| YouTube Channel

भयं (bhayaM)

 
Apte 1890
English
भयं [बिभेत्यस्मात्, भी-अपादाने अच्] 1 Fear, alarm, dread, apprehension. (oft. with abl.)
भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयं Bh. 3. 35
यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्भयं Ve. 3. 4.
2 Fright, terror
जगद्भयं &c.
3 A danger, risk, hazard
तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतं । आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद्यथोचितं H. 1. 57.
4 The sentiment of fear
see भयानक below
रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यजं भयं S. D. 6.
यः Sickness, disease.
Comp.
अन्वित,
आक्रांत a. overcome with fear.
अपह a. warding off or removing fear. (
हः) {1} N. of Viṣṇu. {2} a king.
आतुर,
आर्त a. afraid, alarmed, frightened.
आवह a. {1} causing fear, formidable. {2} risky
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः Bg. 3. 35.
उत्तर a. attended with or succeeded by fear.
एकप्रवण a. wholly overpowered by fear.
कंपः tremour of fear.
कर (also भयंकर) a. {1} frightening, terrible, fearful. {2} dangerous, perilous
so भयकारक, भयकृत्.
कृत् m. N. of Viṣṇu.
डिंडिमः a drum used in battle.
त्रातृ a. a deliverer from fear.
दर्शिन् a. {1} fearful. {2} intimidating.
द्रुत a. fleeing from fear, routed, put to flight.
नाशन removing fear. (
नः) N. of Viṣṇu.
प्रतीकारः warding off or removal of fears.
प्रद a. inspiring fear, fearful, terrible.
प्रस्तावः an occasion of fear.
ब्राह्मणः a timid Brāhmaṇa, a Brāhmaṇa who, to save himself from danger, declares his caste relying on the inviolability of a Brāhmaṇa.
भ्रष्ट a. put to flight.
विप्लुत a. panic-struck.
व्यूहः a particular array of troops when they are threatened with danger.
शील a. timid.
स्थानं,
हेतुः a cause of fear.
हर्तृ, हारिन् a. removing fear, dispelling alarm.
Hindi
Hindi
डर
पुराणम्
English
भयम् / BHAYA(M). Hiṁsā is the wife of adharma. They got a son named anṛta and a daughter named Nikṛti. From them were born bhaya, naraka, māyā and vedanā. Of these māyā produced mṛtyu, destroyer of matter. vedanā got of her husband raurava son named duḥkha. From mṛtyu were born vyādhi, jarā, Śoka, Tṛṣṇā and krodha. (Chapter 20, agni purāṇa). Another version about the birth of bhaya is found in Śloka 54, Chapter 66 of Ādi Parva, M.B. adharma married Nirṛtī and to them were born bhaya, mahābhaya and mṛtyu, three sons of demoniac disposition. These three sons led a sinful life.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भयं,
क्ली,
 (भी + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इत्यत्र“भयादीनामुपसंख्यानं नपुंसके क्तादिनिवृत्त्य-र्थम् ।” इति वार्त्तिकोक्त्या अपादाने अच् ।) बिभे-त्यस्मात् तत् । इति भरतः ॥
अस्य लक्षणं यथा, “रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैक्लव्यदं भयम् ॥
”इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदः ॥
अपि च । रागविषयस्य विनाशके समुपस्थितेतन्निवारणासामर्थ्यमात्मनो मन्यमानस्य दैन्या-त्मकश्चित्तवृत्तिविशेषो भयम् । इति भगवद्-गीतायां २ अध्याये मधुसूदनसरस्वती ॥
अन्यच्च । परतः स्वानिष्टसम्भावना भयम् ।यया । व्याघ्राद्बिभेति व्याघ्राधीनत्वेन स्वीयमरणंसम्भावयति । इति २ व्युत्पत्तिषादे गदाधर-भट्टाचार्य्यः । तत्पर्य्यायः । दरः २ त्रासः ३भीतिः ४ भीः ५ साध्वसम् ६ । इत्यमरः । १ ।७ । २१ ॥
रुद्रासः ७ साधुसंभवः ८ प्रतिभयम्९ । इति शब्दरत्नावली ॥
आतङ्कः १०आशङ्का ११ भिया १२ । इति हेमचन्द्रः ॥
आगते भये अभीतवत् स्थातव्यम् । यथा, --“तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् ।उत्पन्ने तु भये तीव्रे स्थातव्यं तैरभीतवत् ॥
”इति गारुडे नीतिसारे ११५ अध्यायः ॥
कुब्जकपुष्पम् । घोरे, त्रि । इति मेदिनी । ये, ४१ ॥
पुं रोगः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(निरॄतेः पुत्त्रभेदः । यथा, महाभारते । १ ।६६ । ५५-५६ ।“तस्यापि निरृतिर्भार्य्या नैरृता येन राक्षसाः ।घोरास्तस्यास्त्रयः पुत्त्राः पापकर्म्मरताः सदा ॥
भयो महाभयश्चैव मृत्युर्भूतान्तकस्तथा ।न तस्य भार्य्या पुत्त्रो वा कश्चिदस्त्यन्तको हिसः ॥
”द्रोणस्य वसोरभिमतिनामिकायां पत्न्यां जातःपुत्त्रभेदः । यथा, भागवते । ६ । ६ । ११ ।“द्रोणस्याभिमतेः पत्न्या हर्षशोकभयादयः ॥
”यवनराजविशेषः । यथा, भागवते । ४ । २७ । २३ ।“ततो विहतसङ्कल्या कन्यका यवनेश्वरम् ।मयोपदिष्टमासाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम् ॥
”)