| YouTube Channel

भागः (bhAgaH)

 
Apte
English
भागः [bhāgḥ], [भज् भावे घञ्]
A part, portion, share, division
as in भागहर, भागशः
&c.
Allotment, distribution, partition.
Lot, fate
निर्माणभागः परिणतः
U.*
 4.
A part of any whole
a fraction.
The numerator of a fraction.
A quarter, one-fourth part.
A degree or the 36th part of the circumference of a circle.
The 3th part of a zodiacal sign.
The quotient.
Room, space, spot, region, place
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः
Bg.*
 1.11.
R.*
 18.47.
A portion payable to Government
सीता, भागो, बलिः, करो ...... राष्ट्रम् Kau.A. 2.6.24.
One of the four contentments (Sā&ndot.
phil.
 )
आध्यात्मिकाश्चतस्रः प्रकृत्युपादान- कालभागाख्याः (v. l. भाग्याख्याः) Sā&ndot.
K.*
 5.
A half-rupee.
The number eleven.
Comp.
 -अनुबन्धजातिःf. assimilation of quantities by fractional increase.-अपवाहजातिः, -अपवाहनम्
f.
 assimilation of quantities by fractional decrease. -अपहारिन्
a.
 receiving a share.-अर्थिन्
a.
 desirous of a share. -अर्ह
a.
 entitled to a share or inheritance. -कल्पना allotment of shares.-जातिः
f.
 reduction of fractions to a common denominator (in math.). -धानम् a treasury.
धेयम् a share, part, portion
उच्छिष्टं भागधेयं स्याद्दर्मेषु विकिरश्च यः
Ms.*
 3.245
नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः
R.*
 1.5.
fortune, destiny, luck.
good fortune or luck
तद् भागधेयं परमं पशूनाम्
Bh.*
 2.12.
property.
happiness.
(यः) a tax
अन्यमेव भागधेयमेते तपस्विनो निर्वपन्ति
Ś.*
 2.
an heir. -भाज्
a.
 interested, a sharer or partner. -भुज्m. a king, sovereign. -मातृ
f.
 (in
alg.
 ) a particular rule of division. -लक्षणा a kind of लक्षणा or secondary use of a word by which it partly loses and partly retains its primary meaning
also called जहदजहल्लक्षणा
e. g. सो$यं देवदत्तः. -लेख्यम् a partition-deed
विभागपत्रं कुर्वन्ति भागलेख्यं तदुच्यते Śukra. 2.297.
हरः a co-heir.
division (in math.) -हारः division (in math.). -हारिन्
a.
 entitled to a share, inheriting. (m. )
an heir.
division.
Apte 1890
English
भागः [भज् भावे घञ्] 1 A part, portion, share, division
as in भागहर, भागशः &c.
2 Allotment, distribution, partition.
3 Lot, fate
निर्माणभागः परिणतः U. 4.
4 A part of any whole, a fraction.
5 The numerator of a fraction.
6 A quarter, one-fourth part.
7 A degree or the 360th part of the circumference of a circle.
8 The 30th part of a zodiacal sign.
9 The quotient.
10 Room, space, spot, region, place
R. 18. 47.
Comp.
अनुबंधजातिः f. assimilation of quantities by fractional increase.
अपहारजातिः f. assimilation of quantities by fractional decrease.
अर्थिन् a. desirous of a share.
अर्ह a. entitled to a share or inheritance.
कल्पना allotment of shares.
जातिः f. reduction of fractions to a common denominator (in math.).
धेयं {1} a share, part, portion
नीवारभागधयोचितैर्मृगैः R. 1. 50. (b) {2} fortune, destiny, luck. {3} good fortune or luck
तद्भागधेयं परमं पशूनां Bh. 2. 12. {4} property. {5} happiness (
यः) {1} a tax
अन्यमेव भागधेयमेते तपस्विनो निर्वपंति Ś. 2. {2} an heir.
भाज् a. interested, a sharer or partner.
भुज् m. a king, sovereign.
लक्षणा a kind of लक्षणा or secondary use of a word by which it partly loses and partly retains its primary meaning
also called जहदजहल्लक्षणा
e. g. सोयं देवदत्तः.
दरः {1} a coheir. {2} division (in math.).
हारः division (in math).
हारिन् a. entitled to a share, inheriting. (
m.) {1} an heir. {2} division.
Apte Hindi
Hindi
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
"खण्ड, अंश, हिस्सा, प्रभाग, वितरण, विभाजन"
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
"भाग्य, किस्मत"
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
"किसी पूर्ण का एक खण्ड, भिन्न"
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
किसी भिन्न का अंश
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
"चौथाई, चतुर्थ भाग"
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
किसी वृत्त की परिधी का ३६० वां घात या अंश
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
राशिचक्र का तीसवाँ अंश
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
लब्धि
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
"कक्ष, अन्तराल, जगह, क्षेत्र, स्थान"
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
शुल्क
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
चार आध्यात्मिकों में से एक
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
ग्यारह की संख्या
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
"भाग, अंश"
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
"भाग्य, किस्मत"
भागः
पुं*
 - भज्+घञ्
चौथाई भाग
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विभागः, भागः, शाखा
noun
सुविधायै कार्यस्य कृतं विभाजनम्।
"रमन्नामहोदयः गणितस्य विभागे कार्यरतः अस्ति।"
Synonyms:
 अंशः, भागः
noun
कस्यापि वस्तुनः विषये सर्वेषां पक्षाणां एकः यम् अधिकृत्य पृथक् रूपेण विचारः कर्तुं शक्यते अथवा कर्तुं आवश्यकता अस्ति।
"भारतीयायाः अर्थव्यवस्थायाः विभिन्नेषु अंशेषु विचारः कर्तव्यः"।"
Synonyms:
 अंशः, भागः, विभागः, खण्डम्, छेदः
noun
सङ्घस्य वा समुदायस्य वा कोपि खण्डः।
"यस्य मध्यस्थः अंशः किञ्चित् स्थूलः वर्तते।"
Synonyms:
 भागः
noun
कार्ये सम्मिलनस्य क्रिया भावो वा।
"सः क्रीडास्पर्धायां भागं न आवहति।"
Synonyms:
 भागः, वण्टः, उद्धारः, विभागः, भागधा
noun
विभाजने कृते प्राप्यमाणः अंशः।
"अहं स्वस्य भागः अपि भ्रात्रे अददाम्।"
Synonyms:
 वृद्धिः, वार्धुष्यम्, भागः, कलान्तरम्, कारिका, कारिता, कुसीदवृद्धिः, कला
noun
ऋणत्वेन यद् धनं दत्तम् तस्मात् अथवा यद् धनं वित्तकोषे निहितम् अस्ति तस्मात् धनार्घत्वेन पर्यायशः प्राप्यमाणा निश्चितः धनराशिः।
"श्यामः वृद्धिं निश्चित्य एव ऋणं यच्छति। "
Synonyms:
 अंशः, भागः, भागधा
noun
कस्यापि सम्पत्तेः भागधेयम्।
"अस्मिन् ममापि अंशः अस्ति।"
Synonyms:
 भागः
noun
फलादीनां खण्डितः अंशः।
"तेन स्वादुफलस्य चत्वारः भागाः कृताः।"
Synonyms:
 दैवम्, भाग्यम्, भागः, भागधेयम्, दैवयोगः, दैवगतिः, दैवदशा, दैविकम्, दिष्टम्, नियतिः, विधिः
noun
यदनु मनुष्यस्य सर्वकर्माणि पूर्वं निश्चितानि भवन्ति ललाटदेशश्च यस्य स्थानत्वेन अभिमतः तत् अनिवार्यं तत्वम्।
"कर्मवादी दैवे न विश्वसिति। / दैवं चैवात्र पञ्चमम्।"
Synonyms:
 लब्धिः, आप्तम्, फलम्, भागः
noun
भाज्यं भाजकेन विभज्य प्राप्यमाणा सङ्ख्या।
"विंशतिं चतुः संख्यायाः विभज्य पञ्च सङ्ख्यायाः लब्धिः।"
Synonyms:
 भागः
noun
एकः राजा ।
"भागस्य उल्लेखः भागवतपुराणे वर्तते"
Tamil
Tamil
பா4க3: : பங்கு, பாகம், துண்டு, தலைவிதி, இடம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भागः,
पुं,
 (भज्यते इति । भज भागसेवयोः+ कर्म्मणि घञ् ।) अंशः । इत्यमरः । २ । ९ । ८९ ॥
रूप्यार्द्धकः । भाग्यम् । एकदेशः । इति शब्द-रत्नावली ॥
राशेस्त्रिंशभागैकभागः । यथा, --“त्रिंशांशकस्तथा राशेर्भाग इत्यभिधीयते ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वधृतविष्णुधर्म्मोत्तरवचनम् ॥
(भज + भावे घञ् । भजनम् । भगानामैश्व-र्य्याणां समूहः इति अण् । ऐश्वर्य्यसमूहः ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“भज सेवायाम्”@} 2 ‘--विभागसेवयोः’ इति द्रुमे 3।
‘सेवायां भजते भजेदिति भजेः, विश्राणने भाजयेद् आमर्दे तु भनक्ति, भाजयति णौ भाजेः पृथक्कर्मणि।।
4 इति देवः।
5 भाजकः-जिका, भाजकः-जिका, 6 बिभक्षकः-क्षिका, 7 बाभजकः-जिका
8 भक्ता-भक्त्री, भाजयिता-त्री, बिभक्षिता-त्री
बाभजिता-त्री
भजन्-न्ती, भाजयन्-न्ती, बिभक्षन्-न्ती
-- भक्ष्यन्-न्ती, भाजयिष्यन्-न्ती-ती, बिभक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- भजमानः, भाजयमानः, बिभक्षमाणः, बाभज्यमानः
भक्ष्यमाणः, भाजयिष्यमाणः, बिभक्षिष्यमाणः, बाभजिष्यमाणः
9 देहभाक् 10 -देहभाग्-देहभाजौ-देहभाजः
-- -- विभक्तम्-भक्तवान्, भाजितः, बिभक्षितः, बाभजितः-तवान्
भजः, 11 भागी, 12 भक्तम्-भक्तः, 13 राज्यभाक्-प्रभाक्, 14 भेजिवान् 15, 16 भ्राता, 17 18 धनभाजी, 19 विभक्तिः, 20 भजमानः, भाजः, बिभक्षुः, बाभजः
भक्तव्यम्, भाजयितव्यम्, बिभक्षितव्यम्, बाभजितव्यम्
भजनीयम्, भाजनीयम्, बिभक्षणीयम्, बाभजनीयम्
21 विभज्यम्, 22 विभाग्यम्, भाज्यम्, बिभक्ष्यम्, बाभज्यम्
ईषद्भजः-दुर्भजः-सुभजः
-- -- भज्यमानः, भाज्यमानः, बिभक्ष्यमाणः, बाभज्यमानः
भागः, 23 भगः, भाजः, बिभक्षः, बाभजः
भक्तुम्, भाजयितुम्, बिभक्षितुम्, बाभजितुम्
24 भक्तिः- 25 दृढभक्तिः, भाजना, बिभक्षा, बाभजा
26 भजनम्, भाजनम्, बिभक्षणम्, बाभजनम्
27 भक्त्वा
भाजयित्वा, बिभक्षित्वा, बाभजित्वा
विभज्य, विभाज्य, प्रबिभक्ष्य, प्रबाभज्य
भाजम् २, भक्त्वा २, भाजम् २, भाजयित्वा २, बिभक्षम् २, बिभक्षित्वा २, बाभजम् २
बाभजित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११३७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९९८। सक। अनि। उभ)
03
=>
 (श्लो। १२३)
04
=>
 (श्लो। ६६)
05
=>
 [पृष्ठम्०९३७+ ३१]
06
=>
 [[१। सन्नन्ताण्ण्वुलि, धातोरनिट्त्वादिडागमाभावे, चर्त्वषत्वयोश्च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[२। यङन्ते सर्वत्र, अभ्यासे दीर्घः, जश्त्वं चेति ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[३। धातोरनिट्त्वात्, चर्त्वे रूपमेवम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[४। ‘भजो ण्विः’ (३-२-६२) इति कर्तरि ण्विप्रत्ययः। प्रत्ययस्य णित्त्वादुपधावृद्धिः। क्विबादिवदयं प्रत्ययः सर्वलीपी। कर्तरि क्विपोऽपवादोऽयम्।]]
10
=>
 [[आ। ‘देहभाञ्जि ततः केशान् लुलुञ्च लुलुठे मुहुः।।’ भ। का। १४। ५९।]]
11
=>
 [[५। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘सम्पृवानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिप- परिरटपरिवदपरिदहपरिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजाक्रीडविविचत्यजरजभज--’ (३-२-१४२) इत्यादिना घिनुण्प्रत्ययः। णित्त्वादुपधावृद्धिः। घित्त्वात्, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वमिति च ज्ञेयम्।]]
12
=>
 [[६। आशीरर्थे, ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तप्रत्ययः। भक्तम् = अन्नम्। भजतादिति भक्तः = उपासकः।]]
13
=>
 [[७। ‘भजो ण्विः’ (३-२-६२) इत्यत्र उपसर्गे सुपि च उपपदे प्रत्ययविधानाश्रयणादत्र, प्रभाक् इत्यत्र च कर्तरि ण्विप्रत्यय इति ज्ञेयम्।]]
14
=>
 [[८। कर्तरि भूतसामान्ये लिटः क्वसौ, ‘तृफलभजत्रपश्च’ (६-४-१२२) इति एत्वाभ्यास- लोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपमेवम्।]]
15
=>
 [[B। ‘आज्ञानुग्रहभीमकोमलपुरीपाला फलं भेजुषां याऽयोध्येत्यपराजितेति विदिता नाकं परेण स्थिता।’ श्रीगुणरत्नकोशे २३।]]
16
=>
 [[९। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छीलिके तृन्प्रत्यये, ‘नप्तृनेष्टृ--’ (द। उ। २-३) इत्यत्र निपातनात् भ्रादेशे च भ्राता इति सिद्ध्यतीति मा। धा। वृत्तावुक्तम्। द। उ। वृत्त्यादिषु भ्राजतेर्जकारलोपे रूपनिष्पादनं कृतम्। ‘श्वशुरः श्वश्र्वा’ (१-२-७१) इत्यत्र भाष्ये तु ‘यदि तावद् बिभर्तीति भ्राता--’ इत्युक्तत्वात् भृञ्धातोरेव भ्रातृशब्दनिष्पत्तिन्याय्येति प्रतिभाति।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०९३८+ २८]
18
=>
 [[१। ताच्छीलिके णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।]]
19
=>
 [[२। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इत्यनेन संज्ञायां क्तिचि रूपम्। विभक्तिः = प्रथमाद्या विभक्तिः। अत्र सूत्रे (३-३-१७४) आशिषि गम्यमान एव प्रत्यय इत्युक्तम- विवक्षितमिति केचित्।]]
20
=>
 [[३। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु--’ (३-२-१२९) इत्यनेन ताच्छील्ये गम्ये चानश्प्रत्ययः। शित्त्वाच्छबादिकं भवति।]]
21
=>
 [[४। ‘द्विवचनविभज्योपपदे--’ (५-३-५७) इति सूत्रे विभज्य इति निर्देशात् हलन्तलक्षणण्यदपवादो यत्प्रत्ययोऽत्रेति ज्ञेयम्।]]
22
=>
 [[५। ‘अबाधकान्यपि निपातनानि’ (परिभाषा-१२०) इति दर्शने ण्यत्प्रत्यये कुत्वे च रूपमेवम्। विभाज्यम् इति कुत्वाभावरूपं तु सर्वथा अप्रामाणिकमेव। स्पष्टमिदं प्रकृतसूत्रे (५-३-५७) पदमञ्जर्याम्, उद्द्योते च।]]
23
=>
 [[६। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकाराद् धात्वन्तरेभ्योऽपि घप्रत्ययो भवतीत्यतो- ऽत्र घप्रत्यये, घित्त्वेन कुत्वे च रूपमेवम्। ‘हृद्भग--’ (७-३-१९) इत्यत्र ‘भग--’ इति निर्देश एवात्र निदानम्।]]
24
=>
 [[७। भजनम् = भक्तिः। भावे क्तिन्। दृढभक्तिरित्यत्र दृढा भक्तिरस्येति विग्रहे ‘स्त्रियाः पुंवत्--’ (६-३-३४) इति पूर्वपदस्य पुंवद्भावे रूपमेवम्। प्रियादिषु (६-३-३४) कर्मसाधनस्यैव भक्तिशब्दस्य पाठः, न तु भावसाधनस्य। अतः पुंवद्भावः कथमत्रेति न शङ्क्यम्।]]
25
=>
 [[आ। ‘दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापराङ्मुखः।’ रघुवंशे १२-१९।]]
26
=>
 [[८। ल्युटि, अनादेशे रूपमेवम्। स्त्रियां टित्त्वेन ङीपि भजनी इत्येव भवति। भजना इति टाबन्तप्रयोगो लोके दृश्यते। तस्य शास्त्रं मृग्यमेव। ण्यन्तात् स्त्र्यधिकारीये युच्प्रत्ययेऽपि भाजना इत्येव स्यात्, न तु भजना इति।]]
27
=>
 [पृष्ठम्०९३९+ २६]