भारत (bhArata)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishभारत (-तं)
1. Bhāratavarsha or India proper, so called from BHA-
RATA, the son of DUSHYANTA, whose patrimony it was. (E. भरत the
the prince and अण् )
2. The great sacred epic-poem of the Hin-
dus. (E. भार weight, त , भारतः having been put by the Rishis
in a scale and weighed against the four Vedas which it was found
to outweigh
thence its usual prefix of Mahā or great: a special
grammatical rule, however, derived it from भरत the prince so
named, because the war narrated in it occurred amongst his descen-
dants.)
(-तः) An actor, a mime.
2. A name of fire.
3. A descen-
dant of BHARATA (-ती)
1. The goddess of speech.
2. Speech.
3. A
quail.
4. A branch of the dramatic art, dramatic recitation or de-
clamation, the delivery of the dialogue that is composed in ela-
borate Sanskrit stanzas.
भरत the inventor of the Indian drama,
अण्
or the name of a sage, whose devotions brought the god-
dess SARASWATĪ from heaven
or again, भॄ to nourish, अतच्,
fem. ङीप् ।
Capeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishभारत - bhArata - - descended from bharata or the bharatas
भारत - bhArata - - inhabiting bharata-varSa [ i.e. India ]
भारत - bhArata - - belonging or relating to the bharatas
भारत - bhArata - - descendant of bharata
भारत - bhArata - - fire
भारत - bhArata - - actor
भारत - bhArata - - land of bharatas i.e. India
भारत - bhArata - - story of the bharatas and their wars
भारत - bhArata - - India
भारत मकर - bhArata makara - - mugger crocodile of India [ Crocodilus palustris - Zoo. ]
भारत-भूमिति-विभाग - bhArata-bhUmiti-vibhAga - - survey of India
सम्राट् तथा भारत-देशीयराज्य - samrAT tathA bhArata-dezIyarAjya - - Crown and the Indian States
भारत bhArata story of the bharatas and their wars
भरेषुजा bhareSujA existing in i.e. fit for wars and battles
भारत bhArata story of the bharatas and their wars
भरेषुजा bhareSujA existing in i.e. fit for wars and battles
Wilson
Englishभारत
(-तं)
1 Bhāratavarṣa or India proper, so called from BHARATA, the son of
DUṢYANTA, whose patrimony it was. (E. भरत the prince, and अण् )
2 The great sacred epic poem of the Hindus. (E. भार weight, त
, भारत
having been put by the Ṛṣis in a scale, and weighed
against the four Vedas which it was found to outweigh
thence its usual
prefix of Mahā or great: a special grammatical rule, however, derives it
from भरत the prince so named, because the war narrated in it occurred
amongst his descendants.)
(-तः)
1 An actor, a mime.
2 A name of fire.
3 A descendant of BHARATA.
(-ती)
1 The goddess of speech.
2 Speech.
3 A quail.
4 A branch of the dramatic art, dramatic recitation or declamation, the
delivery of the dialogue that is composed in elaborate Sanscrit stanzas.
भरत the inventor of the Indian drama, अण्
or the name
of a sage, whose devotions brought the goddess SARASVATĪ from heaven
or again,
भॄ to nourish, अतच्, fem. ङीप्.
Apte
Englishभारत [bhārata], (-ती ) [भरतस्येदम्, भारतान् भरतवंश्यानधिकृत्य कृतो ग्रन्थः अण्] Belonging to or descended from Bharata.
तः A descendant of Bharata
(such as विदुर
सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारतः * 3.2.8
also धृतराष्ट्र, अर्जुन in Bg.).
An inhabitant of Bharatavarṣa or India.
An actor,
An epithet of the sun shining on the south of Meru.
Fire.
तम् India, the country of Bharata
एतदूढगुरुभार भारतं वर्षमद्य मम वर्तते वशे 14.5.
of the most celebrated epic poem in Sanskrit which gives the history of the descendants of Bharata with innumerable episodes. (It is attributed to Vyāsa or कृष्णद्वैपायन, but the work, as we have it at present, is evidently the production of many hands)
श्रवणाञ्जलिपुटपेयं विरचितवान् भारताख्यममृतं यः । तमहमरागमकृष्णं कृष्णद्वैपायनं वन्दे ॥ 1.4
व्यासगिरां निर्यासं सारं विश्वस्य भारतं वन्दे । भूषणतयैव संज्ञां यदङ्कितां भारती वहति ॥ Āryā. 31.
The science of music and dramaturgy founded by Bharata. -ती Speech, voice, words, eloquence
भारतीनिर्घोषः 3
तमर्थमिव भारत्या सुतया योक्तुमर्हसि 6.79
नवरसरुचिरां निर्मिति- मादधती भारती कवेर्जयति K. 1.
The goddess of speech, Sarasvatī
कीरानने स्फुरसि भारति का रतिस्ते Govindarāja.
of a particular kind of style
भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः S. D.* 285.
A quail.
The dramatic art in general.
The Sanskrit speech of an actor.
One of the 1 orders (दशनाम) of Gosāvins, mendicants (Mar. दसनाम गोसावी). -आख्यानम्, -इतिहासः, -कथा the story of the Bhāratas (महाभारत).-मण्डलम्, -वर्षम् India. -सावित्री of a stotra
इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थाय यः पठेत् * 18.5.64.
Apte 1890
Englishभारत a. (ती f.) [भरतस्येदं, भारतान् भरतवंश्य नधिकृत्य कृतो ग्रंथः अण्] Belonging to or descended from Bharata.
तः 1 A descendant of Bharata.
2 An inhabitant of Bharatavarṣa or India.
3 An actor.
4 An epithet of the sun shining on the south of Meru.
तं 1 India, the country of Bharata
Śi. 14. 5.
2 N. of the most celebrated epic poem in Sanskrit which gives the history of the descendants of Bharata with innumerable episodes. (It is attributed to Vyāsa or कृष्णद्वैपायन, but the work, as we have it at present, is evidently the production of many hands)
श्रवणांजलिपुटपेयं विरचितवान् भारताख्यममृतं यः । तमहमरागमकृष्णं कृष्णद्वैपायनं वंदे Ve. 1. 4
व्यासगिरां निर्यासं सारं विश्वस्य भारतं वंदे । भूषणतयैव संज्ञां यदंकितां भारती वहति ॥ Āryā S. 31.
3 The science of music and dramaturgy founded by Bharata.
ती 1 Speech, voice, words, eloquence
भारतीनिर्घोषः U. 3
तमर्थमिव भारत्या सुतया योक्तुमर्हसि Ku. 6. 79
नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति K. P. 1.
2 The goddess of speech, Sarasvatī.
3 N. of a particular kind of style
भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः S. D. 285.
4 A quail.
5 The dramatic art in general.
Monier Williams Cologne
Englishभा॑रत mf(ई)n. descended from Bharata or the Bharatas (applied to Agni either ‘sprung from the priests called Bh°s’ or ‘bearer of the oblation’),
belonging or relating to the Bharatas (with युद्ध संग्राम समर समिति the war or battle of the Bh°s
with or आख्यान with इतिहास and कथा the story of the Bh°s, the history or narrative of their war
with or मण्डल or वर्ष ‘king Bh°s's realm’ i.e. India),
Monier Williams 1872
Englishभारत भारत, अस्, ई, अम् (fr. भरत), de-
scended from Bharata
belonging or relating to the
Bharatas
(with सङ्ग्राम, समिति, युद्ध, स-
मर) the war or battle of the Bharatas
(with
कथा, आख्यान, इतिहास) the story of the Bharatas,
the history or narrative of their war, (in this sense
also भारतम्, n.)
(with वर्ष) India (so called
from its king Bharata, son of Dushyanta
in this
sense also भारतम्, n.)
an inhabitant of India or
Bhārata-varṣa
भारतं सरस्, N. of a lake
(अस्), m. a descendant of Bharata
N. of Agni or
Fire (so called, according to Sāy., either ‘as sprung
from the priests called Bharatas, ’ or ‘as bearer of the
oblation’)
an actor, a mime [cf. भरत]
N. of
Deva-śravas
of Deva-rāta
an epithet of the sun
shining on the south of Meru
(ई), f., N. of a Vedic
goddess (invoked among the Ā-prī deities together
with Ilā and Sarasvatī [cf. आ-प्री] or sometimes with
Hotrā and Varūtrī
according to Yāska, Nirukta
VIII. 13, she is a daughter of Āditya)
the goddess
of speech, Sarasvatī
speech, voice, word, eloquence,
literary composition, the dramatic art, dramatic reci-
tation or declamation
(with वृत्ति) a particular kind
of style
a quail
N. of a river
(ई), m., N. of a
teacher (‘personified speech’)
अश्व-मेध भा-
रत, N. of the author of the hymn Ṛg-veda V. 27.
—भारत-तात्पर्य-निर्णय, अस्, m., N. of a
work.
—भारत-भाव-दीप, अस्, m. ‘light of the
meaning of the Bhārata, ’ N. of Nīla-kaṇṭha's com-
mentary on the Mahā-bhārata.
—भारत-सङ्ग्र-
ह-दीपिका, f. = भारतार्थ-दीपिका, q. v.
—भा-
रत-सत्तम, अस्, m. the best of the descendants
of Bharata.
—भारताचार्य (°त-आच्°), अस्, m., N.
of a preceptor
of Arjuna-miśra (a commentator on
the Mahā-bhārata).
—भारतार्थ-दीपिका (°त-
अर्°), f. ‘light of the meaning of the Bhārata, ’ N. of
a commentary by Arjuna-miśra on the Mahā-bhārata.
—भारतार्थ-प्रकाश, अस्, m. ‘light of the
meaning of the Bhārata, ’ N. of Nārāyaṇa's commen-
tary on the Mahā-bhārata.
—भारती-कवि, इस्, m.,
N. of a poet mentioned in the Śārṅgadhara-paddhati.
—भारती-कृष्णाचार्य (°ण-आच्°), अस्, m., N. of
a preceptor.
—भारती-चन्द्र, अस्, m., N. of a
king.
—भारती-तीर्थ, अम्, n., N. of a sacred
bathing-place
(अस्), m., N. of the author of the
philosophical treatise Pañca-daśī, (he was preceptor
of Mādhavācārya.)
—भारती-यति, इस्, m., N. of
the author of the Tattva-kaumudī-vyākhyā.
—भा-
रती-वत्, आन्, अती, अत्, Ved. accompanied by Bhāratī
(आन्), m. an epithet of Indra.
—भारती-श्री-नृ-
सिंह, अस्, m., N. of a preceptor.
Macdonell
Englishभारत bhā́rata, (ī) derived from the Bharata 🞄(Ṛtvij) or bearing the sacrifice (?), ep. 🞄of Agni
descended from Bharata
belonging 🞄to the Bharata (with yuddha, , saṃgrāma, 🞄m. , samara, , samiti, the battle of 🞄the Bharatas
w. ākhyāna, , itihāsa, , or 🞄kathā, story of the Bharatas
w. maṇḍala 🞄or varṣa, , Bharataʼs realm, India
w. vṛtti, 🞄f. kind of style)
inhabiting India
descendant 🞄of Bharata
ep. of Yudhiṣṭhira: 🞄ī, a Vedic deity, later identified with Sarasvatī, 🞄the goddess of speech
speech, voice
🞄quail
the land of Bharata, India
the story 🞄of the Bharatas and of their struggle (= Mahābhārata, 🞄but sts. distinguished from it).
Benfey
EnglishHindi
Hindiहे भरत के वंशज
Apte Hindi
Hindiभारत
वि* - भरत+अण्
भरत से संबन्ध रखने वाला या भरत की सन्तान
भारतः
- भरत+अण्
भारतवर्ष या हिन्दुस्तान की निवासी
भारतः
- भरत+अण्
अभिनेता
भारतम्
- भरत+अण्
"भरत का देश, भारत"
भारतम्
- भरत+अण्
संस्कृत में लिखा हुआ एक अत्यन्त प्रसिद्ध महाकाव्यजिसमें अन्नत उपाख्यानों के साथ भरतवंशी राजाओं का इतिहास पाया जाता हैं
भारत
वि* - भरतस्येदम्+अण्
भरतवंशी
भारतः
- भरतस्येदम्+अण्
भरतकुल में उत्पन्न
भारतः
- भरतस्येदम्+अण्
भारतवर्ष का निवासी
भारतः
- भरतस्येदम्+अण्
अग्नि
भारतम्
- भरतस्येदम्+अण्
भारतवर्ष देश
भारतम्
- भरतस्येदम्+अण्
संस्कृत का एक महान काव्य
भारतम्
- भरतस्येदम्+अण्
संगीतशास्त्र तथा नाट्यकला
Shabdartha Kaustubha
Kannadaभारत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದವ್ಯಾಸಮಹರ್ಷಿಪ್ರಣೀತವಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಭಾರತಗ್ರಂಥ/ಭರತ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ವಂಶದ ದೊರೆಗಳ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಒಂದು ಇತಿಹಾಸ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-८७), तनु (विस्तारे) "उः" (३-२-१०१)
व्युत्पत्तिः - > भरतान् भरतवंशीयानधिकृत्य कृतो ग्रन्थः, भारं वेदादिशास्त्रेभ्योऽपि सारांशं तनोति
विस्तारः - > "तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्। इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवती सुतः" भा० आदि० १-३८। "महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते"
भारत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಾರತದೇಶ/ಜಂಬೂದ್ವೀಪದೊಳಗಿರುವ (ನಮ್ಮ) ದೇಶ/ಭರತ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಆಳಿದ ದೇಶ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-१२०)
व्युत्पत्तिः - > भरतस्य राज्ञः इदम्
प्रयोगाः - > "एतदुदूढगुरुभार भारतं वर्षमद्य मम वर्तते वशे"
उल्लेखाः - > माघ० १४-५
भारत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭರತ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-१-१२)
व्युत्पत्तिः - > भरतस्य गोत्रापत्यम्
भारत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭರತಮುನಿ ಪ್ರಣೀತವಾದ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ
भारत
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭರತಮುನಿಪ್ರಣೀತ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವ ನಟರು/ಶೈಲೂಷರು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-२-५९)
व्युत्पत्तिः - > भरतेन प्रोकतमधीयते
प्रयोगाः - > "उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। कृतं मयेदं भगवन् काव्यं परमपूजितम्॥ब्रह्मन् वेदरहस्यं च यच्चान्यत् स्थापितं मया। साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां वेदानां विस्तरक्रिया॥ इतिहासपुराणानामुन्मेषं निमिषं च यत्। भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसञ्ज्ञितम्" भा० आदि० १
L R Vaidya
EnglishAufrecht Catalogus Catalogorum
Englishमहाभारत or भारत
1) In the case of Poona and Oppert the parvans or parts of
parvans have noot been marked. Jones 401. 402. Mack. 57.
Cop. 99 (Virāṭaparvan). IO. 378. 465. 468. 497
--514. 546--48. W. p. 103--8. Oxf. 1. 2. 358^a
(fr.). Bodl. 18 (Udyogaparvan and C. by Nīlakaṇṭha).
Paris (B 20. 213--20). Khn. 24 (and C.). B. 2, 60.
62. 64. Report XI. Ben. 57--63. Tüb. 23 (Vana-
parvan). Haug 46 (Dānadharma and C.). Bik. 172
--182. Kāṭm. 1 (and C.). Pheh 15 (Udyogaparvan).
Rādh 40 (and C.). NP. IV, 8--22. 36, etc. Burnell
180^a. Gu. 4 (Ādiparvan). Bh. 10--16. Bhr. 56
--67. 565. 566. Poona 353--56. 359. 376--78.
381. 388. 468--540. 570. 614. 615. 617. 620. 630.
633. 662. II, 4. 11. 16. 17. 23. 34. 38. 86. 112--14.
130--40. 144. 161--68. 191--200. 221. 231. 266
--78. 280. 282--88. Jac. 697 (Virāṭaparvan). Taylor
1, 60. 64. 167. Oppert 5. 307. 583. 911. 1086.
1394. 1573. 1943. 2131. 2154. 2173. 2248. 2562.
2566. 2650. 2765. 2769. 2781. 2856. 2936. 2982.
3008. 3032. 3085. 3437. 3584. 3585. 3663. 3824. 4122.
4233. 4429. 4757. 4773. 4998. 5111. 5117. 5283.
5447. 5503. 5848. 5860. 5890. 6001. 6092. 6099.
6142. 6265. 6309. 6445. 6624. 6963. 7269--72.
7275. 7320. 7417. 7442. 7451. 7619. 8145. II, 21.
26. 29. 31. 34. 49. 52. 70. 126. 181. 201. 251.
261. 267. 268. 290. 303. 304. 307. 835. 965. 1371.
1419. 1506. 1536. 1677. 1788. 2138. 2233--36.
2252. 2272. 2302. 2457. 2490. 2506. 2507. 2531.
2538. 2556. 2570. 2577. 2610. 2789. 2845. 3038.
3041. 3043. 3044. 3072. 3079. 3228. 3453. 3458.
3464. 3465. 3481--83. 3532. 3540. 3549. 3668.
4257. 4258. 4261. 4263. 4269. 4273. 4281. 4304.
4336. 4342. 4346. 4353. 4362. 4373. 4834. 4987.
5551. 5726. 5727. 5731. 5763. 5802. 5867. 5981.
6029. 6200. 6203. 6211. 6222. 6223. 6251. 6364.
6372. 6430. 6466. 6490. 6516. 6683. 6734. 6770.
6800. 6818. 6828. 7125. 7172. 7175. 7489. 7490.
7493. 7497. 7505. 7514. 7595. 7678. 7750. 7788.
7826. 7967. 8511. 8518. 8616. 8619. 8625. 8626.
8635. 8648. 8671. 8679. 8688. 8757. 8818. 8824.
8911. 8946. 9074. 9640. 9736. 9738. 9789. 10289.
10359. Rice 64. 66. BP. 293 (Mokṣadharma).
W. 1510--22. Proceed. ASB. 1869, 224 (Virāṭa-
parvan). Verses from it are given by Kṣemendra.
Śp. p. 88. Skm. Sbhv. Padyāvalī.
C. Oppert 2676. 2764. 2967. 5905. 6143. 6144.
6203. 7365. II, 27. 331. 351.
C. Mahābhāratatilaka. Oppert II, 4794.
C. Mahābhāratanirvacana. Oppert 6961.
C. Yakṣapraśna. Oppert 7366.
C. Lakṣāvatāra. Oppert 2932.
C. Bhāratārthadīpikā by Arjunamiśra. W. p. 104
--6. Oxf. 2^b. L. 2126. 2158. B. 2, 62. 64.
Bh. 13. 15. Poona 476. 483. 485.
C. Vyākhyāratnāvalī by Ānandapūrṇa Muni Vidyāsā-
gara. Burnell 184. Bh. 15.
C. Vākyadīpikā by Caturbhuja Miśra. W. p. 104.
105. Bh. 13.
C. Jñānadīpikā by Devabodha. W. p. 105. L.
527. 3009. 3010. Bh. 13.
C. Gūḍhārthaprakāśikā by Nandakiśora. Sūcī-
pattra 67.
C. by Nandanācārya. Burnell 184^b (Mokṣadharma).
C. Bhāratārthaprakāśa by Nārāyaṇa Sarvajña. W.
p. 105. 107. Oxf. 2^a. Burnell 184^a. Bh. 13.
C. Bhāratabhāvadīpa by Nīlakaṇṭha Cāturdhara.
Jones 401. 402. IO. 378. 465. 468. 546--48.
W. p. 106--8. 110. Oxf. 1. 2. L. 1199.
B. 2, 62. Ben. 57--61. NP. IV, 8--22. 36,
etc. Bh. 10--12. Poona 441. 477. 479.
486--91. 495. 496. 505--8. 511. 512. 519.
523--25. 538. 539. 620. 623. II, 34. 140.
163--68. 195. 221. 266. 270--78. 282--88.
Oppert II, 4335. 6786. W. 1510--22.
C. by Paramānanda Bhaṭṭācārya. Burnell 184^a
(Mokṣadharma).
C. by Yajñanārāyaṇa. Mack. 60. Burnell 184^b.
Oppert II, 4835.
C. by Ratnagarbha. B. 2, 64.
C. Prakāśinī or Virodhabhañjinī by Rāmakṛṣṇa.
L. 2084--96. Burnell 184^a.
C. by Lakṣmaṇabhaṭṭa. Burnell 184^a.
C. Durbodhapadabhañjinī by Vimalabodha. L. 3011.
B. 2, 64. Ben. 63. Burnell 184^a.
C. by Vaiśampāyana. Burnell 184^a. He quotes
Devasvāmin.
C. by Śrīnivāsācārya. Burnell 184^a.
Mahābhārate Gaṅgāmāhātmya. H. 30.
--Nalopākhyāna q. v.
--Bhīṣmastavarāja q. v.
--Viṣṇusahasranāman q. v.
--Śivastotra. Burnell 202^a. BP. 294.
--Sāvitrī. Paris (B 95 b). Taylor 1, 356.
Oppert 3664. 4431. Peters. 1, 117.
--Somavatīkathā. Ben. 53.
--Hariścandropākhyāna. Oppert II, 2540. 9866.
Lanman
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetankhur 'phel
भारत
rgya
१) कल २) जाल ३) ४) भारत ५) मुद्रा ६) वागुरा ७) समृद्धि
rgya gar
भारत
rgyas byed
१) भरत २) भारत ३) स्फो+ृ+नो नागराजा
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: भारतम्
Root: भारत
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Name of Bhāratavarṣa
south of Himālayas
Shloka(s):
3|1|5|2 ► नाभीदं भारतं वर्षं हिमाद्रेस्तच्च दक्षिणम्॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
3|1|6|1 ► तेन हैमवतं नाम पराण्यप्येवमुन्नयेत्। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|1|5|2 ⇢ नाभीदम् (नाभीद) (नपुं) ⇒ Epithet of Bhāratavarṣa ⇒
➠ 3|1|5|2 ⇢ भारतम् (भारत) (नपुं) ⇒ Name of Bhāratavarṣa
south of Himālayas ⇒
➠ 3|1|6|1 ⇢ हैमवतम् (हैमवत) (नपुं) ⇒ Epithet of Bhāratavarṣa ⇒
Related word(s):
Mahabharata
EnglishBhārata^1 (pl. ºāḥ) (= Bharatāḥ): I, 3122 (pūrve), 3727 (the people of Bharata), 3731 (v. Saṃvaraṇa: “the Bh. dwelt in the forests on the banks of the Sindhu for 1, 000 years”), 3732 (the people of Bh.), 3733, 3735 (the people of Bh.), 4107 (the people of Hāstinapura), 4156 (the people of Bh.), 4973 (principally the Duryodh.), 6431 (i.e. Pān tavāḥ), 6439 (do.)
II, 2096 (ºānāṃ kulaghnaḥ = Duryodhana), 2236, 2656 (i.e. the Duryodh.)
III, †1363 (ºānāṃ carāḥ, i.e. of the Duryodh.), 11898
V, †684, †698, †885, 923 (ºānāṃ pitāmahaṃ = Bhīshma), 966 (Bhāratānāṃ virodhāt, i.e. the Pāṇḍavāḥ and the Duryodh.), †2575, 2671 (the Pāṇḍ. and the Duryodh.), 2726, 3009, 4294 (= the Duryodh.), 4298 (Bhāratāndhaka-Vṛshṇayaḥ), 4896 (i.e. the Duryodh.), 5314 (pitāmahaṃ Bhāºānāṃ = Bhīshma)
VI, 496 (Bhāºānāṃ pitāmahaḥ = Bhīshma), 597 (ºānām abhūd yuddhaṃ, i.e. the Pāṇḍ. and the Duryodh.), 3084 (ºānāṃ pitāmahaḥ = Bhīshma), 3815 (do.), 4688 (do.), 5203 (ºānāṃ camūṃ prati = the Duryodh.), 5327 (ºānāṃ pitāmahaṃ = Bhīshma), 5436 (do.), 5677 (do.), 5703 (ºānāṃ mahattamaṃ = Bhīshma), 5704 (ºānāṃ pitāmahe = Bhīshma), 5733 (ºānāṃ mahārathaṃ, i.e. Bhīshma)
VII, 96 (Bhāºānāṃ pitāmahaṃ, i.e. Bhīshma), 1424 (sarvaºharshaṇaḥ = Arjuna), 1736 (ºsainyānāṃ, i.e. the Duryodh.), 1943 (ºvāhinīṃ, i.e. the Duryodh.), 3043 (ºānāṃ mahātmanāṃ), 5015 (ºsainyasya, i.e. the Duryodh.), 5640 (i.e. the Duryodh.), 5927 (do.), 6158 (do.), 7519 (ºānāṃ mahārathaḥ, i.e. Citrasena), †8155 (i.e. the Duryodh.)
VIII, 3645 (ºānāṃ mahārathau Bhīshma-Droṇau), †3829 (ºānāṃ balaṃ, i.e. the Duryodh.), 4265 (ºān daśa, i.e. ten Duryodh.), 4958 (ºānāṃ patiṃ Duryodhanaṃ), 4976 (i.e. the Duryodh.)
IX, 1672
XII, 13680 (Kuravo nāma)
XIII, 3690, 7756
XIV, 1809? (Mahābhārata-yuddhaṃ tat), 2409? (do.).
Bhārata^2 (“a descendant of Bharata”): I, 7446.
Bhārata^3, ºtī (adj.): I, 371 (ºṃ kulaṃ), 534 (ºt{??} senā = the army of the Kurus), 2233 (ºtīṃ kathāṃ = Mahābhārata), 2324 (do.), 2759 (ºṃ vaṃśaṃ), 3122 (ºī kīrttiv, ºaṃ kulaṃ), 3876 (ºṃ kulaṃ), 4271 (ºṃ vaṃśaṃ)
II, 676 (ºto vaṃśe), 1219 (ºṃ puraṃ)
III, 1930 (ºtī camūḥ, i.e. the Duryodh.)
IV, 1241 (ºīṃ senāṃ)
V, 161 (ºte vaṃśe), 2102 (senāºtī, i.e. the Duryodh.), 2315 (ºtī, sc. senā, i.e. the Duryodh.), 4190 (ºīṃ, sc. lakshmīṃ), 4811 (Mahābhāratam āhavaṃ)
VI, 130 (kīrtiścaºī), 4548 (ºtī mahācamūḥ = the Duryodh.), 5229 (ºtīṃ, sc. senāṃ, i.e. the Duryodh.), 5769 (samitir… Bhāratī)
VII, 28 (ºtī, sc. senā), 1724 (senāṃ Bhºīṃ, i.e. the Duryodh.), 3363 (ºīṃ senāṃ, i.e. the Duryodh.), 3397 (do. = do.), 4205 (sc. senāṃ, i.e. the Duryodh.), 4216 (do. = do.), 4218 (do. = do.), 4873 (senā, i.e. the Duryodh.), 5133 (ºīṃ camūṃ, i.e. the Duryodh.), 5325 (do. = do.), 5846 (ºtīmadhyaṃ, i.e. the Duryodh.), 5927 (ºīṃ, sc. senāṃ), 6536 (ºtī, sc. senā, i.e. the Duryodh.), 6668 (ºī senā), 6671 (ºī senā) (principally the Duryodh.?), 6968 (ºtī senā = the Duryodh.), 7219 (ºtī senā, i.e. the Duryodh.), 8441 (ºīṃ, sc. senāṃ)
VIII, 2850 (ºtī camūḥ = the Duryodh.), 3037 (ºtī senā, i.e. Pāṇḍav.), 3525 (ºtī camū, i.e. the Duryodh.), 3686 (ºtī senā = the Duryodh.), †3815 (ºtī pṛtanā), 3843 (ºtīṃ, sc. senāṃ, i.e. the Duryodh.)
IX, 1491 (ºtīṃ senāṃ, i.e. the Duryodh.)
XII, 12228 (varshaṃ), 13646 (ākhyānaṃ)
XVI, 51 (yuddhe)
XVIII, 192 (ºtvāt).
Bhārata^4--17 = (1) Abhimanyu Ārjuni, (2) Arjuna Pāṇḍava, (3) Bhīmasena Pāṇḍava, (4) Bhīshma Śāntanava, (5) Śāntanu, (6) Dhṛtarāshṭra Vaicitravīrya, (7) Duḥśāsana Dhārtarāshṭra, (8) Duryodhana Dhārtarāshṭra, (9) Janamejaya Pārikshita, (10) Nakula Pāṇḍava, (11) Pāṇḍu Vaicitravīrya, (12) Sagara, (13) Vidura Vaicitravīrya, (14) Yudhishṭhira Pāṇḍava:-(1) Abhimanyu: IV, 2325 (Matsya-Bhāratayoḥ). (2) Arjuna: I, 5398, 5525, 6524, 6621, 6713, 6733, 6762, 6769, 7812
II, 4, 61, 1050, 2425, 2426
III, 507, 1459, 1486, 11948, 11992, 12026, 12192, 12288, 12309, 17268
IV, 17, †1666, †2158 (Bhārata-Matsya-vīrau, i.e. Arjuna and Uttara)
V, 2832, 2833, 5512
VI, 892, 896, 975, 1035, 1138, 1252, 1324, 1354, 1358, 1363, 1401, 1405, 1429, 1516, 3582, 3584, 4980, 5736
VII, 5927, 6391, 6428, 7838
VIII, 2827, 2867, 2869, 2878, 2999, 3017, 3021, 3034, 3441, 3486, 3635, 3650, 3651, 3683, 3703, 3719, 3740, 3744, 3746
X, 672
XII, 596, 774, 13159, 13166, 13170, 13171, 13246, 13268, 13297, 13560, 13584
XIV, 390, 2116, 2440
XVI, 169 (ought to have been Vasudeva), 286, 290. (3) Bhīmasena: I, 4880
II, 2423, 2431
III, 1365, 1415, 1416, 10895, 11222, 11283, 11289, 11326, 17275
IV, 524, 528, 555, 557, 588, 615, 687, 688, 722, 1085
V, 2761, 2790, 5474, 5475
VI, 2275, 3424
VII, 5511
IX, 3402, 3403
X, 756(?)
XI, 393. (4) Bhīshma: I, 4028, 4034, 4107, 4154, 4231
II, 1352(?), 1355(?) (Yudhishṭhira?), 1472, 1481, 1545
V, 6071 (C. Bhārata, voc. instead of nom.), 7023, 7056, 7259
VI, 507, 523, 5462
VII, 98, 108
XII, 1822, 1836, 1837, 1854, 1957, 2126, 2597, 2917, 4210, 4551, (4552), 4716, 4727, 4779, 5247, 5321, 5928, 6026, 6028, 7153, 7641, 7984, 8021, 9259, 9270, 9755, 9855, 11078, 11079
XIII, 374, 1676, 1681, 2631, 2927, 2930, 3065, 3222, 3229, 3235, 3237, 3268, 3375, 3697, 5146, 6199, 6244. (5) Śāntanu: I, 3963, 3967. (6) Dhṛtarāshṭra: I, 238, 4516, 4764, 5597, 5686, 7462, 7471, 7493, 7498, 7499, 7509
II, 1756, 1807, 1809, 1812, 1821, 1822, 1875, 1907, 1911, 1928, 1932, 1962, 2095, 2108, †2120, 2433, 2481, 2482, 2630, 2635, 2636, 2641
III, 285, 313, 318, 343, 459, 14837
V, †691(?), †950, 955 (ºāgrya!), 1038, 1066, 1099, 1167, 1256, 1286, 1345, 1388, 1392, 1415, 1431, 1438, 1441, 1444, 1447, 1543, †1553, 1566, 1656, 1691, 1788, 2121, 2142, 2147, 2159, 2163, 2174, 2185, 2189, 2197, 2200, 2203, 2210, 2211, 2272, 2278, 2324, 2334, 2387, 2388, 2391, 2563, 3061, 3386, 3389, 3395, 3409, 3428, 3443, 3494(?), 4300, 4390, 4391, 4730, 5409, 5410, 5885
VI, 40, 64, 91, 114, 138, 146, 152, 200, 207, 227, 313, 317, 331, 344, 399, 408, 430, 487, 613, 693, 755, 756, 854, 1621, 1660, 1690, 1692, 1700, 1712, 1721, 1775, 1798, 1851, 1862, 1895, 2149, 2203, 2205, 2275, 2284, 2286, 2324, 2359, 2363, 2424, 2449, †2649, †2651, 2727, 2773, 2801, †2807, 2817, 2914, 3077, 3184, 3186, 3244, 3275, 3278, 3311, 3406, 3412, 3447, 3475, 3489, 3550, 3618, 3625, 3627, 3667, 3675, 3717, 3750, †3787, 3831 (only in B.), 3873, 3876, 3969, 3995, 4164, 4314, 4336, 4365, 4370, 4383, 4399, 4400, 4502, 4537, 4546, 4551, 4597, 4628, 4634, 4660, 4686, 4762, 4882, †4884, 4893, 5008, 5010, 5109, 5122, 5163, 5195, 5218, 5337, 5501, 5635
VII, 42, 466, 483, 492, 592, 600, 819, 890, 919, 957, 1041, 1098, 1336, †1452, 1471, 1571, 1630, 1640, 1652, 1655, 1737, 1738, 1757, 1823, 1886, 2915, 3124, 3282, 3302, 3322, 3356, 3364, 3400, 3485, 3520, 3521, 3562, 3639, 3653, 3678, 3752, 3935, 3982, 3994, 4011, 4021, 4026, 4033, 4153, 4494, 4577, †4688, 4816, 4823, 4957, 4968, 4969, 4994, 5074, 5077, 5097, 5222, 5306, 5400, 5426, 5513, 5628, 5640, 5687, 5761, 5827, 5925, 5940 (B.
C. has ºaḥ-Yuyudhāna), 6238, 6453, 6615, 6618, 6625, 6636, 6724, 6774, 6861, 6878, 6881, 6897, 6924, 6943, 7100, 7197, 7252, 7253, 7285, 7319, 7369, 7409, 7437, 7439, 7496, 7504, 7520, 7542, 7550, 7594, 7598, 7606, 7608, 7615, 7768, 7794, 7911, 8111, 8392, 8394, 8482, 8520, 8539, 8593, 8608, 8693, 8722, 8816, 8898, 9027, 9279, 9358, 9369, 9415, 9421
VIII, 53, 362, 399, 547, 553, 589, 629, 712, 736, 739, 741, 749, 804, 952, 959, 979, 980, 982, 1007, 1011, 1029, 1038, 1078, 1079, 1117, 1157, 1175, 1190, 1243, 1390, 1675, 2247, 2315, 2365, 2386, 2502, 2527, 2530, 2555, 2559, 2606, 2625, 2676, 2677, 2706, 2742, 2751, 2788, 2835, 2911, 3088, 3093, 3219, 3246, 3283, 3634, 3751, †3815, †3829, 3888, 3898, 3934, 3967, 3992, 3993, 4117, 4379, 4432, †4621, †4702, †4763, 4775, †4787
IX, 32, 39, 136, 190, 328, 371, 384, 407, 417, 422, 427, 431, 456, 681, 718, 721, 738, 839, 855, 952, 971, 981, 1001, 1088(?), 1133, 1137, 1151, 1167, 1176, 1260, 1356, 1363, 1401, 1402, 1446, 1496, 1506, 1507, 1518, 1533, 1564, 1580, 1581, 1726, 1729, 1759, 1965, 3080, 3189, 3201, 3204, 3296, 3307, 3413, 3444, 3492, 3542, 3543, 3549, 3624
X, 33, 39, 268, 271, 272, 278, 303, 330, 335, 348, 417, 434, 547
XI, 31, 49, 51, 94, 97, 166, 170, 182, 185, 190, 195. 207, 228, 236, 239, 251, 256, 306, 346, 350, 768. 776: XII. 4561, 4566
XV, 404, 749, 750. (7) Duḥśāsana: III, 15091
VII, 4887. (8) Duryodhana: II, 1763, 1968, 2092(?)
III, 294, 14773, 14836, 14837, 15031, 15049, 15051, 15225, 15226, 15290, 15293, 15337
IV, 881, 890, 920, 966
V, 2379, 2494, 2922, 3254, 3472, 3494, 3498, 3674, 4129, 4134, 4149, 4163, 4164, 4167, 4200, 4266, 4353, 5069, 5828, 5892, 5896, 5901, 5911, 5935, 5940, 5965, 6012, 6040, 7002, 7048, 7092, 7142, 7159, 7161, 7173, 7179, 7187, 7203, 7204, †7207, 7235, 7267, 7288, 7338, 7367, 7438, 7463, 7482, 7495, 7570, 7571
VI, 3035, 3930, 4443 (PCR.), 4469, 5816
VII, 152, 437, 3449, 5339, 6555, 6561, 6975, 7149, 7151, 7159, 7666, 8445, 8921, 9020
VIII, 359, 1286, 1287, 1291, 1318, 1626, †4829, †4832
IX, 193, 213, 974, 1686, 1768, 1773, 1776, 1777, 1805, 1858, 1876, 3333
X, 506, 529
XII, 4567. (9) Janamejaya: I, 2175, 2496, 2498, 2521, 2522, 2527, 2529, 2538, 2553, 2609, 2632, 2708, 3110, 3117, 3124, 3125, 3162, 3205, 3207, 3212, 3424, 3712, 3720, 3721, 3749, 3908, 4020, 4040, 4049 (B. Bhārata, C. ºtaḥ), 4099, 4146, 4289, 4320, 4373, 4375, 4380, 4383, 4395, 4513, 4539, 4641, 4784, 4936, 4975, 4994, 4996, 5236, 5293, 5312, 5339, 5370, 5391, 5440, 5462, 5511, 5715, 5814, 5899, 5901, 5973, 6180, 6185, 6241, 6277, 6284, 6300, 6360(?), 6953, 7206, 7250, 7524, 7528, 7742, 7780, 7783, 7811, 7814, 7816, 7818, 7821, 7858, 7874, 7912, 8023, 8029, 8066, 8069, 8120, 8293, 8327, 8337, 8348, 8435, 8448
II, 15, 75, 101, 135, 514, 541, 762, 821, 834, 943, 970, 976, 981, 1094, 1112, 1156, 1195, 1247, 1263, 1432, 1487, 2052, 2289, 2481, 2492, 2513(?)
III, 262, 410, 426, 1612, 1665, 4038, 10097, 10469, 10972, 10985, 11133, 11341, 11427, 11513, 11709, 11772, 11898, 12441, 13213, 13488, 14860, 14880, 14903, 14958, 14978, 14998, 15104, 15182, 15186, 15272, 15344, 15611, 15801, 16926, 17056
IV, 6, 462, 826, 828, 1005, 1067, 1271, 1599, 1705, 1998, 2014, 2032, 2082, 2348
V, 152, 178, 210, 598, 1572, 1802, 1917, 2212, 3002, 3376, 5243, 5276, 5390, 5696, 5698, 7614, 7622, 7652
VI, 495, 496
VIII, 10, 5041
IX, 1996, 2205, 2207, 2218, 2248, 2270, 2273, 2366, 2368, 2401, 2445, 2498, 2546, 2550, 2568, 2572, 2582, 2586, 2603, 2605, 2607, 2608, 2612, 2620, 2623, 2625, 2626, 2629, 2632, 2641, 2642, 2646, 2649, 2713, 2768, 2772, 2787, 2788, 2851, 2864, 2869, 2913, 2918, 2925, 2959, 2964(!?), 3511
XI, 325, 412, 503 (ought to have been Kṛshṇa), 742, 787
XII, 1383, 1395, 1399, 1411, 1466, 5632, 6127, 12999, 13029, 13615, 13632, 13718
XIII, 1304
XIV, 1624, 1627, 1635, 1717, 1738, 1739, 1741, 1759, 1862, 1886, 1887, 1964, 2041, 2045, 2063, 2125(?), 2145, 2163, 2186, 2205, 2233, 2254, 2258, 2537, 2658(?), 2692, 2816, 2827, 2845
XV, 134, 174, 513, 524, 589, 619, 727, 774, 917, 1055
XVI, 39, 46, 97, 149, 195, 222
XVIII, 56, 87, 177, 221, 233, 246. (10) Nakula: V, 5476 (= Ulūka?). 5477
XII, 6149, 6172. (11) Pāṇḍu: I, 4478, 4568, 4579, 4682, 4750. (12) Sagara: III, 8847. (13) Vidura: I, 7382 (Janamejaya?), 7521
II, 1782, 2130
III, 256. (14) Yudhishṭhira: I, 6360 (? one expects Pāṇḍavāḥ)
II, 42(?) (Janamejaya?), 156, 161, 208, 240, 274, 286, 304, 346, 377, 420, 431, 438, 442, 448, 455, 462, 475, 478, 504, 565, 605, 743, 1327, 1428, 1639, 2445, 2492(?), 2504(?), 2513(?), 2581
III, 128, 142, 618, 715, 797, 802, 812, 813, 828, 844, 995, 1001, 1016, 1120, 1121, 1145, 1251, 1271, 1345, 1351, 2077, 2104, 2135, 2200, 2216, 2219, 2264, 2350, 2391, 2516, 2637, 2705, 2867, 2874, 2919, 2945, 4075, 5010, 5031, 5040, 5052, 5056, 5062, 5076, 5082, 6028, 6030, 6049, 6052, 6058, 6060, 6065, 7006, 7046, 7088, 7089, 7098, 8026, 8029, 8040, 8050, 8060, 8067, 8068, 8101, 8115, 8181, 8184, 8221, 8225, 8260, 8326, 8355, 8357, 8376, 8465, 8493, 8528, 8532, 8562, 8632, 8640, 8643, 8667, 8813, 8832, 9902, 9984, 9985, 10133, 10134, 10201, †10214, 10304, 10316, 10409, 10457, 10497, 10523, 10546, 10704, 10714, 10753, 10764, 10805, 10820, 10830, 10847, 10849, 10861, 10991, 11448, 11485, 11804, 11824, 11882, 11962, 11994, 12009, 12051, 12093, 12100, 12122, 12140, 12142, 12169, 12230, 12252, 12275, †12327, †12328, 12872, 12873, 12888, 12904, 12908, 12976, 13113, 13376, 13422, 13491, 13621, 13647, 14119, 14232, 14432, 15357, 15386, 15952, 16074, 16228, 16505, 16526, 16658, 16712, 17245, 17435
IV, 28, 31, 77, 79, 89, 157, 226, 228, 555
V, 205, 377, 436, †689, 2585, 2688, 2689, 2711, 4470, 5083 (Bhārata, B.
C. has ºaṃ), 5087, 5140, 5427
VI, 1545, 4940
VII, 2013, 8358
VIII, 2155, †3375, †3503, †3505, 5001
IX, 350(?), 351(?), 1748, 1780, 1792, 3482
X, 616, 629, 768, 792
XI, 321, 2742 (ought to have been Kuśika)
XII, 47, 82, 110, 115, 117, 118, 133, 290, 338, 344, 371, 376, 381, 397, 409, 410, 440, 477, 536, 606, 620, 702, 703, 1072, 1146, 1147, 1155, 1157, 1159, 1188, 1192, 1205, 1207, 1219, 1240, 1241, 1255, 1433, 1437, 1465, 1515, 1759, 1932(?), 2044, 2086, 2136, 2248(?), 2280, 2294, 2304, 2307, 2312, 2468, 2469, 2470, 2476, 2483, 2492, 2536, 2626, 2670, 2720, 2736, 2832, 2836, 2838, 2923, 3055, 3057, 3124, 3128, 3229, 3268, 3281, 3298, 3331, 3354, 3361, 3460, 3461, 3578, 3686, 3692, 3705, 3757, 3769, 3786, 3792, 3961, 3963, 3980, 3989, 3997, 4007, 4023, 4026, 4191, 4197, 4243, (4330), 4351, 4437, 4520, 4524, 4553(?), 4647, 4735, 4741, 4748, 4772, 4823, 4825, 4877, 4880, 4924, 4927, 4928, 5129, 5132, 5248, 5360, 5414, 5428, 5436, 5440, 5463, 5876, 5902, 5920, 5961, 5979, 5983, 5998, 6040, 6078, 6317, 6351, 6387, 6389, 6448, 6587, 7077, 7093, 7095, 7148, 7537, 7540, 8009, 8088, 8185, 8344, 8431, 9296, 9450(?), 9548, 9795, 9838, 9847, 9853, 10003, 10146, 10155, 10165, 10185, 10211, 10213, 10221, 10264, 10267, 10347, 10497, 10502, 10533, 11109, 11139, 11160, 11168, 11170, 11171, 11186, 11189, 11194, 11195, 11516, 11545, 11854, 12183, 12204, 12218, 12252, 12259, 12260, 12425, 12577, 12616, 12621, 12645, 12819, 12846, 12988, 13942
XIII, 89, 102, 159, 180, 220, 345, 406, 410, 426, 444, 445, 598, 602, 650, 972, 975, 998, 1033, 1380, 1576, 1578, 1588, 1591, 1607, 1610, 1617, 1635, 1637, 1656, 1658, 1662, 1666, 1672, 1675, 1939, 1947, 1958, 1970, 2084, 2192, 2274, 2349, 2355, 2358, 2427, 2498, 2508, 2513, 2517, 2519, 2554, 2613, 2619, 2630, 2722, 2730, 2762, 2806, 2828, 2833, 2859, 2951, 2995, 3016, 3047, 3076, 3077, 3080, 3081, 3098, 3100, 3282, 3347, 3348, 3364, 3366, 3723, 3831, 3877, 3930, 4320, 4321, 4325, 4374, 4378, 4415, 4422, 4644, 4649, 4652, 4678, 4679, 4755, 4793, 4814, 4910, 5059, 5076, 5080, 5081, 5082, 5083, 5095, 5098, 5103, 5114, 5115, 5128, 5130, 5141, 5146(?), 5348, 5363, 5433, 5444, 5447, 5464, 5466, 5479, 5492, 5493, 5504, 5523, 5529, 5563, 5611, 5686, 5697, 5706, 5714, 5921, 6280, 6281, 6913, 7134, 7161, 7186, 7370, 7473, 7488, 7538
XIV, 40, 43, 48, 68, 97, 332, 335, 2080
XV, 157, 181, 187, 197, 214, 222, 223, 240, 249, 681, 708, 1024, 1046, 1078
XVII, 90, 94
XVIII, 61, 114.
Bhārata^18 (ṃ) (= Mahābhārata): I, 19 (Bhāratasyetihāsasya), 52 (Manv-ādi Bhārataṃ kecit…), 77 (Lekhako Bhārata syāsya), 85 (ºsūryeṇa), 92 (ºdrumaḥ), 96 (abravīd Bhārataṃ loka mānushye 'smin mahān ṛshiḥ), 98 (śrāvayām āsa Bhārataṃ), 101 (caturviṃśalisāhasrīṃ cakre Bhārata-saṃhitāṃ), 247 (ºādhyayanaṃ), 255 (anukramaṇikādhyāyaṃ Bhāratasyemam āditaḥ), 257 (ºsya vapuḥ), 259, 262 (adhītaṃ Bhārataṃ tena), 264 (ekataś caturo vedān Bhārataṃ caitad ekataḥ), 303 (ºākhyānaṃ), 308 (tad etad Bhārataṃ nāma kavibhis tūpajīvyati), 311 (Bhāratasyetihāsasya…parvasaṅgrahaḥ), 360 (samāso Bhāratasyāyam atroktaḥ parvasaṅgrahaḥ), 516 (pañcamaṃ parva Bhārate), 526 (shashṭham etat samākhyātaṃ Bhārate parva), 539 (saptamaṃ Bhārate parva), 548 (ashṭamaṃ parva Bhāratacintakaiḥ), 592 (ślokasaptaśatī cāpi pañcasaptatisaṃyutā | saṃkhyayā Bhāratākhyānam uktaṃ Vyāsena dhīmatā), 644 (etat sarvaṃ samākhyātaṃ Bhārataparvasaṅgrahaḥ), †655 (yo Bhārataṃ samadhigacchati…), †658 (ºkathām…), 2202 (mahat), 2313 (yo 'dhīte Bhāºm puṇyaṃ), 2314 (Bhāºṃ paṭhan), 2329, 2330 (idaṃ), 2419, ††3841 (idaṃ)
XII, 13315 (śatasahasrād ºākhyānavistarāt), 13649 (ºārthān), 13650 (id.), 13651 (id.)
XIII, 3682, 6069(?), 7159 (ºkathāṃ)
XVIII, 196, 202 (ºādhyayanāt), 208 (ºSāvitrīṃ), 209, 210 (ākhyānaṃ), 211--12, 214, 218, 220, 221 (śrutvā Bhārata Bhºṃ), 233 (id.), 262, 290 (bhavishyaṃ?), 295 (ºśravaṇe), 296--8, 300.
Bhārata^19 = ºsaṃgrāma (“the war of the Bhāratas”): XII, 1716 (Nīl.).
Bhārata^20 (ṃ) (= Bhaºvarsha). § 574 (Jambūkh.): VI, 9, 317
XII, 12228.
पुराणम्
Englishभारत / BHĀRATA (mahābhārata). An epic written by vyāsa.1) General information. The mahābhārata is an epic. bharata is acclaimed as the first emperor of bhārata. The theme of this great epic is the fight between the two lines of princes belonging to the dynasty of bharata. That is why the book is called mahābhārata. The great size of the volume and the greatness of the wisdom contained therein have contributed much to its getting the name, mahābhārata. Once the devas put the mahābhārata in one pan of a balance and the Vedas in the other pan. Then the devas were convinced that the mahābhārata weighed more than all the Vedas put together. (Ślokas 269-271, Chapter 1, Ādi Parva, M.B.).(* Purā kila suraiḥ sarvaiḥ sametya tulayā dhṛtam
Caturbhyaḥ sara{??}asyebhyo Vedebhyo hyadhikaṁ yadā
Tadā prabhrti loke'smin mahābhāratamucyate
Mahatve ca gurutve ca dhriyamāṇaṁ yaśo'dhikam
Mahatvād bhāravatvāc ca Mahābhāratamucyate.) This book contains over a lakh of verses. There is no subject on earth which is not dealt with in the mahābhārata. None of the world's epics is so big as mahābhārata. In size the mahābhārata is double that of Homer's Iliad and Odyssey put together. The following poem about it is worth mentioning now:Yathā samudro bhagavan
Yathā ca himavān giriḥ ।
Khyātāvubhau ratnanidhī
Tathā bhāratamucyate ।। mahābhārata is not a mere epic. It is a whole literature in itself containing a philosophy which has been an unfailing and perennial source of spiritual strength to the people of india. Above all it has for its core the gītā which is perhaps the noblest of scriptures.
The mahābhārata comprises eighteen books, each book being called a Parva. There are 2109 chapters in it, the chapters differing in size. Besides, there is an annexe called harivaṁśa which deals with the life and history of śrī kṛṣṇa.2) Contents. The contents of each Parva are succinctly given below: The Parvas are so named as to give a hint of their central theme.(1) Ādi Parva. (Ādi = beginning). pāṇḍu and dhṛtarāṣṭra, king of the candra dynasty, are brothers. bhīṣma brought them up. dhṛtarāṣṭra was born blind and he got a hundred children of his wife gāndhārī. They were called the kauravas. pāṇḍu had two wives kuntī and mādrī and got of them five sons called the pāṇḍavas headed by the eldest yudhiṣṭhira.(2) Sabhā Parva (Sabhā = court). The pāṇḍavas and kauravas lived together in the court at hastināpura. There, the kauravas entered into a game of dice with yudhiṣṭhira and through the deceitful tactics engineered by the keen-witted śakuni, yudhiṣṭhira was defeated and he lost everything he possessed. The pāṇḍavas were then compelled to go into exile to the forests for twelve years and spend another year after that incognito. If they were found out during that period of incognito they were to go into exile for another term of twelve years. The pāṇḍavas accompanied by pāñcālī left for the forests.(3) Vana Parva (Vana = forest). This is one of the longest of Parvas and describes the life of the pāṇḍavas in the forest Kāmyaka. The well known stories ‘Nala Carita’ and ‘Kirātārjunīya’ are told in this Parva’.(4) virāṭa Purva. (virāṭa = name of a King). The pāṇḍavas after completing their term of exile in the forests spent the year of their life in incognito at the court of King virāṭa. Many wonderful events took place during their stay there and this Parva deals in detail about them.(5) bhīṣma parva (bhīṣma = The first Generalissimo of the kauravas). The great mahābhārata war was fought in the vast expanse of kurukṣetra lying to the northwest of Delhi. bhīṣma was the first generalissimo of the kauravas and dhṛṣṭadyumna of the pāṇḍavas. vyāsa describes the events of the battle classifying it according to the generalissimos of the kaurava army giving the four generalissimos a Parva each. bhīṣma fought for ten days and was struck down on the tenth day by an arrow from arjuna.(6) droṇa parva (droṇa = The second Generalissimo). When bhīṣma fell droṇa took charge as the supreme commander. This Parva deals with the fight under his command. droṇa was killed in the end by dhṛṣṭadyumna. (7) karṇa Parva. (karṇa = The third generalissimo). This Parva deals with the war under the command of karṇa. karṇa fell in the end at the hands of arjuna.(8) śalya Parva. (śalya = The fourth and last of the Generalissimos). When karṇa fell śalya took over charge of the kaurava army. As the war was coming to an end most of the big warriors of the kaurava army were killed. In the end bhīma and duryodhana met in a grim fight with maces in which duryodhana was killed. This Parva deals with the final stage of the battle.(10) Sauptika Parva. (Sauptika = pertaining to sleep). This Parva tells us the tragic story of how Kṛpācārya, kṛtavarmā and aśvatthāmā who were the only three left with duryodhana after the great battle went into the camp of the pāṇḍavas at night and killed all the brave warriors of the Pāṇḍava army, excepting the pāṇḍavas, who were sleeping in their camp unaware of the foul play lying ahead.(11) strī Parva. (strī = woman). This Parva deals with the great lamentation in the battlefield, after the war, of gāndhārī and other women.(12) śānti Parva. yudhiṣṭhira was crowned king and even at that time bhīṣma was lying on his bed of arrows awaiting death. Before taking up his duties of the state yudhiṣṭhira went to where the grandsire lay dying and took his blessing and instruction in dharma. This instruction of Bhīṣmācārya to King yudhiṣṭhira of the three dharmas, Rājadharma, Āpaddharma and Mokṣadharma is the famous Śanti Parva.(13) anuśāsana parva. (Anuśāsana = Instruction). bhīṣma still on his death-bed continues his instructions on several topics, like duty, freedom and fasting, giving entertaining stories to illustrate the essence of his teaching. This Parva is devoted to this.(14) Āśvamedhika Parva. (aśvamedha = yāga conducted by emperors). This Parva deals with the yāga conducted by yudhiṣṭhira when he became the emperor of bhārata.(15) āśramavāsika parva. (Āśramavāsa = life in a hermitage). dhṛtarāṣṭra, the blind and his wife gāndhārī accompanied by kuntī left for the forests and lived there for two years in a hermitage. One day the forest caught fire and the three without trying to escape sat on the ground facing eastwards in yoga posture and calmly gave up themselves to the flames. This is dealt with in this Parva.(16) Mausala Parva. (Mausala = Mace). This Parva gives the story of how the Yādavas fought against each other with maces and were destroyed and how dvārakā sank down into the ocean. It describes the death of śrī kṛṣṇa and Balarāma also.(17) mahāprasthānika parva. (Mahāprasthāna = death). dharmaputra entrusts his kingdom to his successor and alongwith his four brothers and wife pāñcālī sets out on a long journey to mahāmeru never to return. This journey to death is detailed in this Parva.(18) svargārohaṇa parva. (Svarga = Heaven). This Parva describes the entry of the pāṇḍavas and their relatives into Svarga, heaven.3) Mode of Narration. Most of the verses in the mahābhārata are in the anuṣṭup metre. At certain places other metres also have been used. There are prose pieces also in it. There are twenty notable pieces, three in Ādi Parva, seven in Vana Parva, seven in śānti Parva and three in anuśāsana parva. All the pieces are statements by realised souls. The style of the poetry is simple and the method of presentation lively. At times the imagination of the poet extends up to the horizon. Though there is a flow of spiritualism throughout the matter is purely mundane.4) Authorship. Bhagavān vyāsa is believed to be the author of mahābhārata. He was a contemporary of the pāṇḍavas and the kauravas. Many of the events of the mahābhārata were personally witnessed by vyāsa. He took three years to write this book. The following ślokas will support the above:Kururāja kulasthānāṁ
Dṛṣṭaṁ vṛttaṁ ca yatsthitam ।
Tatsarvaṁ bhagavān Vyāso
Varṇayāmāsa Bhārate. ।।
(padma purāṇa)
Tribhirvarṣaiḥ sadotthāyi
Kṛṣṇadvaipāyano muniḥ ।
Mahābhāratamākhyānaṁ
Kṛtavānidamuttamam. ।। (Śloka 55, Chapter 62, Ādi Parva). The varāha purāṇa states that vyāsa composed the mahābhārata at a period when the end of dvāpara yuga merged with the dawn of the kaliyuga. The bhāgavata states that śrī kṛṣṇa passed away on the first day of kaliyuga. The bhāgavata is devoted to admire and praise the life of śrī kṛṣṇa. This book also is written by vyāsa. This śloka found in the first Chapter of Ādi Parva clears the doubt:Vāsudevasya māhātmyaṁ
Pāṇḍavānāṁ ca satyatām ।
Durvṛttaṁ Dhārttarāṣṭrāṇāṁ
Uktavān Bhagavānṛṣiḥ. ।। The original name of the bhārata which vyāsa composed was ‘Jaya’. In the first Chapter of Ādi Parva is this śloka to support this statement:Nārāyaṇaṁ namaskṛtya
Naraṁ caiva narottamaṁ ।
Devīṁ Sarasvatīṁ caiva
Tato Jayamudīrayet ।। After the death of the pāṇḍavas and the kauravas the disciples of vyāsa, sumantu, jaimini, paila, śuka and vaiśampāyana gave this book great publicity. They wrote books based on this story of bhārata of which only the ‘Bhārata’ of vaiśampāyana and the aśvamedha Parva of jaimini are now available.
Vyāsa's bhārata was first expounded by vaiśampāyana at the sarpa-satra of janamejaya. At the request of janamejaya, vaiśampāyana added some more facts to the original work known then as ‘Jaya’. jaya with the accretions came to be known as bhāratasaṁhitā. sūta who narrated this story to śaunaka and others at the forest of Naimiśa added some more matter to the bhāratasaṁhitā and made it larger. The present mahābhārata is this expanded edition.
The following facts prove that the mahābhārata has thus passed through three stages of evolution:1) This book is known by three names: jaya, bhāratasaṁhitā and mahābhārata.(1) (a) Jayo nāmetihāso'yaṁ
Śrotavyo vijigīṣuṇā (Śloka 22, Chapter 62, Ādi Parva).
(b) Caturviṁśati sāhasrīṁ
Cakre bhāratasaṁhitām
Upākhyānairvinā tāvad
Bhāratam procyate budhaiḥ
(Śloka 78, Chapter 1, Ādi Parva).
(c) Refer to the śloka given in para 1.)2) There is a reference to the three parts of the book in Śloka 66, Chapter 1 of Ādi Parva.(2) Manvādi Bhārataṁ kecid
Āstikādi tathāpare
Tathopari carādanye
Viprāḥ samyagadhīyire.)3) There are three different opinions regarding the total number of ślokas in the mahābhārata. According to ugraśravas there are 8800 verses, according to vyāsa 24000 verses and according to another statement a lakh of verses.(3) Idaṁ śatasahasraṁ tu lokānām puṇyakarmaṇām
Upākhyānaiḥ saha jñeyamādyaṁ bhāratamuttamam
Caturvimśati sāhasrīṁ cakre bhāratasaṁhitām
Upākhyānairvinā tāvad bhārataṁ procyate budhaiḥ
Aṣṭau ślokasahasrāṇi Aṣṭau ślokaśatāni ca
Ahaṁ vedmi śuko vetti Sañjayo vetti vā na vā. (Ādi Parva, Chapter 1).)4) The narration appears to be of three different kinds, descriptive, philosophical and oratorical, indicative of three different authorships.5) sūta and vaiśampāyana have made accretions to the original work ‘Jaya’ of vyāsa.
Viewed with these facts we are led to believe that vyāsa has composed only the very essence of mahābhārata comprising 8800 ślokas and that work was known as ‘Jaya’ as referred to in the first invocatory verse of the epic. vaiśampāyana added a few verses of his own and brought the number to 24, 000 and gave the book the name of ‘Bhāratasaṁhitā’. It was sūta who made many more additions and made the book so big as to fetch it the name of ‘Mahābhārata’. The epic which is now current among us contains a lakh of verses and it took perhaps centuries to get this transformation of the book from ‘Jaya’ to ‘Mahābhārata’.6) Period of publication. The kali varṣa starts from 3102 B.C. The great mahābhārata war was fought at a period when the end of dvāpara yuga merged into the dawn of kali yuga as could be gathered from the following verse from the epic:Antare caiva samprāpte
Kalidvāparayorabhūt ।
Samantapañcake yuddhaṁ
Kurupāṇḍavasenayoḥ. ।। (Śloka 13, Chapter 2, Ādi Parva). So it can be deduced that the great war was fought round about 3102 B.C. dhṛtarāṣṭra lived for eighteen years after the great battle and the pāṇḍavas ruled the country for 36 years. (strī Parva, M.B.). It was when śrī kṛṣṇa died that the pāṇḍavas ended their rule and commenced the Mahāprasthāna. So it can be surmised that śrī kṛṣṇa lived for 36 years after the war. śrī kṛṣṇa died on the first day of kali yuga, 3102 B.C. Therefore it is clear the mahābhārata battle was fought in 3138 B.C. There are indications in other purāṇas to support this theory. There was that rare phenomenon of a Saptagraha yoga (Combination in astronomical position of seven planets) while King parīkṣit, son of arjuna, was ruling the country.(1. (a) Saptarṣayo maghāyuktāḥ kāle pārikṣite śatam (matsya purāṇa 271. 46). (b) Te tu pārīkṣite kāle maghāsvāsan dvijottama (Visnu purāna 4, 24, 106).) This happened in a month of māgha (January) and a probe into the dates of such previous occurrences revealed that a similar one had happened in the month of māgha in the years 3177 and 477 B.C. (The next one is to happen in 2223 A.D.). This phenomenon repeats itself in every hundred years and so it is to be believed that one of the kind happened in 3077 B.C. precisely during the period of parīkṣit. It is therefore confirmatory to the statement that the great war occurred in 3138 B.C.
The pāṇḍavas ruled the country for 36 years after the war and vyāsa wrote this divine epic after the death of the pāṇḍavas. vyāsa took three years to complete his work. Therefore it can be well concluded that vyāsa wrote the epic in 3100 B.C. The pāṇḍavas commenced their Mahāprasthāna after entrusting the administration of the state into the hands of parīkṣit. This must have happened in 3102 B.C. parīkṣit ruled the country for 60 years and so his son janamejaya became King in 3042 B.C. It was after two years of his becoṁing King that he conducted the sarpasatra and it was at this sarpasatra that vaiśampāyana first expounded ‘Jaya’ (mahābhārata) to the sages assembled there.
This fixing of the date of mahābhārata is based on the conclusions arrived at by the pandits of bhārata, but foreign chronologists differ from us. They argue that it was in the 10th century B.C. that the mahābhārata battle took place on the strength of the following:
The theme of the mahābhārata is a fight between Kurus and Pāñcālas. After the war the two join and there is a statement in the yajurveda of a people formed by the merger of the two. Therefore the great war should have happened in the 10th century B.C. It was a period of hero-worship and songs on the heroic deeds of the Kurus and pāṇḍavas were sung and handed over from one generation to the other and gradually those songs took shape in the form of the mahābhārata.
There is another school of thought. In the mahābhārata, brahmā is given great prominence. But in Vedic times brahmā was not counted at all. During the golden period of the Buddhists brahmā had a conspicuous hold on Hinduism. Therefore it should be deduced that the mahābhārata was written during the 6th century B.C. Then there were about 8, 000 verses in the mahābhārata.
Towards the second stage of mahābhārata the epic grew in size bringing into its fold about 24, 000 ślokas. It was at this stage that the mahābhārata got a vaiṣṇavite colour and śrī kṛṣṇa was adored as an incarnation of viṣṇu. Megasthenes who visited india in 300 B.C. records that the majority of Hindus were vaiṣṇavites at that period. There are references in certain parts of the mahābhārata to Greeks and Buddhists. Therefore a set of foreign chronologists conclude that those portions of the mahābhārata could have been written only after buddha and after the attack on bhārata by the Greeks i.e. by 300 B.C.
The third stage of the mahābhārata is its present form and it was at this stage that it included new philosophy in it. The Dharmasaṁhitā of manusmṛti became popular in the fifth century A.D. and therefore the third stage of the mahābhārata must have started before that, in the 3rd century A.D.
भारत २ / BHĀRATA II. (Bhāratavarṣa. india).
The purāṇas describe the Earth to be constituted of seven continents: jambūdvīpa, plakṣadvīpa, Śālmalīdvīpa, kuśadvīpa, krauñcadvīpa, śākadvīpa and Puṣkaradvīpa. Of these india is jambūdvīpa.
The Bhāratavarṣa was constituted of nine islands at that time in the following positions: In the centre was ilāvṛta and to the east was Bhadravarṣa. To the south-east was Hiraṇyaka and to the south was bhārata. To the southwest was hari and to the west was ketumāla. To the north-west was cambaka and to the north was kuruvarṣa. Beautiful Kiṁpuruṣa varṣa stood to the north-east of ilāvṛta. There was neither the passage of time nor the fear of ageing or death in any of these continents excepting Bhāratavarṣa.
This Bhāratavarṣa itself is a group of nine islands each separated from the other by oceans and thus made not easily accessible between each other. indradvīpa, kaśerumān, Tāmraparṇa, gabhastimān, nāgadvīpa, Kaṭāha, siṁhala and vāruṇa are the eight others and the ninth is this island of Bhāratavarṣa. This island is called kumāra also. On the eastern boundary of this island live Kirātas, on the western side, Yavanas, on the southern boundary Āndhras and on the north Turuṣkas. In the Centre live the Brāhmins, Kṣatriyas, Vaiśyas and Śūdras. The eight sacred mountains of this place are mahendra, malaya, sahya, śuktimān, Ṛkṣaparvata, vindhya and pāriyātra. There are several other mountains also in Madhyapradeśa. They are: kolāhala, Vaibhrāja, mandara, Durddhara, Vātadhūma, Vaidyuta, maināka, Sarasa, Tuṅgaprastha, Nāgagiri, govardhana, Ujjayanta, Puṣpagiri, arbuda, raivataka, ṛṣyamūka, gomanta, citrakūṭa, Kṛtasmara, śrīparvata and koṅkaṇa. This place is inhabited by āryas and Mlecchas. The rivers which they use for drinking water are the following:
sarasvatī, Pañcarūpā, kālindī, Hiraṇvatī, Śatadru, Candrikā, nīla, vitastā, irāvatī, kuhū, Madhurā, Hārarāvi, Uśīrā, Dhātakī, Rasā, gomatī, Dhūtapāpā, Bahudā, dṛṣadvatī, Nisvarā, gaṇḍakī, citrā, Kauśikī, Vadhūsara, sarayū and Lohitya. All these rivers originate from the base of himavān. Those originating from pāriyātra are: Vedaśmṛti, Vedasvanī, Vṛtraghnī, sindhu, parṇāśā, nandinī, Pāvanī, Mahī, Śarā, Carmmaṇvatī, Lūpi, vidiśā, Veṇumatī, citrā and oghavatī. Those flowing down from the Ṛkṣaparvata are: Śoṇa alias Mahānada, narmadā, surasā, kriyā, mandākinī, Daśārṇa, Citrakūṭā, devikā, Citrotpalā, tamasā, karatoyā, Piśācikā, Pippalaśreṇī, vipāśā, Vañjjulāvatī, Satsantajā, śuktimatī, Cakriṇī, tridivā, vasu, Valguvāhinī. From the base of vindhya flow down the follow- ing rivers: śivā, payoṣṇī, Nirvindhyā, Tāpī, veṇā, Niṣadhāvatī, vaitaraṇī, Sinībāhu, kumudvatī, Toyā, Revā, Mahāgaurī, Durggyā and Antaśśivā. Those originating from the base of sahya are the following great rivers: godāvarī, bhīmarathī, kṛṣṇā, Veṇyā, Saridvatī, Viṣamādrī, suprayogā, Vāhyā, kāverī, Dugdhodā, nalinī, Vārisenā, and Kalasvanā. Those arising from śuktimān are the following: kṛtamālā, Tāmravarṇī, Vañjjulā, Utpalāvatī, Śunī and sudāmā. All these rivers are very sacred and are considered to be absolvers of sins, mothers of the universe and wives of oceans. There are bad rivers also besides these.
The Madhyapradeśa comprises the following states: matsya, Kuśūdra, kuṇḍala, pāñcāla, kosala, vṛka, śaka, barbara, kaurava, kaliṅga, vaṅga, aṅga and Marmaka. The states lying to the north are the following: Ābhīra, Śāṭhyadhānaka, Bāhlīka, Vātadhāna, Abhīra, Kālatoyada, aparānta, śūdra, pahlava, Kheṭaka, gāndhāra, yavana, sindhu, sauvīra, bhadraka, Śātadrava, lalittha, pārāvata, mūṣika, māṭhara, Urukadhāra, kekaya, Daṁśana, kāmboja, darada, aṅga, Lokika, Veṇa, tuṣāra, Bāhya, Todara, ātreya, bhāradvāja, prasthala, Daśeraka, Lambaka, Tāvakārāma, Cūdika, Taṁgaṇa, Alasa, Ālibhadra, kirāta, tāmasa, Haṁsamārga, supārśva, Gaṇaka, Kūlūta, Kurhika, Cūrṇa, Ūrṇapāda, Kukkuṭa, māṇḍavya and Pāṇavīya. Those lying to the east are the following:
aṅga, vaṅga, Madgurava, Antarggiri, Bahirggiri, Pravaṁga, Vāṁgeya, Māṁsāda, Baladantika, Brahmottara, Prāvijaya, bhārgava, Āṅgeya, Marṣaka, prāgjyotiṣa, Vṛṣaddhra, videha, Malla, tāmraliptaka, magadha and ānanda. The states lying to the south are the following: puṇḍra, kerala, cola, kulya, Jānuka, mūṣikāda, Kumārāda, Mahāśaka, Mahārāstra, Māhiṣika, kaliṅga, Ādīra, Vaiśikya, Āraṇya, śabara, pulinda, Vindhyaśaileya, vidarbha, daṇḍaka, paurika, sārika, aśmaka, Bhogavardhana, Naimika, kuntala, āndhra, Udbhida and Nalakāraka. The western states are: Śūrppāraka, Vāridhāna, durga, Cālīkaṭa, Pulīya, Sunīla, tāmasa, Tāpasa, kāraskara, bhūmi, Nāsikānta, Sunarmmada, Dārukaccha, Sumāheya, sārasvata, Vātsiya, Surāṣṭra, Āvantya and Ārbuda. The follwoing states lie adjacent to vindhya: Kārūsa, ekalavya, mekala, utkala, Uttamarṇa, Daśārṇa, Gopta, Kikarava, Tosala, kosala, Traipura, Khelliśa, Turaga, Tuṁbara, Vahela, niṣadha, anūpa, tuṇḍikera, vītihotra and avanti.
There are a few more states which lie attached to mountains: Nirāhāra, Haṁsamārga, Kupatha, Taṁgaṇa, Khaśa, Kaṭha, Prāvaraṇa, Ūrṇa, Āplaṣṭa, Suhūhuka, Trigartta, kirāta, tomara, Saśikha and Adrika. (Chapter 13, vāmana purāṇa).
(See the map of Paurāṇika bhārata).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritभारतं, (भरतान् भरतवंशीयानधिकृत्य कृतोग्रन्थ इत्यण् । यद्बा, भारं चतुर्वेदादिशास्त्रे-भ्योऽपि सारांशं तनोतीति । तन् + डः ।)ग्रन्थभेदः । इति मेदिनी । ते, १३८ ॥
तत्तुव्यासप्रणीतलक्षश्लोकात्मकमहाभारतसंज्ञकेति-हासः । तस्य श्रवणादिफलं यथा, --“भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्त्तयेत् ।भारतं भवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः ॥
यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददातिविप्राय वेदविदुषे सुबहुश्रुताय ।पुण्याञ्च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यंतुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव ॥
नवनीतं यथा दध्नो द्विपदां ब्राह्मणो यथा ।ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठश्चतुष्पदाम् ।यथैतानीतिहासानां तथा भारतमुच्यते ॥
यश्चैनं श्रावयेत् श्राद्धे ब्राह्मणान् पादमन्ततः ।अक्षय्यमन्नपानं वै पितॄंस्तस्योपतिष्ठते ॥
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥
कार्ष्णं वेदमिमं विद्वान् श्रावयित्वार्थमश्वुते ।भ्रूणहत्याकृतञ्चापि पापं जह्यादसंशयः ॥
”इति महाभारतम् ॥
* ॥
तद्वृत्तान्तो यथा, --ब्रह्मोवाच ।“भारतं संप्रवक्ष्यामि भारावतरणं भुवः ।चक्रे कृष्णो युध्यमानः पाण्डवादिनिमित्ततः ॥
विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्त्रोऽत्रिरत्रितः ।सोमस्ततो बुधस्तस्मादुर्व्वश्यान्तु पुरोरवाः ॥
तस्माद्यस्तस्य पुत्त्रोऽभूद्ययातिर्भरतः कुरुः ।शान्तनुस्तस्य वंशेऽभूद्गङ्गायां शान्तनोः सुतः ॥
भीष्मः सर्व्वगुणैर्युक्तो ब्रह्मवैवर्त्तपारगः ।शान्तनोः सत्यवत्याञ्च द्वौ पुत्त्रौ संबभूवतुः ॥
चित्राङ्गदन्तु गन्धर्व्वः पुत्त्रं चित्ररथोऽवधीत् ।अन्यो विचित्रवीर्य्योऽभूत् काशिराजसुतापतिः ॥
विचित्रवीर्य्ये स्वर्याते व्यासात्तत्क्षेत्रतोऽभवत् ।धृतराष्ट्रोऽग्विकापुत्त्रः पाण्डुरम्बालिकासुतः ॥
भुजिव्यायान्तु विदुरो गान्धार्य्यां धृतराष्ट्रतः ।दुर्य्योधनप्रधानास्तु शतसंख्या महाबलाः ॥
पाण्डोः कुन्त्याञ्च माद्य्राञ्च पञ्च पुत्त्राः प्रजज्ञिरे ।युधिष्ठिरो भीमसेनः अर्ज्जुनो नकुलस्तथा ।सहदेवश्च पञ्चैते महाबलपराक्रमाः ॥
कुरुपाण्डवयोर्वैरं दैवयोगाद्बभूव ह ।दुर्य्योधनेन वीरेण पाण्डवाः स्रमुपद्रुताः ।दग्धा जतुगृहे वीरास्ते मुक्ताः सुधियामलाः ॥
ततस्त एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ।विप्रवेशा महात्मानो निहत्य वकराक्षसम् ॥
ततः पाञ्चालविषये द्रौपद्यास्ते स्वयंवरम् ।विज्ञाय वीर्य्यशुल्कां तां पाण्डवा उपयेमिरे ॥
द्रोणभीष्मानुमत्या च धृतराष्ट्रः समानयत् ।अर्द्धं राज्यं ततः प्राप्ता इन्द्रप्रस्थे पुरोत्तमे ॥
राजसूयं ततश्चक्रुः सभां कृत्वा यतव्रताः ।अर्ज्जुनो द्वारवत्यान्तु सुभद्रां प्राप्तवान् प्रियाम् ॥
वासुदेवस्य भगिनीं मित्रं देवकिनन्दनम् ॥
गाण्डीवं नाम तद्दिव्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।अक्षयान् शायकांश्चैव तथाभेद्यञ्च दंशनम् ॥
स तेन धनुषा वीरः पाण्डवो जातवेदसम् ।कृष्णद्वितीयो वीभत्सुरतर्पयत वीर्य्यवान् ॥
नृपान् दिग्विजये जित्वा रत्नान्यादाय वै ददौ ।युधिष्ठिराय महते भ्रात्रे नीतिविदे मुदा ॥
युधिष्ठिरोऽपि धर्म्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ।जितो दुर्य्योधनेनैव मायाद्यूतेन पापिना ।कर्णदुःशासनमते स्थितेन शकुनेर्मते ।अथ द्वादशवर्षाणि वने तेपुर्म्महत्तपः ॥
सधौम्या द्रौपदीसत्या मुनिवृन्दाभिसंवृताः ।ययुर्विराटनगरं गुप्तरूपेण संस्थिताः ॥
वर्षमेकं महाप्राज्ञा गोग्रहादिमपालयन् ।ततो ज्ञाताः स्वकं राष्ट्रं प्रार्थयामासुरादृताः ॥
पञ्च ग्रामानर्द्धराज्यं वीरा दुर्य्योधनं नृपम् ।नाप्तवन्तः कुरुक्षेत्रे युद्धञ्चक्रुर्बलान्विताः ॥
अक्षौहिणीभिर्दिव्याभिः सप्तभिः परिवारिताः ।एकादशभिरुद्युक्तास्तेऽपि दुर्य्योधनादयः ॥
आसीद्युद्धं स्वर्गमार्गं देवासुरबलोपमम् ।भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्य्योधने बले ॥
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह ।शस्त्राशस्त्रैर्महाघोरं दशरात्रं शराशनिः ॥
शिखण्ड्यर्ज्जुनबाणैश्च भीष्मः शरशितैश्चितः ।उत्तरायणमीक्ष्याथ ध्यात्वा देवं गदाधरम् ॥
उक्त्वा धर्म्मान् बहून् वर्षांस्तर्पयित्वा पितॄन्बहून् ।आनन्दे तु पदे लीनो विमले मुक्तकिल्विषे ॥
ततो द्रोणो ययौ योद्धुं धृष्टद्युम्नेन वीर्य्यवान् ।दिनानि पञ्च तद्युद्धमासीत् परमदारुणम् ॥
य एते पृथिवीपाला हताः पार्थास्त्रसागरे ।शोकमासाद्य पुत्त्रेण द्रोणोऽपि स्वर्गमाप्नुयात् ॥
ततः कर्णो ययौ योद्धुमर्ज्जुनेन महात्मना ।दिनद्वयं महद्युद्धं कृत्वा पार्थास्त्रसागरे ॥
निमग्नः सूर्य्यलोकन्तु ततः प्राप स वीर्य्यवान् ।ततः शल्यो ययौ योद्धुं धर्म्मराजेन धीमता ॥
दिनार्द्धेन हतः शल्यो बाणैर्ज्वलनसन्निभैः ।दुर्य्योधनोऽथ वेगेन गदामादाय वीर्य्यवान् ॥
अभ्यधावत वै भीभं कालान्तकयमोपमम् ।अथ भीमेन वीरेण गदया विनिपातितः ॥
अश्वत्थामा ततो द्रौणिः सुप्तं सैन्यं ततो निशि ।जघान बाहुवीर्य्येण पितुर्व्वधमनुस्मरन् ॥
धृष्टद्युम्न जघानाथ द्रौपदेयांश्च वीर्य्यवान् ।द्रौपद्यां रोदमानायामश्वत्थाम्नः शिरोमणिम् ।ऐषीकास्त्रेण तं जित्वा जग्राहार्ज्जुन उत्तमम् ॥
युधिष्ठिरः समाश्वास्य स्त्रीजनं शोकसङ्कुलम् ।स्नात्वा सन्तर्प्य देवांश्च पितॄनथ पितामहान् ।आश्वासितोऽथ भीष्मेण राज्यञ्चैवाकरोन्महत् ॥
विष्णुमीजेऽश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।राज्ये परिक्षितं स्थाप्य यादवानां विनाशनम् ॥
श्रुत्वा तु मौषले राजा जप्त्वा नामसहस्रकम् ।विष्णोः स्वग जगामाथ भीमाद्यैर्भ्रातृभिर्युतः ॥
”इति गारुडे १५० अध्यायः ॥
* ॥
वर्षभेदः । इति मेदिनी ॥
स तु जम्बुद्वीपस्यनववंर्षान्तर्गतनवमवर्षः । तद्विवरणं यथा, --“उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥
नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महामुने ! ।कर्म्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गञ्च गच्छताम् ॥
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्व्वतः ।बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तात्र कुलपर्व्वताः ॥
अतः संप्राप्यते स्वर्गो मुक्तिमस्मात् प्रयान्ति च ।तिर्य्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुषा मुने ! ॥
इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तश्च गम्यते ।न खल्वन्यत्र मर्त्यानां कर्म्मभूमौ विधीयते ॥
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निशामय ।इन्द्रद्वीपः कशेरुश्च ताम्रपर्णो गभस्तिमान् ॥
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्व्वस्त्वथ वारुणः ।अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ॥
योजनानां सहस्रन्तु द्बीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ।पूर्व्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ॥
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः ।इज्यायुद्धबणिज्याद्यैर्व्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥
शतद्रुश्चन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः ।वेदस्मृतिमुखाश्चान्याः पारिपात्रोद्भवा मुने ! ॥
नर्म्मदासुरसाद्याञ्च नद्यो बिन्ध्यविनिःसृताः ।तापी पयोष्णी निर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसम्भवाः ॥
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्यादिकास्तथा ।सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः ॥
कृतमाला ताम्रपर्णी प्रमुखा मलयोद्भवाः ।त्रिसामा ऋषिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ॥
ऋषिकुल्या कुमार्य्याद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः ।आसां नद्युपनद्यश्च सन्त्यन्याश्च सहस्रशः ॥
तास्विमे कुरुपाञ्चालमध्यदेशादयो जनाः ।पूर्व्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ॥
ओड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश्च कृत्-स्नशः ।तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास्तथार्व्वुदाः ॥
मारुका मालवाश्चैव पारिपात्रनिवासिनः ।सौवीराः सैन्धवा हूणाः शाल्वाः शाकल-वासिनः ॥
मद्रा रामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस्तथा ।आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा ॥
समीपतो महाभाग ! हृष्टपुष्टजनाकुलाः ।चत्वारि भारते वर्षे युगान्यत्र महामुने ! ॥
कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चान्यत्र न क्वचित् ।तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः ॥
दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थमादरात् ।पुरुषैर्यज्ञपुरुषो जम्बुद्बीपे सदेज्यते ॥
यज्ञैर्यज्ञपतिर्विष्णुरन्यद्वीपेषु चान्यथा ।तत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बुद्वीपे महामुने ! ॥
यतो हि कर्म्मभूरेषा ततोऽन्या भोगभूमयः ।अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम ! ।कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात् ॥
गायन्ति देवाः किल गीतकानिधन्यास्तु ये भारतभूमिभागे ।स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूतेभवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥
कर्म्माण्यसङ्कल्पिततत्फलानिसंन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे ।अवाप्य तां कर्म्ममहीमनन्तेतस्मिल्लयं ये त्वमलाः प्रयान्ति ॥
जानीम नैतत् क्व वयं विलीनेस्वर्गप्रदे कर्म्मणि देहबन्धम् ।प्राप्स्याम धन्याः खलु ते मनुष्याये भारते नेन्द्रियविप्रहीनाः ॥
नववर्षन्तु मैत्रेय ! जम्बुद्वीपमिदं मया ।लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् कथितं तव ॥
जम्बूद्बीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः ।मैत्रेय ! वलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर्बहिः ॥
”इति श्रीविष्णुपुराणे २ अंशे ३ अध्यायः ॥
* ॥
आस्मिन् वर्षे जन्मकारणं तत्साफल्यञ्च यथा, --“शतजन्मतपः कृत्वा जन्मेदं भारते लभेत् ।करोति सफलं जन्म श्रुत्वा हरिकथामृतम् ॥
अर्च्चनं वन्दनं मन्त्रजपः सेवनमेव च ।स्मरणं कीर्त्तनं शश्वद्गुणश्रवणमीप्सितम् ॥
निवेदनं स्वस्य दास्यं नवधा भक्तिलक्षणम् ।करोति सफलं जन्म कृत्वैतानि च भारते ॥
” * ॥
अस्य पुण्यस्थलत्वं कर्म्मभूमित्वं परिमाणञ्चयथा, --“कर्म्मणां फलभोगश्च सर्व्वेषां सुरसुन्दरि ! ।नैव स्वर्गे न पाताले नान्यद्वीपे श्रुतौ श्रुतम् ॥
कृत्वा शुभाशुभं कर्म्म पुण्यक्षेत्रे च भारते ।अन्यत्र तत्फलं भुङ्क्ते कर्म्मी कर्म्मनिबन्धनात् ॥
हिमालयादासमुद्रं पुण्यक्षेत्रञ्च भारतम् ।श्रेष्ठं सर्व्वस्थलानाञ्च मुनीनाञ्च तपःस्थलम् ॥
लब्ध्वा तत्र जन्म जीवो वञ्चोतो विष्णुमायया ।शश्वत् करोति विषयं विहाय सेवनं हरेः ॥
कृत्वा तत्र महत् पुण्यं स्वर्गं गच्छति पुण्यवान् ।गृहीत्वा स्वर्गकन्याश्च चिरं स्वर्गे प्रमोदते ॥
स्वर्गमागच्छति नरो विहाय मानवीं तनूम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे । १ । ५९ ।अध्यायौ ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritभारत भरतान् भरतवंश्यानधिकृत्य कृतोग्रन्थः अण् ।भारं वेदादिशास्त्रेभ्योऽपि सारांशं तनोति तन--ड वा ।१ वेदव्यासप्रणीते लक्षश्लोकात्मके ग्रन्थभेदे । भरतेन चि-ह्नितं तस्येदं वा अण् । “हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरतायददौ पिता । तस्माच्च भारतं वर्षम्” इत्युक्ते जम्बुद्वीपा-न्तर्गते २ वर्षभेदे । भरतस्य गोत्रापत्यम् अण् । भरतनृपस्य३ वंश्ये । भरतेन मुनिना प्रोक्तमण् । ४ भरतमुनिकृते नाटक-शास्त्रादौ । तदधीयते पुनरण् । ५ नटे ब० व० ६ अग्निभेदे चग्रन्थरूपभारतशब्दस्य निरुक्तिः भा० आ०१ अ० दर्शिता यथा“एकतश्चतुरो वेदान् भारतञ्चैतदेकतः । पुरा किल सुरैःसर्वैः समेत्य तुलया धृतम् । चतुर्भ्यः सरहस्येभ्योवेदेभ्यो ह्यधिकं यदा । तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन् महा-भारतमुच्यते । महत्त्वे च गुरुत्वे च ध्रियमाणं यतो-ऽधिकम् । महत्त्वाद्भारतत्वाच्च महाभारतमुच्यते । नि-रुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते” ।तच्च वेदव्यासेन कृतं तदादिष्टः तच्छिष्यः वैशम्पायनःजनमेजयं श्रावयामास यथोक्तं भा० आ० १ अ० ।“जनमेजयेन पृष्टः सन् व्राह्मणैश्च सहस्रशः । शशासशिष्यमासीनं वैशम्पायनमन्तिके । स सदस्यैः सहासीनःश्रावयामास भारतम् । कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानःपुनःपुनः । विस्तरं कुरुवंशस्य गान्धार्य्या धर्मशीलताम् ।क्षत्तुः प्रज्ञां, धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोऽव्रवीत् । वासु-देवस्य माहात्म्यं पाण्डवानाञ्च सत्यताम् । दुर्वृत्तंधार्त्तराष्ट्राणामुक्तवान् भगवानृषिः” ।तच्च नानाविधं नानासंख्यान्वितं च कृतं लोके तु शतसा-हस्रसंख्यातं यथोक्तं तत्रैवाध्याये“चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् । उपा-ख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः । ततोऽध्यर्ङ्गशतंभूयः संक्षेपं कृतवानृषिः । अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्ता-न्तानां सपर्वणाम् । इदं द्वैपायनः पूर्बं पुत्रमध्यापय-च्छुकम् । ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौविभुः । षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम् ।त्रिंशच्छतसहस्रञ्च देवलोके प्रतिष्ठितम् । पित्र्ये पञ्च-दश प्रोक्तं गन्धर्वेषु चतुर्दश । एकं शतसहस्रन्तु मानु-षेषु प्रतिष्ठितम् । नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलःपितृन् । गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ।अस्तिंस्तु मानुषे लोके वैशम्पायन उक्तवान् । शिष्योव्यासस्य धर्मात्मा सर्ववेदविदांवरः । एकं शतसहस्रन्तुमयोक्तं वै निबोध तत्” । तच्चाष्टादशमहापर्वयुतं तदवा-न्तरपर्बशतकं तद्विभागस्तत्र वर्णनीयपदार्थानां संग्रहश्चभा० आ० २ अ० दर्शितो यथा“भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः । आदिपर्वणि“१ पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः २ पर्वसंग्रहः । ३ पौष्यं ४ पौ-लोममास्तीक ५ मादिरं (वं) शावतारणम् ६ । ततः सम्भव ७ प-र्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम् । ८ दाहो जतुगृहस्यात्र है-डिग्बं ९ पर्व चोच्यते । तती वकबधः १० पर्व पर्व चैत्र-रथं ११ ततः । ततः स्वयम्बरी १२ देव्याः पाञ्चाल्याःपर्व चोच्यते । क्षात्रधर्मेण निर्जित्य तती वैवाहिकं १३स्मृतम् । विदुरागमनं पर्व राज्यलाभस्तथैव १४ च ।अर्जुनस्य वने वासः १५ सुभद्राहरणं १६ ततः । सुभद्रा-हरणादूर्द्ध्वं ज्ञेयं हरणकारिका १७ । ततः खाण्डय-दाहाख्यं १८ तत्रैव मयदर्शनम् । (२) सभापर्व तत १९ प्रोक्तंमन्त्रपर्व २० ततः परम् । जरासन्धबधः २१ पर्व पर्वदिग्विजय २२ स्तथा । पर्व दिग्विजयादूर्द्ध्वं राजसूयिक २३-मुच्यते । ततश्चार्घाभिहरणं २४ शिशुपालबध २५ स्ततः ।द्यूतपर्व २६ ततः प्रोक्तमनुद्यूत २७ मतः परम् । तत(३) आरण्यकं पर्व किर्मीरबधः २८ एव च । अर्जुनस्या-भिगमन २९ पर्व ज्ञेयमतः परम् । ईश्वरार्जुनयोर्युद्धंपर्व कैरात ३० संज्ञितम् । इन्द्रलीकाभिगमनं ३१ पर्वप्रेयमतः परम् । नलीपाख्यान ३२ मपि च धर्मिष्ठं करु-णोदयम् । तीर्थयात्रा ३३ ततः पर्व कुरुराजस्यधीमतः । जटासुरबधः ३४ पर्व यस्तयुद्ध ३५ मतः परम् ।निवातकवचैर्युर्द्ध ३६ पर्व चाजगर ३७ स्ततः । मार्क-ण्डेसमास्या ३८ च पर्वानन्तरमुच्यते । संवादश्च ततः पर्वंद्रौपदीसत्यभांमयोः ३९ । घोषयात्रा ४० ततः पर्व मृग-स्वर्योद्भव ४१ स्ततः । व्रीहिद्रौणिक ४२ माख्यानमैन्द्रद्युम्नं(समास्यान्तर्गतं) तथैव च । द्रौपदीहरणं ४३ पर्वजयद्रथविमोक्षणम ४४ । पतिव्रताया महात्म्यं सावि-त्र्याश्चैवमद्भुतम् ४५ । रामोपाख्यान ४६ मत्रैव पर्व ज्ञेय-मतः परम् । कुण्डलाहरणं ४७ पर्व ततः परमिहोच्यते ।आरणेय ४८ न्ततः पर्व (४) वैराटन्तदनन्तरम् । पाण्ड-वानां प्रवेशश्च ४९ समयस्य च पालनम् । कीचकानांबधः ५० पर्व पर्व गोग्रहण ५१ न्ततः । अभिमन्योश्चवैराट्या पर्व वैवाहिकं ५२ स्मृतम् । (५) उद्योगपर्वविज्ञेयमत ऊर्द्ध्वं महाद्भुतम् । ततः सञ्जयया-नाख्य ५३ पर्व ज्ञेयमतः परम् । प्रजागरस्ततः ५४ पर्वधृतराष्ट्रस्य चिन्तया । पर्व सनत्शुजातं ५५ वै गुह्य-मध्यात्मदर्शनम् । यानसन्धि ५६ स्ततः पर्व भगवद्-यान ५७ मेवच । मातुलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्यच । सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुरापुत्रशासनम् । ज्ञेयंविवादपर्वा ५८ त्र कर्णस्यापि महात्मनः । निर्याणञ्च ५९ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः । रथातिरथसंख्या ६०न पर्वोक्तं तदनन्तरम् । उलूकदूतागमनं ६१ पर्वा-मर्षविवर्द्धनम् । अन्वोपाख्यान ६२ मत्रैव पर्व ज्ञेय-मतः परम् । भीष्माभिषेषचनं (६) पर्ब ततश्चाद्भुतमुच्यते । जम्बूखण्डविनिर्माणं ६३ पर्वोक्तं तदनन्त-रम् । भूमिपर्व ६४ ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्त्तनम् ।पर्वोक्तं भगवद्सीता ६५ पर्व भीष्मवध ६६ स्ततः । द्रो-णाभिषे (७) चनं पर्व संशप्तकबधः ६७ स्ततः । अभिमन्यु-बभः ६८ पर्व प्रतिज्ञा ६९ पर्व चोच्यते । जयद्रथ-बधः ७० पर्व धठोत्कचबध ७१ स्ततः । ततो द्रोणबधः ७२पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् । मोक्षो ७३ नारायणास्त्रस्यपर्वानन्तरमुच्यते । कर्णपर्व (८) ततो ज्ञेयं शल्यपर्व (९)ततः परम् । ह्रदप्रनेशनं ७४ पर्व पदायुद्धमतः ७५परम् । सारस्वतं ७६ ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्त्तनम् ।अत ऊर्द्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिक (१०) सुच्यते । ऐ-षीकं ७७ पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्द्ध्वं सुदारुणम् । जलप्रदा-निकं ७८ पर्व स्त्रीविलाप (११) स्ततः परम् । श्राद्धपर्व ७९ततो ज्ञेयं कुरूणाभौर्द्ध्वदेहिकम् । चार्वाकस्यबधः ८० पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः । आभिषेचकनिकं ८१पर्व धर्मराजस्य धीभतः । प्रतिभागो ८२ गृहाणाञ्चपर्वोक्तं तदनन्तरम् । शान्तिपर्व (१२) ततो यत्र राज-धर्मानुशासनम ८३ । आपद्धर्मश्च ८४ पर्वोक्तं मोक्षधर्म-८५ स्ततः परम् । शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशास-नम् । प्रादुर्भावश्च दुर्वासःसंवादश्चैव मायया ।ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकम् (१३) परम् । स्वर्गा-पोहणिकञ्चैव ततो भीष्मस्य धीमतः । ततीऽश्व-मेधिकं (१४) पर्व सर्वपापप्रणाशनम् । अनुगीता ८६ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम् । पर्व चाश्रमवासा (१५) ख्यंपुत्रदर्शनमेव च । नारदागमनं ८७ पर्व ततः परि-मिहोच्यते । मौसलं (१६) पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरंसुदारुणम् । महाप्रस्थानिकं (१७) पर्व स्वर्गारोहणिकं (१८)तत । हरिवंशस्ततः पर्व ८८ पुराणं खिलमज्ञितम् ।विष्णुपर्व ८९ शिशोश्चर्य्या विष्णोः कंसबधस्तथा । भविष्यंपर्व ९० चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् । एतत् पर्व शतंपूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना । (महापर्वसहितं किञ्चिदधि-कशतपर्वाण्यत्रेति बोध्यम्) । यथावत् सूतपुत्रेणलौमहर्षणिना ततः । उक्तानि नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु । समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः ।पौष्यं पोलीममास्तीकमादिरं(वं)शावतारणम् । सम्भवीजतुवेश्गाख्यं हिडिम्बवकयोर्वधः । तथा चैत्ररथं देव्याःपाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः । क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततोवैवाहिक स्मृतम् । विदुरागमनञ्चैव राज्यलम्भस्तथैवच । वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः । हरणा-हरणञ्चैव दहनं खाण्डवस्य च । मयस्य दर्शनञ्चैवआदिपर्वणि कथ्यते । पौष्ये पर्वणि महात्म्यमुतङ्क-स्योपवर्णितम् । पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्त्तितः । आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च सम्भवः ।क्षीरोदमथनञ्चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा । यजतः सर्प-सत्रेण राज्ञः पारीक्षितस्य च । कथेयमभिनिर्वृत्ताभारतानां महात्मनाम् । विविधाः सम्भवा राज्ञामुक्ताःसम्भवपर्वणि । अन्येषाञ्चैव शूराणामृषेर्द्वैपाथनस्यच । अंशावतारणञ्चात्र देवानां परिकीर्त्तितम् । दै-त्यानां दानवानाञ्च । यक्षाणाञ्च महौजसाम् । नागा-नामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां प्रतत्रिणाम् । अन्येषाञ्चैवभूतानां विविधानां समुद्भवः । महर्षेराश्रमपदे कण्ठस्यच तपस्विनः । शकुन्तलायां दुष्मन्ताद्भरतश्चापि जज्ञि-वान् । यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम् ।वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् । शान्तं-नोर्वेश्मनि पुनस्तेषाञ्चारोहणं दिवि । तेजोऽंशानाञ्चसम्पातो भीष्मस्याप्यत्र सम्भवः । राज्यान्निवर्त्तनं तस्यब्रह्मचर्य्यव्रते स्थितिः । प्रतिज्ञापालनञ्चैव रक्षा चित्रा-ङ्गदस्य च । हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः ।विचित्रवीर्य्यस्य तथा राज्ये सम्प्रतिपालनम् । धर्मस्यनृषु सम्भूतिरणीमाण्डव्यशापजा । कृष्णद्वैपायनाच्चैवपसूतिर्वरदानजा । धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानाञ्चसम्भवः । वारणाबतयात्रार्या मन्त्रो दुर्य्योधनस्य च ।कूटस्य धार्त्त राष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति ।हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्थ धीमतः । विदुरेणकृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया । विदुरस्य चवाक्येन सुरङ्गीपक्रमक्रिया । निषाद्याः पञ्चपुत्रायाःसुप्ताया जतुवेश्मनि । पुरोचनस्य चात्रैव दहनं स-म्प्रकीर्त्तितम् । पाण्डवानां बने घोरे हिडिम्बायाश्चदर्शनम् । तत्रैव च हिडिम्बस्य बधो भीमान्महाबलात् ।धटोत्कचस्य चोत्पत्ति रत्रैव परिकीर्त्तिता । महर्षे-र्दर्शनञ्चैव व्यासस्यामिततेजसः । तदाज्ञयैकचक्रायांब्राह्मणस्य निवेशने । अज्ञातचर्य्यया वासो यत्र तेषांप्रकीर्त्तितः । वकस्य निधने चैव नागराणाञ्च विस्मयः ।सम्भवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्यम्नस्य चैव हि । ब्राह्म-णात् समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः । द्रौपटींप्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया । पाञ्चालानमितोज-ग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः । अङ्गारपर्णं निर्जित्यगङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा । सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेवच सुश्रुवे । तापत्यमथ वाशिष्ठभौर्वञ्चाख्यानमुत्तमम् ।भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पाञ्चालानभिती ययौ ।पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्य भित्त्वा धनञ्जयः । द्रौपर्दीलब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम् । भीमसेनार्जुनौयत्र संरब्घान् पृथिवीपतीन् । शल्यकर्णौ च तरसाजितवन्तौ महामृधे । दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्य्यमप्रमेयममा-नुषम् । शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती ।जन्मतुस्तैः समागन्तुं शालाम्भार्गववेश्मनि । पञ्चानामे-कपत्नीत्वे विमर्षो द्रुपदस्य च । पञ्चेन्द्राणासुपाख्या-नमषैवाद्भुतमुच्यते । द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्चाप्य-मानुषः । क्षत्तुश्च धृतराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति ।विदुरस्य च सम्प्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च । खाण्डव-प्रस्थवासश्च तथा राज्यार्द्धशासनम् । नारदस्याज्ञयाचैव द्रौपद्याः समयक्रिया । सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानंपरिकीर्त्तितम् । अनन्तरञ्च द्रौपद्या सहासीनं युधि-ष्ठिरम् । अनुप्रविश्य विप्रार्थं फाल्गुनो गृह्य चायु-धम् । मीक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः ।समयं पालयन् वीरो वनं यत्र जगाम ह । पार्थस्यवनवासे च उलूप्या पथि सङ्गमः । पुण्यतीर्थानुसंयानंबभ्रुवाहनजन्म च । तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽपू-सरसः शुभाः । शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तप-स्विनः । प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः ।द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी । वासुदेव-स्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना । गृहीत्वा हरणंप्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने । अभिमन्थोः सुभद्रायांजन्म श्चोत्तमतेजसः । द्रौपद्यास्तनयानाञ्च सम्भवोऽनु-प्रकीर्त्तितः । बिहारार्थञ्च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु ।सम्प्राप्तिवकधनुधोः खाण्डवस्य च दाहनम् । मयस्यमोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम् । महर्षेर्मन्द-पालस्य शार्ङ्ग्यां तनयसम्भवः । इत्येतदादिपर्वोक्तंप्रथमं बहुविस्तरम् । अध्यायानां शते द्वेतु संख्यातेपरमर्षिणा । सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेज सा ।अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च । श्लोका०श्चतुरशीतिश्च मुनिनोक्ता महात्मना (१) ।द्वियतीन्तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते । सभाक्रिया पाण्ड-वानां किङ्कराणाञ्च दर्शनम् । लोकपालसभाख्यानं नारदा-द्देवदर्शिनः । राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धबधस्तथा ।गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन गोक्षणम् । तथादिग्विजयोऽत्रैव पाण्डबानां प्रकीर्त्तितः । राज्ञामा-गमनञ्चैव सार्हणानां महाक्रतौ । राजसूयेऽर्घ्यसंवादेशिशुपालबधस्तथाः यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षा-न्वितस्य च । दुर्य्योधनस्याबहासो भीमेन च सम्भातले ।यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् । यत्र षर्म-सुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत् । यत्र द्यूतार्णवेमग्नां द्रौपदीं नावमर्णवात् । धृतराष्ट्री महाताज्ञःस्नुसां परमदुखिताम् । तारयामास तां तीर्णां ज्ञात्वादुर्य्योधनो नृपः । पुनरेब ततो द्यूते समाह्वयत पाण्ड-वान् । जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः ।एतत् सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना । अध्यायाःसप्ततिर्ज्ञेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया । श्लोकानां द्वे स-हस्त्रे तु पञ्च श्लोकशंतानि च । श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाःपर्वण्यस्मिन् द्विजोत्तमाः” (२) । (द्वितीयसभापर्व)“अतःपरं तृतीयन्तु ज्ञेयमारण्यकं महत् ।वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु । पौरानु-गमनञ्चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः । अन्नौषधीनाञ्च कृतेपाण्डवेन महात्मना । द्विजानां भरणार्थञ्च कृत-माराधनं रवेः । धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादन्न-सम्भवः । हितन्तु ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासु-तात् । त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनन्तथा ।पुनरागमनञ्चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात् । कर्णप्रोत्साहना-च्चैव धार्त्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । वनस्थान् पाण्डवान् हन्तुंमन्त्रो दुर्य्योधनस्य च । तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्या-गमनं द्रुतम् । निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेवच । मैत्रेयागमनञ्चात्रं राज्ञश्चैवानुशासनम् । शापोत्-सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्य्योधनस्य च । किर्मीरस्य वधश्चात्रभीमसेनेन संयुगे । घृष्णीनामागमश्चात्र पाञ्चालानाञ्चसर्वशः । श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्चतान् । क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना । परि-देवनञ्च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य सन्निधौ । आश्वासनञ्चकृष्णेन दुःखार्त्तायाः प्रकीर्त्तितम् । तथा सौभबधा-ख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा । सुभद्रायाः सपुत्रायाःकृष्णेन द्वारकां पुरीम् । नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेनचैव हि । प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतबने ततः ।धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह । संवादश्च तथाराज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्त्तितः । समीपं पाण्डुपुत्राणांव्यासस्यागमनं तथा । प्रतिस्मृत्याश्च विद्याया दानंराज्ञो महर्षिणा । गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगतेततः । अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः । भहा-देवेन युद्धञ्च किरातवपुषा सह । दर्शनं लोकपाला-नामस्त्रप्राप्तिस्तथैब च । महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे चकिरीटिनः । यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी ।दर्शनं वृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः । युधिष्ठिरस्यचार्त्तस्य व्यसने परिवेदनम् । नलोपाख्यानमत्रैवधर्मिष्ठं करुणोदयम् । दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्यचरितं यथा । तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः ।लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात् पाण्डुसुतान् प्रति । वन-वासगतानाञ्च पाण्डवानां महात्मनाम् । स्वर्गे प्रवृत्ति-राख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै । सन्देशादर्जुनस्यात्रतीर्थाभिगमनक्रिया । तीर्थानाञ्च फलप्राप्तिः पुण्यत्य-ञ्चापि कीर्त्तितम् । पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेनमहर्षिणा । तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महा-त्मनाम् । कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरन्द-रात् । तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्त्तितः ।आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र बातापिभक्षणम् । लोपा-मुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेस्तथा । ऋष्यशृङ्गस्य चरितंकौमारब्रह्मचारिणः । जामदग्न्यस्य रामस्य चरितंभूरितेजसः । कार्त्तवीर्य्यबधो यत्र हैहयानाञ्च व-र्ण्यते । प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः ।सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः । शर्य्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान् सोमपीतिनौ । ताभ्याञ्च यत्रस मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः । मान्धातुश्चाप्युपाख्यानंराज्ञोऽत्रैव प्रकीर्त्तितम् । जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्रपुत्रेण सोमकः । पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतञ्चसः । ततः श्येनकपीतीयमुपाख्यानमनुत्तमम् । इन्द्वाग्नीपत्र धर्मश्चाभ्यजिज्ञासञ्छिविं नृपम् । अष्टावक्रीयमत्रैवविवादो यत्र वन्दिना । अष्टावक्रस्य विग्रर्षेर्जनकस्या-ध्वरेऽभवत् । नैयाभिकातां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च ।पराजितो यत्र वन्दी विवादेन महात्मना । विजित्यसागरं प्राप्तं पितरं लब्धवामृषिः । यवक्रीतस्य चा-ख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः । गन्धमादनयात्रा चवासो नारायणाश्रमे । नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्यागन्धमादने । व्रजन् पथि महाबाहुर्दृष्टवान् पवना-त्मजम् । कदलीषण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् ।यत्र सौगन्धिकार्थेऽसौ नलिनीं तामधर्षयत् । यत्रास्ययुद्धमभवत् सुमहद्राक्षसैः सह । यक्षैश्चैव महावीर्य्यै-र्मणिमत्प्रमुखैस्तथा । जटासुरस्य च बधो राक्षसस्यवृकोदरात् । वृषपर्वणो राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम् ।आर्ष्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च । प्रीत्साहनञ्च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः । कैलासारो-हणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्वलोत्कटैः । युद्धमासीन्महा-घोरं मणिमत्प्रमुखैः सह । समागमश्च पाण्डूनां यत्रवैपवणेन च । समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिःसह । अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थं सव्यसाचिना ।निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः । निवातकवचैर्घोरैर्दानवैः सरशत्रुभिः । पौलोमैः कालकेयैश्च यत्रयुदुं किरीटिनः । बवश्चैषां समाख्याती राज्ञस्तेनैववीमता । अस्त्रसन्दर्शनारम्भौ धर्मराजस्य सन्निधौ ।पार्थस्य प्रतिषेधश्च नारदेन सुरर्षिणा । अवरोहःपुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात् । भीमस्य ग्रहण-ञ्चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा । भुजगेन्द्रेण बलिना त-स्मिन् सुगहने वने । अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नामुक्त्वायुधिष्ठिरः । काम्यकागमनञ्चैव पुनस्तेषां महात्मनाम् ।तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान् पुरुषर्षभान् । वासुदेव-स्यागमनमत्रैव परिकीर्त्तितम् । मार्कण्डेयस्य च तथादेवर्षेर्नारदस्य च । मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानिसर्वशः । पृथोर्वैण्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा ।संवादश्च सरस्वत्या तार्क्ष्यर्षेः सुमहात्मनः । मत्स्यो-पाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम् । मार्कण्डेयसमास्याच पुराणं परिकीर्त्तितम् । ऐन्द्रद्युम्नमुपाख्यानं धौन्धु-मारं तथैव च । पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसंस्मृतम् । द्रौपद्याः कीर्त्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया ।पुनर्द्वैतवनञ्चैव पाण्डवाः समुपागताः । घोषयात्रा चगन्धर्वेर्यत्र बद्धः सुषोधनः । ह्रियमानस्तु मन्दात्मामोक्षितोऽसौ किरीटिना । धर्मराजस्य चात्रैव मृग-स्वप्नागिदर्शनम् । काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यन ।व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् । दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्त्तितम् । जयद्रथेवाप-हारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात् । यत्रैनमन्वयाद्भीमोवायुवेगसमो जवे । चक्रे चेनं पञ्चशिखं यत्र भीमोमहाबलः । रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ।यत्र रामेण विक्रमम्य निहिती रावणो युधि । सा०वित्र्याश्चाप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्त्तितम् । कर्णस्यपरिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरन्दरात् । यत्रास्य शक्तिंतुष्टोऽदादेकवीरबधाय च । आरणेयमुपाख्यानं यत्र-धर्मोऽन्वशात् सुतम् । जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाःपश्चिमां दिशम् । एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परि-कीर्त्तितम् । अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्त्तिते ।एकोनसप्ततिश्चैव तथाध्यायाः प्रकीर्त्तिताः । एकादशसहस्राणि श्लोकानां षट्शतानि च । चतुःषष्टिस्तथाश्लोकाः पर्वण्यस्मिन् प्रकीर्त्तिताः ३ । (वनपर्व)“अतःपरं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम् । विराटनगरंगत्वा श्मशाने विपुलां शमीम् । दृष्ट्वा सन्निदधुस्तत्र पा-ण्डवा ह्यायुधान्युत । यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते । पाञ्चालीं प्रार्थयानम् कामोपहतचेतसः । दुष्टा-त्ननो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात् । पाण्डवान्येषणा-र्थञ्च राज्ञो दुर्य्योधनस्य च । चराः प्रस्थापिताश्चात्रनिपुणाः सर्वतो दिशम् । न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्ड-वानां महात्मनाम् । गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्त्तैः प्र-थमं कृतः । यत्रास्य युद्धं सुमहत् तैरासील्लोमहर्ष-णम् । ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः ।गोधनञ्च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः । अनन्त-रञ्च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम । समस्ता यत्र पा-र्थेन निर्जिताः कुरवो युधि । प्रत्याहृतं गोधनञ्च वि-क्रमेण किरीटिना । विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्रकिरीटिनः । अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघाति-नम् । चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् । अत्रापिपरिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा । सप्तषष्टिरथोपूर्णा श्लोकानामपि मे शृणु । श्लोकानां द्वे सहस्रे तुश्लोकाः पञ्चाशदेव तु । उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन्महर्षिणा ४ । (विराटपर्व)“उद्योगपर्वः विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् ।उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया । दुर्य्यो-धनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ । साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्त्तुमर्हति । इत्युक्ते वचने कृष्णोयत्रोवाच महामतिः । अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पु-रुषर्षभौ । अक्षौक्षिणीं वा सैन्यस्य कस्य किंवा ददा-म्यहम् । वव्रे दुर्य्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः ।अयुध्यमानं सचिवं वव्रे कृष्णं धनञ्जयः । मद्रराजञ्चराजानमायान्तं पाण्डवान् प्रति । उपहारैर्वञ्चयित्वावर्त्मन्येव सुयोधनः । वरदं तं वरं वव्रे साहाय्यंक्रियतां मम । शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पा-ण्डवान् । शान्तिपूर्वञ्चाकथयद्यत्रेन्द्रविजयं नृपः । पुरो-हितप्रेषणञ्च पाण्डवैः कौरवान् प्रति । वैचित्रवीर्य्यस्यवचः समादाय पुरोधमः । तथेन्द्रविजयञ्चापि यानञ्चैवपुरोधसः । सञ्जयं प्रेषयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति । यत्र दूतं महाराजो घृतराष्ट्रः प्रतापवान् ।श्रुत्वा च पाण्डवान् यत्र वासुदेवपुरोगमान् । प्रजागरःसंप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिनया । विदुरो यत्र वाक्यानिविचित्राणि हितानि च । श्रावयामास राजानं धृत-राष्ट्रं मनीषिणम् । तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् । मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शीकलालसः । प्रमाते राजसमितौ सञ्जयो यत्र वा विभोः ।रेक्यात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च । तत्र कृष्णोदयापन्नः सन्धिमिच्छन्महामतिः । स्वयमागाच्छमं कर्त्तंनगरं नागसाह्वयम् । प्रत्याख्यानञ्च कृष्णस्य राज्ञादुर्य्योधनेन वै । शमार्थे याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हि-तम् । दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्त्तितम् ।वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः । महर्षेश्चापिचरितं कथितं गालवस्य वै । विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्त-ञ्चात्यनुशासनम् । कर्णदुर्य्योधनादीनां दुष्टं विज्ञायमन्त्रितम् । योगेश्वरत्वं कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम् ।रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः । उपाय-पूर्वं शौटीर्य्यात् प्रत्याख्यातश्च तेन सः । आगम्य हा-स्तिनपुरादुपप्लव्यमरिन्दम! । पाण्डवानां यथावृत्तंसर्वमाख्यातवान् हरिः । ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्र-यित्वा च यद्धितम् । सांग्रामिकं ततः सर्वं सज्यञ्चक्रुःपरन्तपाः । ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः ।नगराद्धास्तिनपुराद्बलसंख्यानमेव च । यत्र राज्ञा ह्यू-लूकस्य प्रेषणं पाण्डवान् प्रति । श्वो भाविनि महा-युद्धे दौत्येन कृतवान् प्रभुः । रथातिरथसंख्यानमम्बो-पाख्यानमेव च । एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्वभारते । उद्योगपर्व निर्दिष्टं सन्धिविग्रहमिश्रितम् ।अध्यायानां शतं प्रोक्तं षडशीतिर्महर्षिणा । श्लोकानांषट् सहस्राणि ताबन्त्येव शतानि च । श्लोकाश्च नवतिःप्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना । व्यासेनोदारमतिना पर्व-ण्यस्मिंस्तपोधनाः! (५) । (उद्योगपर्व)“अतःपरं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते । जम्बू-खण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं सञ्जयेन ह । यत्र यौधि-ष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत् परम् । यत्र युद्धमभूघोरंदशाहानि सुदारुणम् । कश्मल यत्र पार्थस्यवासुदेवो महामतिः । मोहजं नाशयामास हेतुभि-र्मोक्षदर्शिभिः । समीक्ष्याधोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहि-तेरतः । रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः ।प्रतोदपाणिराधावद्भीष्म हन्तुं व्यपेतभीः । वाक्यप्रतोदा-भिहितो यत्र कृष्णेन पाण्डवः । गाण्डीवधन्वा समरेसर्वशस्त्रभृताम्बरः । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थोमहाधनुः । विनिघ्नन्निशितैर्बाणैरथाद्भीष्ममपातयत ।शरतल्पगतश्चैव भीष्मी यत्र बभूव ह । षष्ठमेतत् समा-ख्यातं भारते पर्व विस्तृतम् । अध्यायानां शतं प्रोक्तंतथा सप्तदशापरे । पञ्च श्लोकसक्षस्राणि संख्ययाष्टौशतानि च । तीकात चतुरशीतिरस्मिन् पर्यणि की-र्त्तिताः । व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि (६) ।द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते । सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्य्यः प्रतापवान् । दुर्य्योधनस्य प्रीत्यर्थंप्रतिजज्ञे महास्त्रवित् । ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डु-पुत्रस्य धीमतः । यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यूरणा-जिरात् । भगदत्ती महाराजो यत्र शक्रसमो युधि ।सुप्रतीवेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना । यत्राभि-मन्युं बहवो जघ्नुरेकं महारथाः । जयद्रथसुखा बालंशूरमप्राप्तयौवनम् । हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन्न यत्र पार्थेनसंयुगे । अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः ।यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च मयारथः । अन्वे-षणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया । प्रविष्टो भारतींसेनामप्रघृष्यां सुरैरपि । संशप्तकावशेषञ्च कृतं निःशेष-माहवे । अलम्बूषः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्य्यवान् ।सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः । घटोत्कचा-दयश्चान्ये निहिता द्रोणपर्वणि । अश्वत्थामापि चा-त्रैव द्रोणे युधि निपातिते । अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रंनारायणममर्षितः । आग्नेयं कीर्त्त्यते यत्र रुद्रमा-हात्म्यमुत्तमम् । व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्ण-पार्थयोः । सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् । यत्रते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः । द्रोणपर्वणिये शूरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः । अत्राध्यायशतं प्रोक्तंतथाध्यायाश्च सप्ततिः । अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नवशतानि च । श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ।पाराशर्य्येण मुनिना संचिन्त्य द्रोणपर्वणि (७) ।अतःपरं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम् । मारथ्येविनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः । आख्यातं यत्र पौराणंत्रिपुरस्य निपातनम् । प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णश-ल्ययोः । हंसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम् । बधःपाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना । दण्डसेनस्यच ततो दण्डस्य च यधस्तथा । द्वैरथे यत्र कर्णेब धर्म-राजो युधिष्ठिरः । संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्व-षन्विनाम् । अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरी-टिनीः । यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य हि ।प्रतिज्ञापूर्वकञ्चापि वक्षो दुःशासनस्य च । भित्त्वा वृको-टरो रक्तं पीतवान् यत्र संयुगे । द्वैरथे यत्र पार्थेनहतः कर्णो महारथः । अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारत-चिन्तकैः । एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि ।चत्वार्य्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च । चतुःषष्टिस्तथाश्लोकाः पर्वण्यस्मित् प्रकीर्त्तिताः (८) । (कर्णपर्व)“अतःपरं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्त्तितम् । हत-प्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत् । यत्र कौमारका-ख्यानमभिषेचनकर्म च । वृत्तानि रथयुद्धानि कीर्त्त्यन्त्येयत्र भागशः । विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि की-र्त्त्यते । शल्यस्य निघनञ्चात्र धर्मराजान्महात्मनः । शकु-नेश्च बधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे । सैन्ये च हतभूयिष्ठेकिञ्चिच्छिष्टे सुयोधनः । ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापोव्यवस्थितः । प्रवृत्तिस्तत्र वाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः ।क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः । ह्रदात् समु-त्यितो यत्र धार्त्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः । भीमेन गदयायुद्धं यत्रासौ वृतवात् सह । समवाये च युद्धस्य राम-स्यागमनं स्मृतम् । सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यतापरिकीर्त्तिता । गदायुद्धञ्च तुमुलमत्रैव परिकीर्त्तितम् ।दुर्य्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे । ऊरू भग्नौप्रसह्याजौ गदया भीमवेगया । नवमं पर्व निर्दिष्टमेत-दद्भुतमर्थवत् । एकोनषष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकी-र्त्तिताः । संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकसंख्यात्र कथ्यते ।त्रीणि शोकसहस्राणि द्वे शते बिंशतिस्तथा । मुनिनामम्प्रणीतानि कौरवाणां यशीभृता (९) । (शल्यपर्व)“अतःपरं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् । भग्नोरुं यत्रराजानं दुर्य्योधनममर्षणम् । अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्ते-ऽभ्याययूरथाः । कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधि-रोक्षितम् । समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्द्धनि । प्रति-जज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः । अहत्वा सर्व-पाञ्चालान् धृष्टद्युम्नपुरोगमान् । पाण्डवांश्च सहामा-त्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनम् । यत्रैवमुक्त्वा राजानमप-क्रम्य त्रयो रथाः । सूर्य्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्-वनम् । न्यग्रोघस्यात्र महतो यत्राधस्ताद्व्यबस्थिताः ।ततः काकान बहून रात्रौ दृष्ट्वौलूकेनः हिंसितान् ।द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्बधमनुस्मरन् । पाञ्चालानांप्रसुप्तानां बधं प्रति मनोदघे । गत्वा च शिविरद्वारिदुर्दर्शन्तत्र राक्षसम् । घोररूपमपश्यत् स दिवमावृत्यधिष्ठितम् । तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च ।द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः । प्रसुप्तान्निशिविश्वस्तान् धृष्टद्युम्नपुरोगमान् । पाञ्चालान् सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः । कृतवर्मणा च सहितः कृपेण चनिजघ्निवान् । यत्रामुच्यन्त ते पाथाः पञ्च कृष्णबला-श्रयात् । सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः ।पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः । धृष्टद्युम्नस्यसूतेन पाण्डवेषु निवेदितः । द्रीपदी पुत्रशोकार्त्ता पि-तृभ्रातृबधार्दिता । कृतागशनसंकल्पा यत्र भर्त्तॄनुपा-विशत् । द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः ।प्रियं तस्याश्चिकीर्षन् वै गदामादाय बीर्य्यमान् । अन्व-धावत् सुसंक्रुद्धो मारतद्वाजं गुरोः सुतम् । भीम-सेनभयाद्यत्र देवेनाभिप्रचीदितः । अपाण्डवायेतिरुषा द्रोणिरस्त्रमवासृजत् । मैवमित्यब्रवीत् कृष्णःशमयंस्तस्य तद्वचः । यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामासफालगुनः । द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मन-स्तदा । द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः ।मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात् । पाण्डवाःप्रददर्हृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः । एतद्वै दशमं पर्वसौप्तिकं समुदाहृतम् । अष्टादशास्मिन्नध्यायाः पर्वण्युक्तामहात्मना । श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया ।श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना व्रह्मवादिना । सौप्तिकैषीकसम्बद्धे पर्वण्युत्तमतेजसा (१०) । (सौप्तिकपर्व)“अत ऊर्द्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम् । पुत्रशोका-भिसन्तप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः । कृष्णोपनीतां यत्रासा-वायसीं प्रतिमां दृढाम् । भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रोबभञ्ज ह । तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।संसारगहन बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः । विदुरेण चयत्रास्य राज्ञश्चाश्वासनं कृतम् । धृतराष्ट्रस्य चात्रैवकौरवायोधनन्तथा । सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्त्तस्यप्रकीर्त्तितम् । विलांपो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणःस्मृतः । क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः ।यत्र तान् क्षत्रियान् शूरान् संग्रामेष्वनिवर्त्तिनः ।पुत्रान् भातन् पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान् रणे । पुत्र-पौत्रबधार्त्तायास्तथात्रैव प्रकीर्त्तिता । गान्धार्य्याश्चापिकृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया । यत्र राजा महाप्राज्ञःसर्वधर्मभृतांवरः । राज्ञां तानि शरीराणि दाह-यामास शास्त्रतः । तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुद-कदानिके । गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः ।सूतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्षिणा । एतदेकादशंपर्व लोकवैक्लव्यकारकम् प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्या-श्रुप्रवर्त्तकम् सप्तविंशतिरध्याया पर्वण्यस्मिन् प्रकी-र्त्तिताः । श्लोकसप्तशती चापि पञ्चसप्ततिसंयुता । संख्ययाभारताख्यानमुक्तं व्यासेन धीमता (११) (स्त्रीपर्व)“अतःपरं शान्तिपर्व द्वादश बुद्धिवर्द्धनम् । यत्र निर्वेद-मापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः । घातयित्वा पितृन् भ्रा-तृन् पुत्रान् सग्वन्धिमातुलान् । शान्तिपर्वणि धर्माश्चव्याख्याताः शारतल्पिकाः । राजभिर्वेदितव्यास्ते स-म्यग्ज्ञानबुभुत्मुभिः । आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतु-प्रदर्शिनः । यान् बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक् सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् ।मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुबिस्तराः । द्वादशंपर्व निर्दिष्टमेतत् प्राज्ञजनप्रियम् । अत्र पर्वणि घिज्ञेय-मध्यायानां शतत्रयम् । त्रिंशच्चैव तथाध्याया नव चैवतपोधनाः । चतुर्दशसहस्राणि तथा सप्त शतानि च ।सप्त श्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया (१२) । (शान्तिपर्वं)“अत ऊर्द्ध्वञ्च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम् । यत्र प्रकृतिमापन्नःश्रुत्वा धर्भविनिश्चयम् । भीष्माद्भागीरथीपुत्रात् कुरुराजीयुधिष्ठिरः । व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयः प्रकी-र्त्तितः । विविधानाञ्च दानानां फलयोगाः प्रकीर्त्तिताः ।तथा पात्रविशेषाश्च दानानाञ्च परो विधिः । आचार-विधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः । भाहाभाग्यं गवा-ञ्चैव ब्राह्मणानां तथैव च । रहस्यञ्चैव धर्माणां देश-कालोपसंहितम् । एतत् सुबहुवृत्तान्तसुतमञ्चानुशास-नम् । भीष्मस्यात्रैव सम्प्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्त्तिता ।एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम् । अध्यायानां शतंत्वत्र षट्चत्वारिंशदेव तु । श्लोकानान्तु सहस्राणि प्रोक्ता-न्यष्टौ प्रसंख्यया (१३) । (अनुशासनपर्व)“ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम । तत्-संवर्त्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम् । सुवर्णकोष-सम्प्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः । दग्धस्यास्त्राग्निनापूर्वं कृष्णात् सजीवनं पुनः । चर्य्यायां हयसुत्सृष्टंपाण्डवस्यानुगच्छतः । तत्र तत्र च युद्धानि राज-पुत्रैरमर्षणैः । चित्राङ्गदायाः पुत्रेण पुत्रिकाया धन-ञ्जयः । संग्रामे बन्धुवाहेण संशयञ्चात्र लम्भितः । अश्व-मेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च । अनुगीता तथाप्रोक्ता सम्यगभगवता पुनः । कथितः शाश्वतो धर्मःकृष्णेनार्जुनसन्निधौ । तथा ब्राह्मणगीता च सवादोगुरुशिष्ययो । इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् ।अध्यायानां शतञ्चैव त्रयोऽध्यायाश्च कीर्त्तिताः । त्रीणिश्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । विशतिस तथाश्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना” (१४ आश्वमेधिकपर्व) ।“ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् । यत्रराज्यं समुत्सृज्य गान्धार्य्या सहितो नृपः । धृत-राष्ट्राश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह । यं दृष्ट्वा प्रस्थितंसाध्वी पृथाप्यनुययौ तदा । पुत्रराज्यं परित्यज्यगुरुशुश्रूषणे रता । यत्र राजा हतान् पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान् । लोकान्तरगतान् वीरान-पश्यत् पुनरागतान् । ऋषेः प्रसादात् कृष्णस्य दृष्ट्वा-श्चर्य्यमनुत्तमम् । त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकांगतः । यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं मतः ।सृञ्जयश्च महामात्यो विद्वान् नावल्गणिर्वशी । ददर्शनारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः । नारदाच्चैव शुश्राववृष्णीनां कदनं महत् । एतदाश्रभवासाख्यं पर्वोक्तं सु-महाद्भुतम् । द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसंख्यया ।सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्च श्लोकशतानि च । षडेव चतथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना” (१५ आश्रमवासपर्व)“अतः परं निबोधेदं भौपलं पर्व दारुणम् । यत्र ते पुरुष-व्याघ्राः शस्त्रस्पर्शसहा युधि । ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपेलवणाम्भसः । आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः ।एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम् । यत्र सर्वक्षयं कृत्वातावुभौ रामकेशवौ । नातिचक्रमतुः कालं प्राप्तं सर्व-हरं महत् । यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् ।दृष्ट्वा विषादमगमत् पराञ्चार्त्तिं नरर्षभः । स संस्कृत्यनरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः । ददर्श यदुवीराणामा-पाने वैशसं महत् । शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महा-त्मनः । संस्कार लम्भयामास वृष्णीनाञ्च प्रधानतः ।स वृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् । ददर्शापदिकष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम् । सर्वेपाञ्चैव दिव्याना-मस्त्राणामप्रसन्नताम् । नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावा-णामनित्यताम् । दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यपची-दितः । धर्मराजं समासाद्य सन्न्यासं समरोचयत् ।इत्येतन्मौषलं पर्व षोडशं परिकीर्त्तितम् । अध्या-याष्टौ समाख्याताः श्लोकानाञ्च शतत्रयम् । श्लोकानांविंशतिश्चैव संख्यातास्तत्त्वदर्शिना” (१६ मौषलपर्व) ।“माहाप्रस्थानिकं तस्मादूर्द्ध्वं सप्तदशं स्मृतम् । यत्रराज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः । द्रौपद्या सहितादेव्या महाप्रस्थानमास्थिताः । यत्र तेऽग्निं ददृशिरेलौहित्यं प्राप्य सागरम् । यत्राग्निना चोदितश्च पार्थस्तस्मैमहात्मने । ददौ सम्पूज्य तद्दिव्यं माण्डीवं धनुरुत्तमम् ।यत्र भ्रातॄन् निपतितान्द्रौपदीञ्च युधिष्ठिरः । दृष्ट्वा हित्वाजगामैव सर्वाननवलोकयन् । एतत् सप्तदशं पर्व साहा-प्रस्थानिकं स्मृतम् । तत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोका-नाञ्च शतत्रयम् । विंशतिञ्च तथा श्लोकाः संख्या-तास्तत्त्वदर्शिना” । (१७ माहाप्रस्थानिकपवं) ।“स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम् । प्राप्त”दैवरथं स्वर्गान्नेष्टवान् यत्र धर्मराट् । आरोढूंसुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना । तामस्यावि-चलां ज्ञात्वा स्थितिं धर्मे महात्मनः । श्वरूपं यत्रतत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्त्रितः । स्वर्गं प्राप्तः स चतथा यातनां विपुलां भृशम् । देवदूतेन भरकोयत्र व्याजन दर्शितः । शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातॄणांकरुणागिरः । निदेशे वर्त्तमानानां देशे तत्रैव वर्त्त-ताम् । अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः ।आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम् । स्व-धर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट् । मुमुदेपूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह । कर्णस्य नरक-प्राप्तिः प्रमोक्षश्चात्र कीर्त्त्यते । समागमश्च वीराणांस्वर्गलोके महात्मना । कीर्त्त्यते यत्र विधिवत् स्वर्ग-सवाद एव च । स्वानि स्थानानि च प्राप्ता यत्र तेपुरुषर्षभाः । एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता ।अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वण्यस्मिन्महात्मना । श्लोकानांद्वेशते चैव सुसंख्याते तपोधनाः । नव श्लोकास्तथैवान्येसंख्याताः परमर्षिणा । (१८ स्वर्गारोहणिकपर्व) ।अष्टादशेवमेतानि पर्वाण्युक्तान्यशेषतः । खिलेषु हरि-वंशश्च भविष्यञ्च प्रकीर्त्तितम् । विष्णुपर्व शिशीश्चर्य्याविष्णोः कंसबधस्तथा । भविष्यं पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वे-वाद्भुतं महत् । दश श्लोक सहस्राणि विंशत् श्लोकश-तानि च लिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा” ।“भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्त्तयेत् । भारतंभवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः” भा० आ० १ अ० । भर-तस्य अपत्यादि शुभ्रा० ढक् भारतेय तदपत्यादौ पुंस्त्री० ।
Capeller
GermanGrassman
GermanBurnouf
Frenchभारत भारत a. (भृ ou भरत) qui porte
l'offrande [ép. d'Agni dans le Vd.]. -- S. Agni, Vd.
Barde,
chanteur, acteur.
Descendant de Bharata. -- S. le Bharatavarṣa
ou l'Inde. -- S. le Mahābhārata [? le grand-bardit ou chant
des bardes]. -- S. भारती une des divinités du
Saint-Sacrifice, Vd.
Chant poétique, récit, discours.
L'art du
débit dramatique.
Caille.
भारतवर्ष l'Inde
le 7 chaînes concentriques qui
entourent le Meru.
Stchoupak
Frenchभारत-
-ई- a. issu de Bharata ou des Bh., relatif ou appartenant
aux Bh.
(avec युद्ध- nt. संग्राम- et mots similaires, guerre
ou lutte des Bh.
avec इतिहास- कथा- etc.
(qqf.
sous-entendus) histoire ou récit de la guerre des Bh.
avec मण्डल- ou
वर्ष- nt. (qqf. sous-entendus) empire de Bh., Inde)
descendant de
Bh., habitant du pays de Bh.
nt. Inde
histoire des Bh. et de leurs luttes
(qqf. = महा°)
déesse de la parole (= Sarasvatī), parole, langage,
voix
composition littéraire ou dramatique
d'une rivière.
°वर्ष- nt. empire des Bh., Inde.
°सत्तम- le plus illustre des Bh.
les Pāṇḍava.
°सूत्र- nt. titre d'une section du MhBh.
भारताचार्य- Droṇa.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.