक्रमप्रभृति अपवर्गपर्यन्तम् Nir. I. 1 
 (2) activity as opposed to instru- ments ( साधन or कारक )
 cf. भाव- गर्हायाम् । धात्वर्थगर्हायाम् Kas. on P. III. 1.24
 cf. also भावः क्रिया,  Kas. on यस्य च भावेन भावलक्षणम् P. II. 3.37
 (3) completed action which is shown,  not by a verb,  but by a verbal derivative noun
 cf. धात्वर्थश्च धातु- नैवोच्यते | यस्तस्य सिद्धता नाम धर्मस्तत्र घञादयः प्रत्यया विधीयन्ते Kas. on 'भावे' P. III. 3.18
 cf. also कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवति     M. Bh. on P. II. 2.19,  III. 1.67,  IV. 1.3,  V. 4.19
 cf. also भावस्त्वेक: M. Bh. on P. III. 1.67
 (4) the radical factor for the use of a word
 प्रवृत्तिनिमित्त
 cf. भवतोत्मादभि- धानप्रत्ययौ इति भावः | शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावशब्देनोच्यते | अश्वत्वम् ,  अश्वता | Kāś,  on P. 5.1.119
 (5) thing,  object cf सिद्धशब्दः कूटस्थेषु भावेष्वविचालिषु वर्तते M. Bh. I. 1. Āhnika l
 (6) trans- formation,  substitution
 change into the nature of another
 cf. तत्र प्रथमास्तृतीयभावम् R. Pr. II. 4. cf. also the words मूर्धन्यभाव,  अभिनिधानभाव etc. {7) possession of the qualities,  nature
 तदर्थस्य भाव: तादर्थ्यम्: M. Bh. on P. II. 3.13
 (8) relationship
 cf. गुणप्रधानभाव,  प्रकृतिविकृतिभाव etc.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 भाव m. ° = वेणुवादनविशेष,  H XXVI,  85.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sku rab
भाव

gar
१) कुत्र २) कुह ३) क्व ४) ताण्डव ५) नट ६) नृत्य ७) भाव ८) यत्र

gar bro
१) नट २) नृत्य ३) भाव

gyur pa
१) अवस्था २) आगत ३= आपन्न ४) आसन् ५) आसीत् ६) उपपन्न ७) कृत ८) गत ९) जात १०) ज्ञात ११) निवृत्त १२) परिणति १३) प्रवृत्त १४) प्राप्त १५) प्राप्ति १६) बद्ध १७) भवतः १८) भव्ति १९) भवन्ति २०) भवेत् २१) भवेय २२) भाव २३) भाविन् २४) भू २५) याति २६) संवृत्त २७) सत् २८) संभव २९) स्यात् ३०)

gyur ba
१) गच्छति २) गत ३) जात ४) परावृत्त ५) परिणम ६) भवति ७) भाव ८) भाविन् ९) भूत १०) संवर्तनीय

dgongs pa
१) अभिप्राय २) अभिसन्धि ३) आशय ४) आशा ५) चित्त ६) चिन्तयन्ति ७) बुद्धि ८) भाव ९) मनोरथ १०) विगर्ह ११) संकोचन १२) सन्धा १३) सन्धि १४) समन्वाहार १५) समन्वाहृत १६) स्मृति १७)

bsgom pa
१) ध्याय्यिन् २) भाव ३) भावना

ngo bo
१) पौर २) भाव ३) मौल ४) रूप ५) लक्षण ६) वस्तु ७) शील ८) स्वभाव ९) स्वरूप १०) स्वाभाव्य

dngos
१) उपधि २) धर्मं ३) भाव ४) भावक ५) भावज ६) मुख्य ७) मूल ८) वस्तु ९) साक्षात् १०)

dngos po
१) अर्थ २) एकभाव ३) द्रव्य ४) द्रव्यता ५) पक्ष ६) पद ७) पदार्थ ८) भव ९) भवत्व १०) भाव ११) भावत्व १२) मूल १३) वस्तु १४) वस्तुत्व १५) वास्तव

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
स्थायिसात्त्विकसंचारिप्रभेदैः स्याद्रतिः पुनः ॥ २९५ ॥
रागोऽनुरागोऽनुरतिर्हासस्तु हसनं हसः ।
घर्घरो हासिका हास्यं तत्रादृष्टरदे स्मितम् ॥ २९६ ॥
वक्रोष्ठिकाथ हसितं किंचिद्दृष्टरदाङ्कुरे ।
-wordlist-
 
भाव (पुं),  स्थायिभाव (पुं),  सात्त्विकभाव (पुं),  सञ्चारिभाव (पुं),  रति (स्त्री),  राग (पुं),  अनुराग (पुं),  अनुरति (स्त्री),  हास (पुं),  हसन (क्ली),  हस (पुं),  घर्घर (पुं),  हासिका (स्त्री),  हास्य (क्ली),  स्मित (क्ली),  वक्रोष्ठिका (स्त्री),  हसित (क्ली)

--source--
 
भावो विद्वान्युवराजः कुमारो भर्तृदारकः ॥ ३३२ ॥
-wordlist-
 
भाव (पुं),  विद्वस् (पुं),  युवराज (पुं),  कुमार (पुं),  भर्तृदारक (पुं)

--source--
 
प्रागल्भ्यौदार्यमाधुर्यशोभाधीरत्वकान्तयः ।
दीप्तिश्चायत्नजा भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः ॥ ५०९ ॥
-wordlist-
 
अयत्नजालङ्कार (पुं),  प्रागल्भ्य (क्ली),  औदार्य (क्ली),  माधुर्य (क्ली),  शोभा (स्त्री),  धीरत्व (क्ली),  कान्ति (स्त्री),  दीप्ति (स्त्री),  अङ्गजालङ्कार (पुं),  भाव (पुं),  हाव (पुं),  हेला (स्त्री)

--source--
 
छन्दोऽभिप्राय आकूतं मतभावाशया अपि ।
-wordlist-
 
छन्द (पुं),  अभिप्राय (पुं),  आकूत (क्ली),  मत (क्ली),  भाव (पुं),  आशय (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

भाव
भाव
बाह्यार्थालम्बनो यस्तु विकारो मानसो भवेत् ।
स भावः कथ्यते सद्भिस्तस्योत्कर्षो रसः स्मृतः ॥ ९० ॥
verse 1.1.1.90
page 0011

भाव
भाव,  विद्वस्
भाव इत्युच्यते विद्वान् भावुको भगिनीपतिः ।
verse 1.1.1.99
page 0012

भाव
भाव,  चेष्टा,  आत्मन्,  जन्मन्,  सत्ता,  अभिप्राय
चेष्टात्मजन्मसत्ताभिप्रायेष्वभिहितो भावः ॥ ८५० ॥
verse 5.1.1.850
page 0097

नाममाला

Sanskrit

भव,  भाव,  संसार,  संसरण,  संसृति,  जन्मन्,  आजव,  जव
भवो भावश्च संसारः संसरणं च संसृतिः ।
तत्वज्ञश्चतुरो धीरस्त्यजेज्जन्माजवं जवम् ॥ १९२ ॥
verse 0.1.1.192
page 0090

Mahabharata

English

Bhāva^1 = Śiva (1000 names^2)
 ^2 = Vishṇu (1000 names).

पुराणम्

English

भावम् १ / BHĀVA(M) I. A famous forest mentioned in the Purāṇas. bhāva was near the Veṇumanda mountain,  which was close to dvārakā. (Sabhā Parva,  Chapter 38).

भाव / BHĀVA. One of the twelve devas born to Bhṛguvāruṇi ṛṣi of his wife Divyā.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 भावः,  पुं,
   (भावयति चिन्तयति पदार्थानिति ।भू + णिच् + पचाद्यच् । भवतीति । भू + “भव-तेश्चेति वक्तव्यम् ।” इति काशिकोक्तेर्णो वा ।)नाट्योक्तौ विद्वान् । मानसविकारः । सत्ता ।(यथा,  श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । २ । १६ ।“नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
”)स्वभावः । अभिप्रायः । (यथा,  रामायणे ।२ । २ । १९ ।“तस्य धर्म्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्व्वशः ।ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह ॥
”)चेष्टा । आत्मा । जन्म । इत्यमरः । ३ । ३ । २०६ ॥
(चित्तम् । यथा,  मनुः । ४ । २२७ ।“दानधर्म्मं निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्त्तिकम् ।परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य भक्तितः ॥
”)क्रिया । लीला । पदार्थः । (यथा,  रघुः । ३ । ४१ ।“अतीन्द्रियेष्वप्युपपन्नदर्शनोबभूव भावेषु दिलीपनन्दनः ॥
”)विभूतिः । बुधः । जन्तुः । रत्यादिः । इति मेदिनी ।वे,  २१ ॥
 गौरवितः । अभिनयान्तरम् । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
 (विषयः । यथा,  हितोपदेशे ।“अवश्यम्भाविनो भावा भवन्ति महतामपि ।नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ॥
”पर्य्यालोचना । यथा मनुः । ६ । ८० ।“यदा भावेन भवति सर्व्वभावेषु निस्पृहः ।तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥
”प्रेम । यथा,  गीतायाम् । १० । ८ ।“इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥
”)धात्वर्थः । (यथा,  सुग्धबोधे वोपदेवः ।“देशाध्वकालभावं वाटैः ।” क्रियान्तरापेक्षि-क्रियाविशिष्टः तत्र सप्तमी विहिता तथा चमुग्धबोधटीकायां रामतर्कवागीशः । “यस्यक्रियया क्रियान्तरमपेक्ष्यते स इह भावः ॥
”)योनिः । उपदेशः । इति धरणिः ॥
 संसारः ।इत्यनेकार्थकोषः ॥
 नवग्रहाणां शयनादिद्बादश-चेष्टाः । यथा,  --“शयनञ्चोपदेशश्च नेत्रपाणिः प्रकाशनम् ।गमनं गमनेच्छा च सभायां वसतिस्तथा ॥
आगमनं भोजनञ्च नृत्यलिप्सा च कौतुकम् ।निद्रा ग्रहाणां भावाश्च द्वादशैते प्रकीर्त्तिताः ॥
”भावानयनक्रमो यथा,  --“यद्राशौ विद्यते खेटस्तेन तं परिपूरयेत् ।पुनरंशेन संपूर्य्य स्वर्क्षं तत्र नियोजयेत् ॥
जातदण्डं तथा लग्नमेकीक्वत्य सदा बुधैः ।रविणा भागहारेण शेषं कार्य्ये नियोजयेत् ॥
अंशेन नवसंख्यया । खर्क्षं ग्रहाणां जन्म-नक्षत्रम् । तद्यथा,  --“विशाखानलतोयानि वैष्णवं भगदैवतम् ।पुष्या पौष्णोयमः सर्पो जन्मभान्यर्कतः क्रमात् ॥
”ऋक्षो राशिः । यदा मेषे ग्रहस्तदा १ एक-पूरितग्रहसंख्याङ्कः । यदा वृषे ग्रहस्तदा २द्विपूरितो ग्रहसंख्याङ्कः कार्य्यः ॥
 * ॥
 जाया-सुतमृत्युतुङ्गस्वगृहत्रिकोणस्थानस्थितपापग्रहाणांनिद्राशयनभावयोः फलम् ।“निद्रायाञ्च यदा पापो जायास्थाने शुभं वदेत् ।यदि पापः शुभैर्दृष्टो नाशुभैश्च कदाचन ॥
यदि वा शत्रुगेही स्याच्छयने यदि वेक्षितः ।तदा नारीसमं तस्य नाशो भवति निश्चितम् ॥
शुभाशुभैर्यदा दृष्टः शुभग्रहसमन्वितः ।नारी च म्रियते तस्य प्रथमा च विशेषतः ॥
सुतस्थाने स्थितः पापो निद्रायां शयनेऽपि वा ।तदाशुभं भवेत्तस्य नात्र कार्य्या विचारणा ॥
तुङ्गस्थाने स्वगृहे वा त्रिकोणे वा यदा भवेत् ।अपत्यस्य तदा नाशो जायते नात्र संशयः ॥
शुभग्रहो यदा तत्र क्रूरो वा यदि वेक्षितः ।तदा प्रथमापत्यस्य नाशो भवति निश्चितम् ॥
मृत्युस्थाने स्थितः पापो निद्रायां शयनेऽपि वा ।तदात्मनोऽपमृत्युः स्याद्राजतोऽपरतोऽपि वा ॥
शुभग्रहो यदा तत्र मृत्युस्थानेऽपि संस्थितः ।तदा च मरणं तस्य मृत्युस्थाने विशेषतः ॥
पापग्रहैर्यदा दृष्टः शुभो वा शत्रुवीक्षितः ।तदा तस्य शिरश्छेदो मुनिना परिकीर्त्तितः ॥
एवं क्रमेण बोद्धव्यं ग्रहभावे सुबुद्धिना ।बलाबलविचारेण जायते च शुभाशुभम् ॥
ज्योतिर्वित्सु च सर्व्वेषु परिहारः कृतो मया ।शयनादिकभावेषु ज्ञातव्यञ्चोपदेशतः ॥
एकादशे वा दशमालये वाधनालये वा यदि वा विलग्ने ।पापेन युक्तो न शुभग्रहश्चे-त्तथापि सिद्धिं महतीं वदन्ति ॥
”फलं यथा,  --“मन्दाग्निः पित्तशूली च जायते शयने नरः । १ ।उपवेशे भवेच्छिल्पी श्यामवर्णस्तथा नरः ॥
 २ ॥
नेत्रपाणौ भवेत् क्रूरो जलदोषो भवेन्नरः । ३ ।पुण्यवान् धार्म्मिकश्चैव धनवांश्च प्रकाशने ॥
 ४ ॥
गमने च रवेर्जातः कृपणो धनसंयुतः ।बहुभाषी क्षमी क्रोधी लुब्धचित्तः सदाभवेत् ॥
 ५ ॥
अल्पभोक्ता शीघ्रगामी दीर्घायुर्नृपवल्लभः ।शूरः श्रीमान् सुशीलश्च गमनेच्छाभवो नरः ॥
 ६ ॥
सभायाञ्च रवेर्जातः खलो दाता क्षमी भवेत् ।दयालुः पण्डितो धीमान् गुणवान् पण्डित-प्रियः ॥
 ७ ॥
आगमने भवेन्मूर्खः कुरूपो धनवान् भवेत् । ८ ।भोजने भक्षको मांसलुब्धो महावपुर्बली ॥
 ९ ॥
नृत्यलिप्सौ सुन्दरो वाग्मी पण्डितस्य गृहा-धिपः । १० ।उत्साही च महाभोगी कोतुके च दिवाकरे ॥
 ११ ॥
दाता भोक्ता प्रियः पुत्त्रकलत्राणां न संशयः ।लिङ्गे देहे करे चैव गुदे रोगी तथैव च ।निद्रायाञ्च भवेद्भानोः क्रोधनो रक्तनेत्रकः ॥
 १२ ॥
इति रवेस्तुङ्गातुङ्गे बलाबले वा बोध्यम् ॥
 * ॥
“शयने च विधौ क्रोधी दरिद्रो बहुलम्पटः । १ ।उपवेशे महारोगी धनवांश्च भवेन्नरः ॥
 २ ॥
नेत्रपाणौ नेत्ररोगी श्लीपदी बहुभाषकः ।क्रूरः खलोऽतिशूरश्च जायते च विधौ तदा ॥
 ३ ॥
प्रकाशने निशानाथे धनवांश्च भवेन्नरः ।दक्षो बुद्धिमान् दाता च परदारेषु लम्पटः ॥
 ४ ॥
अरोगी वित्तहा चैव क्रूरकर्म्मा धनान्वितः ।शिरोरोगी दन्तशूली जायते गमने विधौ ॥
 ५ ॥
नानामतिर्महाक्रोधी सम्पदी च भवेन्नरः ।गमनेच्छुविधौ जातो धनहीनो भवेत्तदा ॥
 ६ ॥
दाता च धार्म्मिकश्चैव राजपात्रो भवेत् सदा ।सभायाञ्च विधौ नित्यं जायते पुरुषोत्तमः ॥
 ७ ॥
नित्यक्रोधी महादुःखी भवेदागमने विधौ । ८ ।भोजने च भवेल्लुब्धो भक्षकश्च महासुरः ॥
 ९ ॥
यो जातो नृत्यलिप्सायां गुणवान् धार्म्मिकोभवेत् ।बहुपात्रो घनी दाता जायते नात्र संशयः ॥
 १० ॥
कौतुके च भवेद्रोगी नानाविद्यासु तत्परः ।उत्साही च महाक्रोधी जायते च सुनिश्चि-तम् ॥
 ११ ॥
निद्रायां दद्रुरोगी स्यात् क्लेशपापरुजान्वितः ।पुत्त्रशोकमहादुःखी नित्यं भ्रमति मेदिनीम् ॥
 १२इति चन्द्रस्य ॥
 * ॥
शयने च कुजे जातो लक्ष्मीबहुकुरङ्गकः ।क्षणक्रोधी महादक्षः कृपणो जायते नरः ॥
 १ ॥
उपवेशे यदा भौमे जायते च नराधमः ।धनवान् क्रूरकर्म्मा च निष्ठुरो जातिवर्ज्जितः ॥
 २ ॥
नेत्रपाणौ च यो जातः अक्षिरोगी भवेन्नरः ।पुत्त्रदारधनैर्युक्तो दारिद्र्येणैव दह्यते ॥
 ३ ॥
प्रकाशने कुजे जातो धनवान् पण्डितः सुधीः ।नारी च म्रियते तस्य प्रथमा च विशेषतः ॥
 ४ ॥
गमने च यदा जातः प्रवासी नित्यदुःखितः ।शरीरे च भवेद्रोगः कण्ड्वादिकुष्ठदद्रुकः ॥
 ५ ॥
प्रवासी गमनेच्छायां गुदरोगी भवेच्च सः ।धनहीनः कुकर्म्मा च जायते क्षितिजस्य च ॥
 ६सभायाञ्च यदा जातो धार्म्मिको बहुसम्पदः ।गुणवांश्च महादाता शिरोरोगी भवेद्धुवम् ॥
 ७कुजस्यागमने नित्यं खञ्जो भवति नान्यथा ।कर्णरोगी पित्तशूली जायते च नराधमः ॥
 ८ ॥
भोजने भूमिजस्यापि यो जातो मांसलुब्धकः ।बृहत्कायो महाक्रोधी नित्योत्साही धना-न्वितः ॥
 ९ ॥
कुजस्य नृत्यलिप्सायां यो जातो धनवान् भवेत् ।दाता भोक्ता सदा मानी राजपात्रो भवेच्चसः ॥
 १० ॥
कौतुके क्षितिजस्यापि जातो भवति पण्डितः ।नानाधनेन संयुक्तो बहुपुत्त्रो द्विभार्य्यकः ॥
 ११ ॥
निद्रायां भूमिपुत्त्रस्य यो जातो भूर्ख एव सः ।कलहो बान्धवैः सार्द्धं शोकक्लेशरुजान्वितः ॥
 १२इति मङ्गलस्य ॥
“बुधस्य शयने जातो धनवान् क्षुधितः सदा ।अङ्गच्छेदो भवेद्वापि खञ्जो भवति नान्यथा ॥
 १ ॥
उपवेशे च यो जातः प्रवासी जायते ध्रुवम् ।कवितागुणधीयुक्तो गौरवर्णो महाशयः ॥
 २ ॥
नेत्रपाणौ च यो जातः श्लीपदादिरुजान्वितः ।चक्षूरोगी विशेषात् स्यात् पुत्त्रनाशी भवेद्-ध्रुवम् ॥
 ३ ॥
प्रकाशने भवेज्जातो राजपात्री धनान्वितः ।नानाधनेन संयुक्तो जायते वेदपारगः ॥
 ४ ॥
गमने यो नरो जातः प्रवासी नित्यदुःखितःशरीरे क्षतमाप्नोति नित्यमृणी भवेच्च सः ॥
 ५ ॥
यो जातो गमनेच्छायां लम्पटो दुष्टचित्तकः ।स्त्रीवशो दुष्टभार्य्यश्च कामुको बहुभाषकः ॥
 ६ ॥
सभायाञ्च बुधे जातो मूर्खो भवति पण्डितः ।धनवान् धार्म्मिकश्चैव चिररोगी भवेत्तु सः ॥
 ७ ॥
क्रूरः खलो हतमूर्खः पापशीलो भवेन्नरः ।बुधस्यागमने नित्यं जायते च नराधमः ॥
 ८ ॥
भोजने च भवेत् सौख्य धनहीनो भवेन्नरः ।परद्बेषी प्रवासी च शोषगात्रव्यथान्वितः ॥
 ९ ॥
यो जातो नृत्यलिप्सायां धनवान् पण्डितः कविः ।उत्साही च महाहृष्टो भुनक्ति सुख-मद्भुतम् ॥
 १० ॥
कौतुके च यदा जातो भवेत् सर्व्वजनप्रियः ।अर्शोरोगी दद्रुयुक्तो धनवानल्प शस्यकः ॥
 ११ ॥
निद्रायाञ्च यदा जातः सर्व्वदुःखैकपात्रताम् ।नानाक्लेशमवाप्नोति रोगशोकयमक्षयम् ॥
 १२ ॥
”इति बुधस्य ॥
 * ॥
“धनवान् लम्पटः श्यामः स्थूलो व्रणरुजान्वितः ।जीवस्य शयने जातो मानवो नात्र संशयः ॥
 १ ॥
उपवेशे गुरोर्जातो बहुभाषी च रोगवान् ।पशुघाती महाशिल्पी श्लीपदी रोगसंयुतः ॥
 २ ॥
नेत्रपाणौ गुरोर्जातः काशरोगी धनी भवेत् ।क्षतादिश्चरणे नित्यं जायते नात्र संशयः ॥
 ३ ॥
गुरोः प्रकाशे धनवान् लिङ्गगुह्ये रुजान्वितः ।दक्षो लम्पटपापी च श्यामवर्णो रुजान्वितः ॥
 ४ ॥
सर्पभीतो गूढकर्म्मा साहसी गमनोन्मुखे ।परवित्तेन धनवान् पुमान् भवति वाक्पतौ ॥
 ५ ॥
गुरोश्च गमनेच्छायां जातो भवति मानवः ।शूली धनी प्रवासी च सेवाकर्म्मणि तत्परः ॥
 ६ ॥
बक्ता दाता च धनवान् राजसेवान्वितो नरः ।शूलरोगी भवेन्नित्यं सभायां वाक्पतौ स्थिते ॥
 ७ ॥
धार्म्मिकस्तीर्थविन्मानी धनी चागमने गुरोः ।परदारेषु संलुब्धो जायते नात्र संशयः ॥
 ८ ॥
भोजने बहुसौख्याढ्यो मांसलुब्धो महासुरः ।कामुकः प्रियवाक्यश्च जायते नात्र संशयः ॥
 ९ ॥
नृत्यलिप्से शठो वाग्मी धनवान् सात्विकस्तथा ।महदैश्वर्य्यसंयुक्तो जीवस्य च भवेन्नरः ॥
 १० ॥
कौतुके च गुरोर्जातो धनवान् धार्म्मिकः सदा ।नृत्योत्साही महत्सङ्गो भुनक्ति सुखमद्-भुतम् ॥
 ११ ॥
निद्रायाञ्चैव यो जातश्चक्षूरोगी भवेच्च सः ।कृपणो बहुभाषी च दुःखितो भ्रमतेमहीम् ॥
 ११ ॥
”इति गुरोः ॥
 * ॥
“शुक्रस्य शयने जातो लम्पटो बहुभाषकः ।दन्तरोगी महाक्रोधी नीचो भवति नित्यशः ॥
 १ ॥
उपवेगे तथा जातो बलवान् दाम्भिकः सदा ।नित्यप्रवासी रोगी च जायते नीचसंस्थिते ॥
 २ ॥
नेत्रपाणौ भृगोर्दुःखी रोगशोकसमन्वितः ।धनहीनो महारोगी मानवः स्यान्न संशयः ॥
 ३ ॥
भृगोः प्रकाशने जातो विद्याधनसमन्वितः ।दाता च धार्म्मिकश्चैव कोर्त्तिमान् जायते नरः ॥
 ४ ॥
शुक्रम्य गमने जातः पादमूले रुजान्वितः ।नित्योत्साही महाशिल्पी भवेत्तीर्थगतौरतः ॥
 ५ ॥
गमनेच्छौ यदा जातो भ्रातृनाशो भवेद्ध्रुवम् ।माता च म्रियते तस्य शैशवे व्याधिसंयुतः ॥
 ६ ॥
सभायाञ्च भृगोर्जातो राजपात्रो महाधनी ।कुलशीली महादक्षः केवलं शूलरोगवान् ॥
 ७ ॥
भृगोरागमने जातो दुःखितो बहुलम्पटः ।दद्रुरोगी पुत्त्रशोकी जायते च नराधमः ॥
 ८ ॥
शुक्रस्य भोजने जातो बलवान् दाम्भिकः सदा ।महाधनी भवेन्नित्यं बाणिज्येन विशेषतः ॥
 ९ ॥
यो जातो नृत्यलिप्सायां स वाग्मी जायते ध्रुवम् ।पाण्डित्यं कविता चैव वर्द्धते च दिने दिने ॥
यदि चैव भवेन्नीचे मूर्खो भवति निश्चितम् ।तुङ्गस्थाने विशेषेण राजपात्रो महाधनी ॥
कामुको बहुकान्तश्च परयोषित्प्रियः सदा ।श्यामवर्णस्तथा मानी याज्ञिको बहुभा-षकः ॥
 १० ॥
शुक्रस्य कौतुके जातो धनवान् सात्विकः सदा ।महाहृष्टो महावन्धुः कौतुकी च भवेत् सदा ॥
बहुपुत्त्रकलत्रश्च नानासुखसमन्वितः ।नीचे तद्विपरीतः स्यात् दुःखशोकसम-न्वितः ॥
 ११ ॥
निद्रायाञ्च भृगोर्जातो भवेद्रोगी स निश्चितम् ।नित्यक्लेशी महादुःखी जायते नात्र संशयः ॥
जायायाञ्च सुतस्थाने यति निद्रा भृगोर्भवेत् ।तदा सर्व्वविनाशः स्याद्विष्णुना परिकी-र्त्तितः ॥
 १२ ॥
”इति शुक्रस्य ॥
 * ॥
“शयने च शनेर्जातो लम्पटो बहुभाषकः ।गुह्यस्थाने भवेद्रोगी कोषवृद्धिश्च जायते ॥
लग्नात् सप्ताष्टमे चैव शयनस्थः शनैश्चरः ।तदा नित्यप्रवासी स्याच्छत्रुक्षयी भवेच्च सः ॥
 १ ॥
उपवेशे यदा जातः श्लीपदी दद्रुसंयुतः ।धनहीनो भवेत्तस्य पीडा भवति नित्यशः ॥
 २ ॥
नेत्रपाणौ यदा जातो मूर्खो भवति पण्डितः ।धनवान् धार्म्मिकश्चैव द्विभार्य्यो बहुभाषकः ॥
 ३ ॥
प्रकाशने च यो जातो राजपात्रो भवेच्च सः ।नानागुणेन गुणवान् धार्म्मिकः पण्डितः शुचिः ॥
”मतान्तरे ।जायास्थाने च लग्ने च प्रकाशने यदा शनिः ।तदा सर्व्वविनाशः स्याज्जातिध्वंसो भवेद्ध्रुवम् ॥
 ४ ॥
गमने च यदा जातः पादमूले रुजान्वितः ।तीर्थे च गतिमान्नित्यं पुत्त्रदारैर्विवर्ज्जितः ॥
 ५ ॥
यो जातो गमनेच्छायां श्लीपदी रोगसंयुतः ।दन्ताघाती महाक्रोधी कृपणः परनिन्दकः ॥
 ६ ॥
सभायाञ्च शनेर्जातः पुत्त्रदारधनैर्युतः ।सर्व्वत्र लभते वित्तं नानारत्नसमन्वितम् ॥
 ७ ॥
आगमने यदा जातो महाक्रोधी रुजान्वितः ।सर्पादिभिश्च संदष्टो भ्रातृनाशी भवेद्ध्रुवम् ॥
 ८ ॥
भोजने चैव यो जातो मन्दाग्निश्च महानपि ।अर्शोरोगी तथा शूली चक्षूरोगी भवेच्च सः ॥
 ९ ॥
यो जातो नृत्यलिप्सायां नर्त्तको बहुभाषकः ।जीवतो दुःखितश्चैव प्रवासी परसेवकः ॥
 १० ॥
कौतुके च शनेर्जातो राजपुत्त्रो महाशयः ।दाता भोक्ता महादक्षो धार्म्मिकः पण्डितःशुचिः ॥
 ११ ॥
निद्रायाञ्च शनेर्जातो धनवान् पण्डितः शुचिः ।चक्षूरोगी पित्तशूली द्विभार्य्या बहुपुत्त्रकः ॥
विशेषतश्च धर्म्मस्थे कर्म्मस्थे च कदाचन ।यदि दैवाद्भवेन्निद्रा नाशो भवति निश्चितम् ॥
कर्म्मनाशो धर्म्मनाशः क्षुधार्त्तो दुःखितः सदा ।नित्यप्रवासी रोगी च कार्य्यनाशः पदे पदे ॥
स्वमित्रगेहे षष्ठे वा केन्द्रे वा स्वगृहे पुनः ।तदा सर्व्वं विचार्य्यञ्च वैपरीत्येन चिन्तनम् ॥
जायायाञ्च सुतस्याने यदि निद्रा भवेत् पुनः ।तदा सर्व्वं शुभं विद्याद्विष्णुना परि-कीर्त्तितम् ॥
 १२ ॥
इति शनेः ॥
 * ॥
शयने च यदा राहोर्जन्म यस्य भवेत् पुनः ।तस्य क्लेशो महादुःखं जायते च न संशयः ॥
 १ ॥
उपवेशे च यो जातः श्लीपदी रोगसंयुतः ।बहुहानिर्नरेन्द्रस्य पीडा भवति नित्यशः ॥
 २ ॥
नेत्रपाणौ यदा जातश्चक्षूरोगी भवेद्ध्रुवम् ।सर्पाघातो महाभीतिर्द्बिभार्य्यो बहुभाषकः ॥
 ३ ॥
प्रकाशने च यो जातो धनवान् धार्म्मिकः पुनः ।नित्यप्रवासी चोत्साही सात्त्विको धार्म्मिकःशुचिः ॥
 ४ ॥
गमने चैव यो जातो नानारोगैर्धनक्षयः ।दन्ताघाती महाक्रोधी पिशुनः परनिन्दकः ॥
 ५ ॥
यो जातो गमनेच्छायां बहुपुत्त्रो महाधनः ।पण्डितो गुणवान् दाता जायते च नरोत्तमः ॥
 ६ ॥
सभायाञ्च यदा जातः कृपणो धनसंयुतः ।नानागुणेन गुणवान् धार्म्मिकः पण्डितःशुचिः ॥
 ७ ॥
आगमने च यो जातो लम्पटो बहुभाषकः ।सुहृद्बन्धुविनाशः स्यान्नानाक्लेशश्च जायते ॥
 ८ ॥
भोजने च महादुष्टो मन्दाग्निश्च रुजान्वितः ।कृपणः कलहाढ्यश्च दुःखितो नित्यसेवकः ॥
 ९ ॥
यो जातो नृत्यलिप्सायां खञ्जो भवति नान्यथा ।पुत्त्रनाशो भवेत्तस्य जायानाशो भवेद्ध्रुवम् ॥
 १० ॥
कौतुके च यदा जातो गुणैः सर्व्वैः समन्वितः ।नानाधनेन् धनवान् राजसेवासु तत्परः ॥
यदि दैवाद्भवेत्तुङ्गी स्वगृही वा कदाचन ।तदा सर्व्वं वैपरीत्यं जायते च न संशयः ॥
 ११ ॥
यो जातो राहुनिद्रायां दुःखितः सर्व्वतस्तथा ।नानास्थाने गतो वापि धनपुत्त्रविवर्ज्जितः ॥
जायायाञ्च सुतस्थाने यदि निद्रां विधुन्तुदः ।तदा सर्व्वं वैपरीत्यं शतजायासमन्वितः ॥
 १२ ॥
नानाशास्त्रं समालोक्य क्रियते ग्रन्थसंग्रहः ।बलाबलविचारेण युक्त्या सञ्चिन्तयेद्बुधः ॥
”इति ग्रहाणां शयनादिद्बादशभावविवेकःसमाप्तः ॥
 इति जातरत्नः कोष्ठीप्रदीपश्च ॥
अथ तन्वादिद्वादशभावाः ।ते च नराणां जन्मलग्नावधिकद्बादशस्थानानि ।यथा,  --“सामर्थ्यं तनु कल्यते समुदये वित्तं कुटुम्बं ततोविक्रान्तिं सहजं तृतीयभवने योधञ्च सञ्चि-न्तयेत् ।बन्धुं वाह्यसुखालयानपि ततो धीमन्त्रपुत्त्रांस्ततःषष्ठेऽथ क्षतविद्विषौ मदगृहे कामं स्त्रियं वर्त्म च ॥
रन्ध्रायुर्मृतयोऽष्टमे गुरुतपो भाग्यानि चित्तन्ततोमानाज्ञास्पदकर्म्मणां दशमभे कुर्य्यात्ततश्चिन्त-नम् ।प्राप्त्यायावथ चिन्तयेद्भवगृहे ऋप्फे तु मन्त्रि-व्ययौसौम्यस्वामियुतीक्षणैरुपचयस्तेषां क्षतिस्त्वन्यथा ॥
इति द्वादशभावविवेकः ॥
अरातिव्रणयोः षष्ठे चाष्टमे मृत्युरन्ध्रयोः ।अयस्य द्वादशस्थाने वैपरीत्येन चिन्तनम् ॥
”अरात्यादिभावापवादः ॥
अथ तन्वादिद्वादशभावस्थग्रहफलम् ।“लग्ने सूर्य्येऽक्षिरोगी शशिनि बलयुतो रूप-वान् वित्तयुक्तोभौमे व्यङ्गः सुवाग्मी शशधरतनये सर्व्व-शास्त्रार्थवेत्ता ।जीवे दाता पवित्रः सुकविरथ गते भार्गवेमण्डलेशःशौरौ कण्डूतिगात्रस्तमसि च नियतं वञ्चितोधर्म्महीनः ॥
 १ ॥
वित्तेऽर्के चैव रोगी सततगदयुतो रात्रिनाथेघनाढ्योभौमे नित्यं प्रवासी कृषिसुतधनवान् सोमपुत्त्रेप्रधानः ।जीवे लक्ष्मीप्रमोदी विलसति भृगुजे दर्पितःस्त्रीनिकेतःसौरौ दीनोऽति नित्यं तमसि च नियतं चौरि-कावित्तिजीवी ॥
 २ ॥
भ्रातर्य्यर्के सधर्म्मः स भवति नियतं भ्रातृहारात्रिनाथेहिस्रो भौमेऽनुजानां सपदि वधकरो भूमिका-वृत्तिजीवी ।सौम्ये सत्यस्य हन्ता भवति सुरगुरौ कामदेव-स्वरूपःशुक्रे राज्याधिकारी रविजदनुजयोर्भ्रातृहन्ताधनाढ्यः ॥
 ३ ॥
अर्के बन्धौ सुदुःखी स्वजनपरिवृतः शीतगौजानुरोगीभौमे कुग्रामवासी भवति शशिसुते भ्रातृपुत्त्रा-न्बितोऽपि ।जीवे रत्नोपभोगी त्रिदशरिपुगुरौ सर्व्वसोख्या-धिकारीसौरौ गेहे निवासी भवति शशिरिपौ मन्द-कर्म्मा कुचेलः ॥
 ४ ॥
पुत्त्रस्थेऽर्के नरोऽसौ प्रथमसुतहतः सिंहराशौसुपुत्त्रःस्रोमे सर्व्वाधिकारी भवति धरणिजे पुत्त्रशोका-कुलोऽसौ ।सौम्ये सुस्थः सुदेहः प्रचुरधनयुतो देवपूज्येसुपुत्त्रःकन्यायुक्तो हि शुक्रे रविजदनुजयोः पुत्त्रपौत्त्रै-र्विहीनः ॥
 ५ ॥
षष्ठेऽर्के शत्रुहन्ता रिपुगणरहितः क्षीणचन्द्रेगतायुःपूर्णे शत्रुञ्च हन्याद्भवति धरणिजे हीनदेहो-ऽतिदीनः ।सौम्ये शास्त्रार्थयुक्तस्त्रिदशपतिगुरौ राज्य-सौख्योपभोगीदैत्याचार्य्येऽतिरोगी रविजदनुजयोः पापभुङ्-नित्यदुःखी ॥
 ६ ॥
पत्न्यामर्के च जायापतिरतिविमुखी शीतरश्मौसुपुत्त्रःसुस्थो भूयान्नरोऽसौ भवति धरणिजे हीन-भार्य्यश्च नूनम् ।सौम्ये सुस्थः सुदेहस्त्रिदशपतिगुरौ शास्त्रवेत्ताशतायुः ।शुक्रे पुत्त्रप्रमोदी रविजदनुजयोर्हीनभार्य्यश्चनूनम् ॥
 ७ ॥
मृत्यौ चार्के समृत्युर्भवति च नियतं शीतरश्मौगतायु-र्भूमेः पुत्त्रे सुरोगी शशधरतनये शूलरोगीविकर्म्मा ।जीवे तीर्थे च मृत्युर्भवति भृगुसुते धार्म्मिक-स्तीर्थगोऽसौसौरौ शूली गतायुर्भवति विधुरिपौ वेदमुक्तोगतायुः ॥
 ८ ॥
धर्म्मे चार्के नरोऽसौ विविधधनयुतः शीतगौपुण्यकर्म्मालक्ष्मीवान् पुण्यचेता भवति धरणिजे देव-वित्तापहारी ।सौम्पे धर्म्म्यः मुशीलस्त्रिदशपतिगुरौ राज-तुल्यः सुकर्म्माशुक्रे तीर्थानुरागी रविजदनुजयोः पापशीलःसुदुःखी ॥
 ९ ॥
कर्म्मण्यर्के प्रतापी प्रचुरधनयुतः श्लीपदीक्रोधदृष्टिःसोमे श्लेष्मान्वितोऽसौ विविधधनयुतो भूमिजेबन्धुहीनः ।नित्योत्साही च सौम्ये प्रचुरधनयुतो देव-पूज्यऽभिमानीदिव्यस्त्रीशोऽपि शुक्रे नृपतिसमधनः सौरिदैत्येसुखी च ॥
 १० ॥
आये चार्के नरोऽसौ पितृधनसहितः शीतगौचारुशीलोभौमे नित्यं स रोगी शशधरतनये सर्व्वदाक्रोधयुक्तः ।जीवे श्रीमान् प्रदाता करितुरगपतिर्भार्गवेशास्त्रविज्ञःछत्री रत्नादियुक्तो रविजदनुजयोः क्रूरकर्म्माकुचेलः ॥
 ११ ॥
अर्के संस्थे व्ययेऽसौ पुरधनरहितः सर्व्वरोगीसुदुःखीसोमे खेदान्वितोऽसौ भवति धरणिजे द्यूतरक्तोविबुद्धिः ।सौम्ये धर्म्मार्थकारी दिनकररहिते देवपूज्ये-ऽभिमानीशुक्रे शास्त्रानुरागी रविजदनुजयोः क्रूरकर्म्माकुचेलः ॥
 १२ ॥
इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
 * ॥
स्त्रीणां यौवनकाले स्वभावजाष्टाविंशत्यलङ्का-रान्तर्गताङ्गजप्रथमालङ्कारः । यथा,  --“यौवने सत्त्वजास्तासामष्टाविंशतिसंख्यकाः ।अलङ्कारास्तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः ॥
”तत्र भावः ।“निर्व्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया ॥
”जन्मतः प्रभृति निर्विकारे मनसि उद्बुद्धमात्रोविकारो भावः । यथा,  --“स एव सुरभिः कालः स एव मलयानिलः ।सैवेयमवला किन्तु मनोऽन्यदिव दृश्यते ॥
”इति साहित्यदर्पणे तृतीयपरिच्छेदः ॥
 * ॥
भावस्य लक्षणान्तरं यथा,  --“शरीरेन्द्रियवर्गस्य विकाराणां विधायकाः ।भावा विभावजनिताश्चित्तवृत्तय ईरिताः ॥
पुराणे नाट्यशास्त्रे च द्वयोस्तु रतिभावयोः ।समानार्थतया चात्र द्बयमैक्येन लक्ष्यते ॥
” * ॥
पूर्व्वोक्तमानसविकाररूपभावस्य विवरणं यथा, रजःसत्त्वतमोमयश्चित्तविकारो भावः । चित्त-वृत्तिविशेषो भाव इत्यन्ये । अतएव मनो-विकारो रत्यादिर्भाव उक्तः । भावयति जनयतिरसान् भावः अन् । तथा च भरतः ।“नानाभिनयसम्बन्धान् भावयन्ति रसानिमान् ।यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाटकोक्तिषु ॥
”भावाश्च त्रिविधाः स्थायिनो व्यभिचारिणःसात्त्विकाश्च । तत्र स्थायिनो यथा,  --“रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयन्तथा ।जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्त्तिताः ॥
व्यभिचारिणी यथा,  --“निर्व्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदम्रमाः ।आलस्यञ्चैव दैन्यञ्च चिन्ता मोहो धृतिः स्मृतिः ॥
व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा ।गर्व्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥
स्वप्नो विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता ।मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥
त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ।त्रयस्त्रिंशदमी भावाः प्रयान्ति रससंस्थितम् ॥
”सात्त्विका यथा,  --“स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः ।वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मता इति ॥
रत्यादयः स्थायिनोऽष्टौ निर्व्वेदाद्या व्यभि-चारिणस्त्रयस्त्रिंशत् स्वेदादयः सात्त्विका अष्टौचेति ऊनपञ्चाशद्भावाः पञ्चाशद्भावा इत्यन्ये ।इत्यमरटीकायां भरतः ॥
(प्रधानव्यभिचारिप्रभृतयो भावशब्देनोच्यन्ते ।यदुक्तं साहित्यदर्पणे तृतीयपरिच्छेदे ।“सञ्चारिणः प्रधानानि देवादिविषया रतिः ।उद्बुद्धमात्रः स्यायी च भाव इत्यभिधीयते ॥
”)भगवद्भावो यथा,  --“शुद्धसत्त्वविशेषात्मा प्रेमसूर्य्यांशुसाम्यभाक् ।रुचिभिश्चित्तमासृण्यकृदसौ भाव उच्यते ॥
”इति भक्तिरसामृतसिन्धुः ॥
 * ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 भाव पु०
  भावयति चिन्तयति पदार्थान् चु०
  मू--अच् । ना-ट्योक्तौ नानापदार्थचिन्तके १ पण्डिते । भावयति ज्ञाप-यति हृदयगतम् भू--णिच्--अच् । २ हृद्गतावस्थावेदकेमानसविकारे स्वेदकम्पादौ व्यभिचारिभावे । ३ रत्या-दिभावे मेदि० भू--भावे घञ् । साध्यरूपे सिद्धरूपे वा४ क्रियारूपे धातोरर्थे । ४ रागे ५ आशये च ६ सत्तायां७ चेष्टायाम् ८ जन्मनि च अमरः ९ विभूतौ । कर्तरि ण ।१० आत्मनि ११ बुधे १२ जन्तौ करणे घञ् । १४ गौरविते१५ अभिनयभेदे त्रिका० । १६ योनौ १७ उपदेशे धरणिः ।संसारे भवशब्दार्थे च । ज्यो० उक्ते १९ लग्नादितः तन्वादिद्वादशभावे तच्छब्दे ३८०२ पृ० तदानयनञ्च दृश्यम् ।२० स्त्रीणां यौवनकाले सत्त्वभवाष्टाविंशत्यलङ्कारान्तर्गतेऽ-ङ्गजे प्रथमालङ्कारे । यथा “यौवने सत्त्वजास्तासामष्टा-विंशतिसंख्यकाः । अलङ्कारास्तत्र भावहावहेलास्त्रयो-ऽङ्गजाः । तत्र भावः “निर्विकारात्मके चित्ते भावःप्रथमविक्रिया” । जन्मतः प्रभृतिनिर्विकारे मनसि उद्-बुद्धमात्रो विकारो भावः । यथा “स एव सुरभिः कालःस एव मलयानिलः! सैवेयमवला किन्तु मनोऽन्यदिवदृश्यते” सा० द० । भावस्य लक्षणान्तरं यथा “शरीरे-न्द्रियवर्गस्य विकाराणां विधायकाः । मावा विभाव-जनिताश्चित्तवृत्तय ईरिताः पुराणे नाट्यशास्त्रे चद्वयोस्तु रतिभावयोः । समानार्थतया चात्र द्वयमैक्येनलक्ष्यते” । २१ ग्रहाणां द्वादशविधचेष्टाभेदे तदानयनं फलंच ज्यो० त० उक्तं यथा“शयनञ्चोपवेशञ्च नेत्रपाणिः प्रकाशनम् । गमनं गम-नेच्छा च सभायां वसतिस्तथा । आगमनं भोजनञ्चनृत्यलिपसा च कौतुकम् । निदा ग्रहाणां भावाश्चद्वादशैते प्रकीर्त्तिताः” । भावानयनक्रमो यथा “यद्राशौविद्यते स्वेटस्तेन तं परिपूरयेत् । पुनरंशेन संपूर्य्य स्वर्क्षंतत्र नियोजयेत् । जातदण्डं तथा लग्नमेकीकृत्य सदाबुधैः । रविणा मागहारेण शेषं कार्य्ये नियोजयेत्” ।अंशेन लवसंख्यया । स्वर्क्षं ग्रहाणां जन्मनक्षत्रम् ।तद्यथा । “विशाखानलतोयानि वैष्णवं भगदैवतं पुष्यापौष्णोयमः सर्पो जन्मभान्यर्कतः क्रमात् । ऋक्षोराशिः ।यदा मेषे ग्रहस्तदा १ एकपूरितग्रहसंख्याङ्कः । यदा वृषेग्रहस्तदा २ द्विपूरितो ग्रहसंख्याङ्कः कार्य्यः । जाया-सुतमृत्युतुङ्गस्वगृहत्रिकोणस्थानस्थितपापग्रहाणां नि-द्राशयनभावयोः फलम् “निद्रायाञ्च यदा पोपोजायास्थाने शुभं वदेत् । यदि पापः शुभैर्दृष्टो नाशुभैश्चकदाचर्न । यदि वा शत्रुगेही स्याच्छयने यदि वेक्षितः ।तदा नारीसमं तस्य नाशो भवति निश्चितम् । शुभा-शुभैर्यदा दृष्टः शुभग्रहसमन्विंतः । नारी च म्रि-यते तस्य प्रथमा च विशेषतः । सुतस्थाने स्थितः पापीनिद्रायां शयनेऽपि वा । तदां शुभं भवेत्तस्य नात्र कार्य्याविचारणा । तुङ्गस्थाने स्वगृहे बा त्रिकोणे वा यदाभवेत् । अपत्यस्य तदा नाशो जायते नात्र संशयः ।शुभग्रहो यदा तत्र क्रूरो वा यदि वेक्षितः । तदाप्रथमापत्यस्य नाशो भवति निश्चितम् । मृत्युस्थानेस्थितः पापो निद्रायां शयनेऽपि वा । तदात्मनोऽपमृत्युःस्याद्राजतीऽपरतीऽपि वा । शुभग्रहो यदा तत्र मृ-त्युस्थानेऽपि संस्थितः । तदा च मरणं तस्य मृत्यु-स्थाने विशेषतः । पापग्रहैर्यदा दृष्टः शुभो वा शत्रु-वीक्षितः । तदा तस्य शिरश्छेदो मुनिना परिकीर्त्तितः ।एवं क्रमेण बोद्धव्यं ग्रहभावे सुबुद्धिना । बलाबल-विचारेण जायते च शुभाशुभम् । ज्योतिर्वित्सु च स-र्वेषु परिहारः कृतो मया । शयनादिकभावेषु ज्ञातव्य-श्चोपदेशतः । एकादशे वा दशमालये वा धनालये वायदि वा विलग्ने । पापेन युक्तो न शुमग्रहश्चेत्तथापिसिद्धिं महतीं वटन्ति” । ग्रहभेदेन दशाभेदे फलं यथा“मन्दाग्निः पित्तशूली च जायते शयने नरः १ ।उपवेशे भवेच्छिल्पी श्यामवर्णस्तथा नरः २ । नेत्रपाणौभवेत् क्रूरो जलदोषो भवेन्नरः ३ । पुण्यवान् धार्मि-कश्चैव धनवांश्च प्रकाशने ४ । गमने च रवेर्जातःकृपणो धनसंयुतः । बहुभाषी क्षमी क्रोधी लुब्ध-चित्तः सदा भवेत् ५ । अल्पभोक्ता शीघ्रगामी दीर्घायु-र्नृपवल्लभः । शूरः श्रीमान् सुशीलश्च गमनेच्छाभवोनरः ६ । सभायाश्च रवेर्जातः खलो दाता क्षमीभवेत् । दयालुः पण्डिते धीमान् गुणवान् पण्डितप्रियः ७ । आगमने भवेन्मूर्खः कुरूपो धनवान् भ-वेत् ८ । भोजने भक्षको मांसलुब्धो महावपुर्वली ९ ।नृत्यकिपसो सुन्दरो वान्मी पण्डितगृहाधिपः १० ।उत्साही च महाभोगी कौतुके च दिवाकरे ११ । दाताभोक्ता प्रियः पुत्रकलत्राणां न संशयः । लिङ्गे देहेकरे चैव शुदे रोगी तथैव च । निद्रायाञ्च भवेद्भानोःक्रोधनो रक्तनेत्रकः” १२ । इति रवेः ।“शयने च विधौ क्रोधी दरिद्रो बहुलम्पटः १ ।उपवेशे महारोगी धनवांश्च भवेन्नरः २ । नेत्रपाणौनेत्ररोगी श्लीपदी बहुभाषकः । क्रूरः खलोऽतिशूरञ्चजायत च विधौ तदा ३ । प्रकाशने निशानाधे धन-वाश्च भवेन्नरः । दक्षो बुद्धिमान् दाता च परदारेषुलम्पटः ४ । अरोगी वित्तहा चैव क्रूरकर्माधनान्वितः । शिरोरोगी दन्तशूली जायते गमनेविधौ ५ । नानामतिर्महाक्रोधी सम्पद्युक्तो भवेन्नरः ।गमनेच्छुविधौ जातो धनहीनो भवेत् तदा ६ । दाताच धार्मिकश्चैव राजपात्री भवेत् सदा । सभायाञ्च विधीनित्य जायते पुरुषोत्तमः ७ । नित्यक्रोधी महादुःखीभवेदागमने विधौ ८ । भोजने च भवेल्लुब्धो भक्षकश्चमहासुरः ९ । यो जातो नृत्यलिप्सायां गुणवान् धा-र्मिको भवेत् । बहुपुत्रो धनी दाता जायते नात्रसंशयः १० । कौतुके च भवेद्रोगी नानाविद्यासुतत्परः । उत्साही च महाक्रोधी जायते च सुनि-सितम् ११ । निद्रायां दद्रुरोगी स्यात् क्लेशपापरुजा-न्वितः । पुत्रशोकमहादुःखी नित्यं भ्रमति मेदि-नीम्” १२ । इति चन्द्रस्य ।“मयने च कुजे जातो लक्ष्मीवद्बहिरङ्गकः ।क्षणक्रोधी महादञ्चः कृपणो जायते नरः १ । उप-वेशे यदा भौमे जायते च नराधमः । धनवान्क्रूरकर्मा च निष्ठुरो कातिवर्जितः २ । भेत्रपाणौच यो जातोह्यक्षिरोगी भवेन्नरः । पुत्रदारधनै-र्युक्तो दारिद्र्येचैव दह्यते ३ । प्रकाशने कुले जातोधनवान् पण्डितः सुधीः । नारी च प्रियते तस्य प्रथमाच विशेषतः ४ । गमने च यदा जातः प्रवासी नित्यदुःखितः । शरीरे च भवेद्रोगी कण्डादिकुष्ठदद्रुकः ५ ।प्रवासी गमनेच्छायां गुदरोगी भवेच्च सः । धनहीनःकुकर्म च जायते क्षितिजस्य च ६ । सभायाञ्च यदाजातो धार्मिको बहुसम्पदा । गुणवाञ्च महादाता शिरी-रोगी भवेद् ध्रुवम्” ७ । कुजस्यागमने नित्यं खञ्चोमवति नान्यथा । कर्णरोगी पित्तशूली जायते च न-राधमः ८ । भोजने भूमिजस्यापि यो जातो मांस-लुब्धकः । वृहत्खायो महाक्रोधी मिथ्योत्साही धना-न्वितः ९ । कुजस्य नृत्यलिप्सायां यो जातो धनवान्भवेत् । दाता भोक्ता सदा मानी राजमात्रो भवेच्चसः १० । कौतुके क्षितिजस्यापि जातो भवति पण्डितः ।नानाधनेन संयुक्तो बहुपुत्रो द्विभार्य्यकः ११ । निद्रायांभूमिपुत्रस्य यो जातो मूर्ख एवः सः । कलहो बान्धवैःसार्द्धं शीकक्लेशरुजान्वितः १२” इति मङ्गलस्य ।“बुधस्य शयने जातो धनवान् क्षुधितः सदा । अङ्गच्छेदाभवेद्वापि खङ्गो भवति मान्यथा १ । उपवेशे च योजातः प्रवासी जायते ध्रुवम् । कवितागुणधीयुक्तोमौरवर्णो महाशयः २ । नेत्रपाणौ च यो जातःश्लीपदादिरुजान्वितः । चक्षूरोगी विशेषः स्यात् पुत्र-याशी भवेद्ध्रुवम् ३ । प्रकाशने भवेत्जातो राजपात्रीथनान्वितः । नानाधनेव संयुक्तो जायते वेदपारगः ४ ।गमये यो नरो जातः प्रवाकी नित्यदुःखितः । शरीरे क्षत-माप्नोति नित्यमृणो भवेच्च सः ५ । यो जातो गमनेच्छायांसम्पटो दुष्टचित्तकः । स्त्रीवशो दुष्टभार्य्यश्च स नरो बहु-भाषकः ६ । समायाश्च बुधे जातो मूर्खो भवति पण्डितः ।धनवान् धार्मिकञ्चैव चिररोगी भवेत्तु सः ७ । क्रूरः खलोहतो मूर्खः पापशीमो भवेन्नरः । बुधस्यानकने नित्यं जा-यते च नराधमः ८ । भोजने च भवेत् सौख्यं धनहीनोभवेन्नरः । परद्वेषी प्रवासी च शोथमात्रव्यथान्वितः ९ ।यो जातो नृत्यलिप्सायां धनवान् पण्डितः कविः । उद-साहो च महाहृष्टो भुनक्ति सुखमद्भुतम् १० । लौतुकेच यदा जातो भवेत् सर्वजनप्रियः । अर्शोरोगी दद्रु-युक्तो धनवानख्यसस्यकः ११ । निद्राव्यञ्च यदा जातःसर्वदास्यैकपात्रताम् । नानाक्लेशभवाप्नोति रोगशीकजमक्षयम्” १२ । इति बुधस्य ।“धनवान् लम्पटः श्यामः स्थूलव्रकरुत्यान्वितः । जीवस्यशयने जातो मानवो नात्र सशयः १ । उपवेशे सुरोजातोबहुभाधौ च रोगवान् । पशुधाती महाशिल्पी श्लीप-टीरोगलयुतः २ । नेत्रपाणौ सुरोर्जातः सासरोगी धनीभवेत् । क्षतादिश्चरणे नित्यं जायते मात्र संशयः ३ ।गुरोः प्रकाशे धनवान् लिङ्गगुह्ये रुजान्वितः । दक्षो लम्पट-पापी च श्यामवर्णो रुजान्वितः५। सर्पभीतो गूढकर्मासाहसी गमनोन्मुखे। परवित्तेन धनवान् पुमान् भवतिवाकपतौ ५ । गुरोश्च गमनेच्छायां जातो भवति मा-नवः । शूली धनी प्रवासी च सवाकर्मणि तत्वरः ६ ।वक्त्रा दाता च धनवान् राजसेवान्वितो नरः । शूलरोगीभवेन्नित्यं सभायां वाक्पतो स्थिते ७ । धार्मिकस्तीर्थकृ-श्यानी धनी चागमने गुरोः । परदारेषु संलुब्धो जायतनात्र संशयः । भोजने बहुसौख्याद्यो मांसलुब्धो महा-सुरः । कामुकः प्रियवाक्यश्च जायते नात्र संशयः ९ ।नृत्यलिप्सोः शठो वाग्यो धनवान् सात्त्विकस्तथा । मह-दैश्वर्य्यसंयुक्तो जीवस्य च भवेन्नरः १० । कौतुके च गुरो-र्जातो धनवान् धार्मिकः सदा । नृत्योत्साही महत्-सङ्गी भुनक्ति सुखमद्भुतम् ११ निद्रायाञ्चैव यो जातश्चक्षूरोगी भवेच्च सः । कृपणो बहुभाषी च दुःखितोभ्रमते महीम्” १२ । इति गुरोः ।शुक्रस्य शयने जातो सम्पटो बहुभाषकः । दन्तरोगीमहाक्रोधी नीचो भवति नित्यशः १ । उपवेशे तथाजातो बलवान् दाम्भिकः सदा । नित्यप्रवासी रोगी चजायते नीचसंस्थिते २ । नेत्रपाणौ भृगोर्दुःखी रोग-शोकसमन्वितः । धनहीनो महारोगी मानवः स्यान्न-संशयः ३ । मृगोः प्रकाशने जातो विद्याधनसमन्वितः ।दाता च धार्मिकश्चैव कीर्त्तिमान् जायते नरः ४ । शुक्रस्यगमने जातः पादमूले रुजान्वितः । नित्योत्साहीमहाशिल्पी भवेत्तीर्थगतौ रतः ५ । गमनेच्छौ यदा जातोव्यातृनाशो भवेद्ध्रुवम् । माता च म्रियते तस्य शैशवेव्याधिसंयुतः ६ । सभायाञ्च भृगोर्जातो राजपात्रीमहाधनी । कुलशीलो महादक्षः केवलं शूलरोगवान् ७ ।भृगोरागपने जातो दुःखितो बहुलम्पटः । दद्रुरोगीपुत्रशोकी जायते च नराधमः । शुक्रस्य भोजने जातोबलवान् दाम्भिकः सदा । महाधनी भवेन्नित्यं वाणि-ज्येन विशेसतः ९ । यो जातो नृत्यलिप्सायां स वाम्भीजायते ध्रुवम् । पाण्डित्यं कविता चैव वर्द्धते च दिनेदिने । सदि चैव भवेन्नोचे मूर्खो भवति निश्चयः ।तुङ्गस्थाने विशेषेण राजपात्रो महाधनी । कामुकोबहुकान्तश्च परयोषित्प्रियः सदा । महाहृष्टो महा-बन्धुः कौतुकी च भवेत् सदा । बहुपुत्रकमुत्रश्च नाना-सुखसमन्वितः । नीचे तद्विपरीतः स्यात् दुःखशोकसम-न्वितः ११ । निद्रायाञ्च भृगोर्जातो भवेद्रोगी च निश्चि-यम् । नित्यल्केशी महादुःखी जायते नात्र संशयः ।जायायाञ्च सुतस्थाने यदि निद्रा भृतोर्भवेत् । तदासर्वविनाशः स्याद्धिष्णुना परिकीर्त्तितम्” १२ । शुक्रस्य ।“शयने च शनेर्जातो लम्पटो बहुभाषकः । गुह्य-स्थाने भवेद्रोगी कोषवृद्धिश्च जायते । लम्बात् सप्ता-ष्टमे चैव शयनस्यः शनैश्चरः । तदा नित्यप्रवासी स्या-च्छत्रुक्षयी भवेच्च सः । उपवेशे यदा जातः श्लीपटी-दद्रुसंयुतः । धनहीनो भवेत् तस्य पीडा भवति नि-त्यशः २ । नेत्रपाणौ यदा जातो मूर्खो भवति पण्डितः ।धनवान् धार्मिकश्चैव द्विभार्य्यो बहुभाधकः ३ । प्रकाशनेच यो जाती राजपात्री भवेच्च सः । नानागुणेन गुण-वान् धार्मिकः पण्डितः शुचिः” “मतान्तरे “जायास्थानेच लग्ने च प्रकाशने यदा शनिः । तदा सर्वविनाशःस्याज्जातिध्वंसो भवेद् ध्रुवम् ४ । गमने च यदा जातःपादमूले रुजान्वितः । तीर्थे च गतिमान्नित्यं पुत्रदारै-विवर्जितः ५ । यो जातो गमनेच्छायां श्लोपदीरोगसं-युतः । दन्ताघाती महाक्रोधी कृपणः परनिन्दकः ६ ।समायाञ्च शनौ जातः पुत्रदारधनैर्युतः । भवेत्र लभतेवित्तं नानारत्नसमन्वितम्” ७ । आगमने यदा जातोमहाक्रोधी रुजान्वितः । सर्पादिभिश्च सदष्टो भ्रातृनाशीभवेद् ध्रुवम् ८ । भोजने चैव यो जाती मन्दाग्निश्चमहानपि । अर्शोरोगी तथा शूसी चक्षूरोगी भवेच्च सः ।यो जातो नृत्यलिप्सायां नर्त्तको बहुभाषशः जीवनेदुःखितश्चैव प्रवासी परिदेवकः १० । कौतुके च शनेर्जातोराजपात्रो महाशयः । दाता भोक्ता महादक्षो धार्मिकःपण्डितः शुचिः ११ । निद्रायास्र शनेर्जातो धनवान् प-ण्डितः शुचिः । चक्षुरोगी पित्तशूली द्विभार्य्यो बहुपु-त्रकः । विशेषतश्च धर्मस्ये कर्मस्ये च कदाचन । यदिदैवाद्भवेन्निद्रा नाशी भवति निखितम् । कर्मनाशो धर्मनाशःक्षुधार्त्तः दुःखितः सदा । नित्यप्रवासी रोगी च कार्य्य-नाशः पदे पदे । स्यमित्रनेहे षष्ठे वा केन्द्रे वा स्वगृहेपुनः । तदा सर्वं विचार्य्यञ्च वैपरीत्येन चिन्तनम् ।जायायाञ्च सुतस्थाने यदि निद्रा भवेत् पुनः । तदासर्वं शुभं विद्याद्विष्णुना परिकीर्त्तितम्” १२ । शनेः ।“शयने च यदा राहीर्जन्म यस्य षवेत् पुनः ।तस्य क्लेशो महादुःखं जायते च न संशयः १ । उपवेशेच यो जातः श्लीपदीरोगसंयुतः । बहुहानिर्नरेन्द्रस्यपीडा भवति नित्यशः २ । नेत्रपाणौ यदा जातलक्षू-रोगी भवेद् ध्रुवम् । सर्पाधातो महागीतिर्द्धितार्य्योबहुभाषकः ३ । प्रकाशने च यो जातो धनवान् धा-र्मिकः पुनः । नित्यप्रवासी चोत्साही सात्त्विको धा-र्मिकः शुचिः ४ । गमने चैव यो जातो नानारोगै-र्धनक्षयः । दन्ताघाती महाक्रोधी पिशुनः परनिन्दकः ५ ।यो जातो गमनेच्छायां बहुपुत्रो महाधनः । पण्डितोगुणवान् दाता जायते ञ्च नरोत्तमः ६ । सभायाञ्च यदाजातः कृपणो धनसंयुतः । नानागुणेन गुणवान् धा-र्मिकः पण्डितः शुचिः ७ । आगमने च यो जातो लम्पटोबहुभाषकः । सुहृद्बन्धुविनाशः स्यान्नानाक्लेशश्च जा-यते ८ । भोजने च महादुष्टो मन्दाग्निश्च रुजान्वितः ।कृपणः कटुवाक्यश्च दुःखितो नित्यसेवकः ९ । यो जातोनृत्यलिप्सायां खञ्जो भवति नान्यथा । पुत्रनाशो भ-वेत् तस्य जायानाशो भवेद् ध्रुवम् १० । कौतुके चयदा जातो गुणैः सर्वैः समन्वितः । नानाधनेन धनवान्राजसेवासु तत्परः । यदि दैवाद् भवेत् तुङ्गी स्वगृहीवा कदाचन । तदा सर्वं वैपरीत्यं जायते च नसंशयः ११ । यो जातो राहुनिद्रायां दुःखितः सर्वत-स्तथा । नानास्थाने गतो वापि धनपुत्रविवर्जितः । जाया-याञ्च सुतस्थाने यातो निद्रां विधुन्तुदः । तदा सर्वं वैप-रीत्यं शतजायासमन्वितः १२ । राहोः एवं केतूनाम् ।२२ वैशेविकोक्तेषु द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायात्मकेषुषट्सु पदार्थेषु “द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके समवायिनः”भाषा० “तथा हि पदार्थोद्विविधः भावोऽभावश्च । तत्र भावाःषट् सप्तमस्याभावत्वकीर्तनात्” सि० सु० । अभाव एक इतिपदार्थाः सप्त । तत्र द्रव्यादिपञ्चकस्य अनेकत्वविशिष्टं भावत्वंलक्षणं समवायस्य भावत्वेऽपि एकत्वात् न तत्र प्रसङ्गः ।तत्र च द्रव्यादिषट्कान्यतमत्वम् भावत्वमिति सि० मु० ।सत्तासम्बन्धित्वमिति दिनकरप्रकृतयः । सम्बन्धित्वं समवायसम्बन्धेन तादात्म्येन एकार्धसमवायेन वा बोध्यम् । तेनद्रव्यादित्रिके समवायेन,  सत्तायां तादात्म्येन विशेषेषुएकार्थसमवायेन,  समवाये स्यात्मकसमवायेन स्वरूपसम्बन्धविशेषेण सत्तासम्बन्धसत्त्वानाप्रसङ्गः” । “भावो यथातथाऽभावः कार्य्यवत्कारण सतः” कुसुमा० ।भू--चिन्तायाम् करणे अच् । २३ अन्तःकरणे “भावदुष्टो नशुध्यति” आ० त० । २४ तन्त्रोक्ते पश्वाचारादित्रये “भावस्तुत्रिविधा देवि! दिव्यवीरपशुक्रमात् । दिव्यवीरौमहामावौ अधमः पशुभावकः । वैष्णवः पशुमावेनपूजयेत् परमेश्वरम् । शक्तिमन्त्रे वरारोहे! पशुभावोभयानकः । दिव्ये वीरे महेशानि! जायते सिद्धिरुत्तमा” ।यास्केन साध्यरूपायाः क्रियाया भावत्वमुक्तं यथा“तद् यत्रोभे भावप्रधाने भवतः पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे व्रजति पचतीत्युपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्य्यन्तं,  मूर्त्तंसत्त्वभूतं सत्त्वनामभिर्व्रज्या पङ्क्तिरित्यादिभिः सत्त्वाना-मुपदेशो गौरश्वः पुरुषो हस्तीति भवतीति भावस्य,  आस्तेशेते व्रजति तिष्ठतीति” । आलङ्कारिकोक्तभावस्य द्विविधतासञ्चारिव्यभिचारिभेदात् तत्तच्छब्दे दृश्यम् । २५ सङ्गीत-सङ्गतपदार्थद्योतकहस्तादिचेष्टाभेदे च । “यस्य च क्रिययाक्रियान्तरं लक्ष्यते स भावः” इति व्याकरणपरिभाषिते२५ पदार्थे च तत्र च सप्तमीत्याकरे स्थितम् । भवतीतिभू--कर्त्तरि ण । २७ उत्पत्तियुते षड्विकारयुते चपदार्थे भावविकारशब्दे दृश्यम् । २८ सांख्यमतसिद्धेषुधर्माधर्मादिषु बुद्धिधर्मेषु “संसरति निरुपभोगं भावैरधि-वासितं लिङ्गम्” सा० का० । “भावैरधिवासितं धर्माधर्मज्ञाना-ज्ञानवैराग्यावैराग्यैश्वर्य्यानैश्वर्प्याणि भावास्तदन्विता बुद्धिःतदन्वितञ्च सूक्ष्मशरीरमिति तदपि भावैरधिवा-सितं यथा सुरभिचम्पकसम्पर्काद्वस्त्रं तदामोदवासितंभवति तस्माद्भावैरेवाधिवासितत्वात् संसरति” तत्त्वकौ० ।तेषां करणाश्रितत्वं कार्य्याश्रितत्वञ्च दर्शितं यथा“सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृतिकाश्च धर्माद्याः ।दृष्टाः करणाश्रयिणः कार्य्याश्रयिणश्च कललाद्याः” सा-का० “वैकृतिकानैमित्तिकाः प्राकृतिकाः,  स्याभाविकाःसांसिद्धिकाः भावाः यथा सर्गादावादिविद्वान् भयवान्कपिलो महामुनिर्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्य्यसम्पन्नः प्रादुर्बभूवेतिस्मरन्ति । वैकृतिकाश्च भावाः असांसिद्धिकाः उपायानुष्ठानोत्पन्नाः यथा प्राचेतसप्रभृतीनां महर्षीणाम् । एव-मधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्य्याण्यपि । कार्य्यं शरीरं तदा-श्रयिणस्तस्यावस्याः कललबुद्बुदमांसपेशीकरण्डाङ्गप्रत्यङ्ग-व्यूहाः गर्भस्थस्य,  ततो निर्गतस्य बालस्य बाल्यकौमारयौ-वनयार्द्धकातीति” त० कौ० । २९ तत्तत्पदार्थासाधारणेधर्म च “भावे त्वतलौ” पा० । भावशब्देनासाधारधर्मउच्यते । स च तदितरावृत्तित्वे यावत्तद्वृत्तिधर्मःयथा गोत्वमित्यादौ भावार्थकत्वप्रत्ययेन गवेतरावृत्तित्वेसति सकलगोव्यक्तिवृत्तिधर्मो बोध्यते ।

Capeller

German

 भाव m.
  das Werden,  Entstehen,  Übergehen
in (Loc. o. —°)
 das Dasein,  — sein
(—° in Abstr.),  Zustand,  Verhältnis
Art und Weise,  Betragen
 Gesinnung, 
Gefühl,  Liebe,  Neigung,  Affekt (rh.), 
Herz,  Gemüt,  Denkart
 Voraussetzung, 
Sinn
 Ding,  Wesen
 kluger Mann, 
Herr (d.).

Burnouf

French

 भाव भाव m.
  (भू
 sfx. अ) existence,  naissance:
न असतो विद्यते भावस् la production de ce qui n'est pas ne
se voit pas [c-à-d. on ne voit rien sortir du néant].
		 Etat ou
condition de l'existence,  manière d'être,  mode essentiel d'une ch.
		 Essence
 l'essence suprême.
		 Substance: क्षरो भावस् la
substance divisible.
		 Caractère,  naturel,  les penchants
 âme:
तं सर्वभावेन खामये je l'aime de toute mon âme.
Un être,  un être réel,  un être vivant
 l'ensemble des choses,  le
monde.
		 L'organe sexuel féminin. 
		 Qqf.  homme vénérable,  savant, 
pandit.
		 Qqf.  pouvoir surhumain. 
		 L'idée abstraite exprimée par
une racine,  tg.
भावक m.
  paroles ou gestes exprimant les sentiments.
भावज m.
  (जन्) l'amour
 Kāma.
भावत m.
  f.
  n.
  vous,  votre Excellence.
भावत्क m.
  f.
  n.
  mms.
भावन m.
  (भू au c.) auteur,  celui qui fait exister.
-- N. production.  -- N. et f.
  [आ] production interne des idées ou
des sentiments
		 méditation. 
		 Action de parer ou de parfumer qqn. 
भावबोधक m.
  signe qui exprime une pensée ou un
sentiment.
भावयामि
 pqp. अबीभवम्
 pp. भावित
 (c. de
भू) faire exister,  produire. ac.
		 Méditer de faire,  projeter
contempler.
		 Faire que qqc. continue d'être,  conserver,  entretenir, 
nourrir,  ac.
		 préserver [de la mort],  sauver.
		 Faire exister avec, 
mêler,  couvrir,  गन्धैस् de parfums.
		 Purifier (?).
भावाट m.
  (अट्) signe exprimant une affection du
cœur.
		 Acteur,  mime
		 homme lascif. 
		 Homme vénérable.
		 Qqf. 
décoration,  parure.
भावित्र n.
  (sfx. त्र) les trois mondes
 ciel,  terre, 
enfer.
भाविन् a. (sfx. इन्) qui est
 qui sera
 qui va être.
(भा
 sfx. विन्) brillant. -- F. भाविनी femme
coquette
 femme distinguée.
भावुक a. (sfx. उक) qui produit,  efficient,  efficace.
Qui est
 qui devient.
		 De bon augure,  heureux. -- S. m.
  le mari de la
sœur,  t. de théâtre. -- S. n.
  bonheur
 qualité d'une ch. qui est de
bon augure.
भाव्य a. (sfx. य) qui doit être,  qui sera.

Stchoupak

French

 भाव-
 m.
  fait d'être,  de devenir,  existence,  présence,  état, 
condition,  situation,  transformation en (loc. ifc.) 
 état réel,  réalité
ou vérité de qqch. (iic.) 
 manière d'être,  caractère,  nature
(भावो -अं निगच्छति qui se ressemble s'assemble) 
 état ou disposition
d'esprit,  sentiment,  manière de penser,  opinion,  pensée,  intention,  penchant
 
 esprit ou cœur (en tant que siège des sentiments),  affection 
 ce qui
existe,  être,  chose,  substance 
 (rhét.) manifestations de l'affectivité, 
élément constitutif du rasa 
 (dram. ) appellation donnée à un homme
distingué,  not. au directeur du théâtre par un acteur 
 (gramm. ) notion
fondamentale abstraite du verbe,  (valeur de) passif impers. 
 -एन
réellement,  vraiment 
 -अं कृ- avoir de l'affection pour,  s'éprendre de
(loc.) 
 -अं दृढं कृ- prendre une résolution ferme 
 -अम्
अमङ्गलं ou पापकं कृ- être mal disposé ou avoir de mauvaises
intentions à l'égard de qq'un (loc.) 
 अन्यं -अम् आ-पद्- mourir.
°गत- a. v. parvenu à tel état (ifc.).
°गम्भीरम् adv. du fond du cœur,  de tout cœur 
 gravement, 
profondément.
°गम्य- °ग्राह्य- a. v. à concevoir ou conçu par l'esprit ou par le
cœur.
°बन्धन- a. qui unit les cœurs ou les êtres.
°मधुर- a. exquis par ce qu'il a de naturel (dit d'une peinture).
°मिश्र- m.
  pl.
  honorables gens (terme de théâtre).
°शून्य- a. dénué d'affection sincère.
°संशुद्धि- f.
  pureté d'esprit ou de cœur.
°समन्वित- a. v. doué de pensée profonde ou d'existence.
°समाहित- a. v. doué d'une ferme résolution ou d'esprit concentré.
°स्खलित- nt. offense ou erreur mentale.
°स्थ- a. attaché,  dévoué,  amoureux.
°स्थिर- a. fixé dans le cœur.
°स्निग्ध- a. v. sincèrement attaché,  affectueusement disposé.
भावाकूत- nt. (première) émotion de l'amour,  pensée d'amour.
भावाभाव-कर- m.
  Śiva.
भावाव- a. bon envers les êtres,  affectueux,  tendre.
भावैक-रस- a. qui est sous le seul empire de l'amour.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.