भग्न (bhagna)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 भग्न mfn.
   (-ग्नः-ग्ना-ग्नं)
	 1. Torn,  broken. 
	 2. Overcome,  defeated.
	 3. Disre-
garded,  despised.
	 4. Disappointed.
	 5. Destroyed.
	 6. Checked.
	 n.
 
(-ग्नं) Fracture of the leg.
 E.
  भञ्ज् to break,  aff.
   क्त ।

Capeller Eng

English

 भग्न a.
  broken,  bent,  curved
 scattered,  defeated, 
disappointed,  marred,  destroyed,  annihilated,  lost
 abstr.
   °ता f.
 

Yates

English

 भग्न (ग्नः-ग्ना-ग्नं)
a. Broken
 over-
come
 disappointed.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

भग्न 	-	 bhagna 	-	 adj.
  	-	 fractured
रुजा 	-	  rujA 	-	 f.
  	-	 fracture
अस्थिभङ्ग 	-	  asthibhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture
विभङ्ग 	-	  vibhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture
भङ्ग 	-	  bhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture
भेदन 	-	  bhedana 	-	 n.
  	-	 fracture
प्रतिभनक्ति  { प्रतिभञ्ज् } 	-	  pratibhanakti  { pratibhaJj } 	-	 verb 	-	 fracture
रोजयति  { रुज् } 	-	  rojayati  { ruj } 	-	 verb caus. 	-	 fracture
अभेद 	-	  abheda 	-	 m.
  	-	  non-fracture
सन्धिभङ्ग 	-	  sandhibhaGga 	-	 m.
  	-	  joint-fracture
वक्र 	-	  vakra 	-	 n.
  	-	  form of fracture
भग्न 	-	  bhagna 	-	 n.
  	-	 fracture of a leg
चरणभङ्ग 	-	  caraNabhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture of the leg
परुःश्रंस 	-	  paruHzraMsa 	-	 m.
  	-	 fracture of a joint
भग्न 	-	  bhagna 	-	 n.
  	-	 fracture of the leg
चरणभङ्ग 	-	  caraNabhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture of the foot
यानभङ्ग 	-	  yAnabhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture of a vessel
अस्थिभङ्ग 	-	  asthibhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture of the bones
ऊरुभङ्ग 	-	  UrubhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture of the thigh
दन्तभङ्ग 	-	  dantabhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture of the teeth
अतिपातित 	-	  atipAtita 	-	 n.
  	-	  complete fracture of a bone
ध्वजभङ्ग 	-	  dhvajabhaGga 	-	 m.
  	-	 fracture or fall of a banner
अस्थिच्छल्लित 	-	  asthicchallita 	-	 n.
  	-	  particular fracture of the bones
कर्कटक 	-	  karkaTaka 	-	 n.
  	-	  particular fracture of the bones
काण्डभग्नत्व 	-	  kANDabhagnatva 	-	 n.
  	-	  state of having a fractured limb
रथभङ्ग 	-	  rathabhaGga 	-	 m.
  	-	  breaking or fracture of a chariot
विलिष्टभेषज 	-	  viliSTabheSaja 	-	 n.
  	-	  remedy for fractures or dislocation
काण्डभग्न 	-	  kANDabhagna 	-	 n.
  	-	 fracture or dislocation of the bones
भग्नोरुदण्ड 	-	  bhagnorudaNDa 	-	 adj.
  	-	  having the bone of the thigh fractured
अश्वकर्ण 	-	  azvakarNa 	-	 adj.
  	-	  said of a particular fracture of the bones
अश्वकर्णक 	-	  azvakarNaka 	-	 adj.
  	-	  said of a particular fracture of the bones
दन्तव्यसन 	-	  dantavyasana 	-	 n.
  	-	 fracture or decay of the teeth or of a tusk
खाण्ड 	-	  khANDa 	-	 n.
  	-	  state of having fractures or fissures or gaps

 
   भग्न  bhagna  adj.
    fractured    
   काण्डभग्नत्व  kANDabhagnatva n.
   state of having a fractured limb   
   भग्नोरुदण्ड  bhagnorudaNDa adj.
   having the bone of the thigh fractured      
            

 
   भग्न   bhagna   adj.
   fractured   
   भग्न  bhagna  adj.
   curved   
   भग्न  bhagna  adj.
   shattered  
   भग्न  bhagna  adj.
   frustrated   
   भग्न  bhagna  adj.
   lost  
   भग्न  bhagna  adj.
   split   
   भग्न  bhagna  adj.
   disturbed  
   भग्न  bhagna  adj.
   torn   
   भग्न  bhagna  adj.
   disappointed  
   भग्न  bhagna  adj.
   defeated   
   भग्न  bhagna  adj.
   bent  
   भग्न  bhagna  adj.
   checked   
   भग्न  bhagna  n.
   fracture of a leg  
   भग्न  bhagna  n.
   fracture of the leg   
   भग्न  bhagna  ppp.  destroyed  
   भग्न  bhagna  ppp.  broken down   
   भग्न  bhagna  ppp.  broken     
            

Wilson

English

 भग्न
mfn.
   (-ग्नः-ग्ना-ग्नं)
1 Torn,  broken. 
2 Overcome,  defeated.
3 Disregarded,  despised.
4 Disappointed.
E.
  भञ्ज to break,  aff.
   क्त.

Apte

English

भग्न [bhagna],  p. p.  [भञ्ज्-क्त]

Broken,  fractured,  shattered,  torn
 रथोद्वहनखिन्नाश्च भग्ना मे रथवाजिनः Rām.*
  6.14.16.

Frustrated,  foiled,  disappointed.

Checked,  arrested,  suspended.

Marred,  impaired.

Routed,  completely defeated or vanquished
 त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः Rām.*
  6.88.4
 U.*
  5.

Demolished,  destroyed. (See भञ्ज्). -ग्नम् Fracture of the leg.Comp.   -अस्थि a.
  one whose bones are broken.  ˚बन्धः a splint. -आत्मन् m.
  an epithet of the moon.  -आपद् a.
  one who has surmounted difficulties or misfortunes.-आश a.
  disappointed
 भग्नशस्य करण्डपीडिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा Bh.*
  2.84. -उत्साह a.
  broken in energy,  depressed in spirits,  discouraged,  damped. -उद्यम a.
  foiled in one's endeavours,  disappointed,  baffled
 मन्ये दुर्जन- चित्तवृत्तिहरणे धाता$पि भग्नोद्यमः H.*
  2.165. -क्रमः violation of symmetry in construction or expression
 see प्रक्रमभङ्ग.-चेष्ट a.
  disappointed,  frustrated. -तालः (in music) a kind of measure. -दंष्ट्र a.
  having the fangs broken. -दर्प a.
  humbled,  crest-fallen.  -निद्र a.
  whose sleep is interrupted. -परिणाम a.
  preventing from finishing.-पादर्क्षम् N.
  of six नक्षत्रs collectively (viz. पुनर्वसू,  उत्तरा- षाढा,  कृत्तिका,  उत्तराफल्गुनी,  पूर्वभाद्रपदा and विशाखा). -पार्श्वa.  suffering from a pain in the sides. -पृष्ठ a.
 

having a broken back.

coming in front.

प्रकृमः disorder,  confusion. 

absence of regularity or symmetry
 see प्रक्रमभङ्गः. -प्रतिज्ञ a.
  one who has broken his promises. -मनस् a.
  discouraged,  disappointed. -मनोरथ a.
  disappointed in expectations
 तथा समक्षं दहता मनोभवं पिनाकिना भग्नमनोरथा सती Ku.*
  5.1. -मान a.
  disgraced,  dishonoured. -व्रत a.
  faithless in one's vows
 Pt.*
  4.1.-संकल्प a.
  one whose designs are frustrated. -संधिकम् butter-milk.

Apte 1890

English

 भग्न p. p. [भंज्-क्त] 1 Broken,  fractured,  shattered,  torn. 
2 Frustrated,  foiled,  disappointed. 
3 Check,  ed,  arrested,  suspended. 
4 Marred,  impaired. 
5 Routed,  completely defeated or vanquished
 U. 5. 
6 Demolished,  destroyed. (See भंज्). 
ग्नं Fracture of the leg. 
Comp. 
आत्मन् m. an epithet of the moon. 
आपद् a. one who has surmounted difficulties or misfortunes. 
आश a. disappointed
 Bh. 2. 84
 frustrated
 Bh. 3. 52. 
उत्साह a. broken in energy,  depressed in spirits,  discouraged,  damped. 
उद्यम a. foiled in one's endeavours,  disappointed,  baffled
 मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धाताऽपि भग्नाद्यमः H. 2. 165. 
क्रमः,  violation of symmetry in construction or expression
 see प्रक्रममंग. 
चेष्ट a. disappointed,  frustrated 
दर्प a. humbled,  crest-fallen. 
निद्र a. whose sleep is interrupted. 
पार्श्व a. suffering from a pain in the sides. 
पृष्ठ a. {1} having a broken back. {2} coming in front. 
प्रक्रमः {1} disorder,  confusion. {2} absence of regularity or symmetry
 see प्रक्रमभंगः. 
प्रतिज्ञ a. one who has broken his promises. 
मनस् a. discouraged,  disappointed. 
मनोरथ a. disappointed in expectations
 Ku. 5. 1. 
मान a. disgraced,  dishonoured. 
व्रत a. faithless in one's vows
 Pt. 4. 10. 
संकल्प a. one whose designs are frustrated. 
संधिकं butter-milk. 

Monier Williams Cologne

English

 भग्न a &c.
   See under √ भञ्ज्.

 भग्न b mfn.
   broken (lit.  and fig.),  shattered,  split,  torn,  defeated,  checked,  frustrated,  disturbed,  disappointed,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (sometimes forming the first instead of the second part of a comp. ,  e.g. ग्रीवा-भग्न,  धर्म-भ्° for भग्न-ग्रीव,  -धर्म
 also ‘one who has broken a limb’,  BhP.
  )

 bent,  curved,  R.
 

 lost,  Mn.
   viii,  148

 भग्न n.
  the fracture of a leg,  Suśr.
 

Monier Williams 1872

English

 भग्न भग्न। See under rt. 2. भञ्ज्,  p. 696.

 भग्न,  अस्,  आ,  अम्,  broken,  broken down,  broken
to pieces,  knocked to pieces,  shattered,  shivered, 
torn
 broken into
 routed,  defeated,  conquered, 
vanquished
 marred,  impaired,  demolished,  destroyed
interrupted,  checked,  arrested,  suspended,  foiled, 
frustrated
 disappointed
 (अम्),  n. fracture of the
leg.
—भग्न-क्रम,  अम्,  n. the breaking of
grammatical order,  violation of grammatical con-
struction.
—भग्न-चेष्ट,  अस्,  आ,  अम्,  broken in
effort,  disappointed,  defeated.
—भग्न-जानु,  उस्, 
उस्,  उ,  broken-kneed,  having a fractured leg.
—भग्-
न-ताल,  N. of a particular air (in music).
—भग्न-
दंष्ट्र,  अस्,  आ,  अम्,  ‘broken-tusked, ’ having the
tusks or fangs broken.
—भग्न-दन्त,  अस्,  आ,  अम्, 
‘broken-teethed, ’ one whose teeth are broken.
—भग्-
न-दर्प,  अस्,  आ,  अम्,  one whose pride is broken, 
crest-fallen,  humbled,  humiliated.
—भग्न-निद्र, 
अस्,  आ,  अम्,  one whose sleep is broken,  roused from
sleep.
—भग्न-पादर्क्ष (°द-ऋक्°),  अम्,  n. a
collective epithet of six Nakṣatras (viz. Punar-vasū, 
Uttarāṣāḍhā,  Kṛttikā,  Uttara-Phalgunī,  Pūrva-Bhā-
drapadā,  and Viśākhā,  which six Nakṣatras are
sometimes called Puṣkarāḥ).
—भग्न-पार्श्व, 
अस्,  आ,  अम्,  suffering from pain in the sides,  having a
pain in the side.
—भग्न-पृष्ठ,  अस्,  आ,  अम्, 
‘broken-backed,  ’ having a broken or bent back
coming before or in front of (?).
—भग्न-प्र-
क्रम,  अस्,  m. broken or interrupted order,  dis-
order,  confusion
 want of method or arrangement
in composition
 [cf. भग्न-क्रम।]
—भग्न-
प्रक्रम-ता,  f. ‘broken arrangement, ’ (in rhetoric)
N. of a particular fault in diction,  the use of a word
which does not correspond to one used before.
—भग्न-प्रतिज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  one who has
broken a promise.
—भग्न-बाहु,  उस्,  उस्,  उ, 
broken-armed.
—भग्न-भाण्ड,  अस्,  आ,  अम्,  one
who has broken an earthenware pot or a number of
pots and pans.
—भग्न-मनस्,  आस्,  आस्,  अस्,  ‘broken-
hearted, ’ having a broken heart,  discouraged,  disap-
pointed.
—भग्न-मनोरथ,  अस्,  आ,  अम्,  one
whose wishes are disappointed,  frustrated or disap-
pointed in expectation.
—भग्न-मान,  अस्,  आ,  अम्, 
one whose honour is tarnished,  disgraced,  dishonoured.
—भग्न-विषाणक,  अस्,  आ,  अम्,  ‘broken-horned, ’
having broken horns or tusks.
—भग्न-व्रत,  अस्, 
आ,  अम्,  one who has broken a vow,  faithless to vows.
—भग्न-शक्ति,  इस्,  इस्,  इ,  one whose strength is
broken,  shattered in strength.
—भग्न-शृङ्ग, 
अस्,  आ,  or ई,  अम्,  ‘broken-horned, ’ having broken
horns.
—भग्न-सङ्कल्प,  अस्,  आ,  अम्,  one whose
designs are foiled or whose plans are frustrated.
—भग्न-सन्धिक,  अम्,  n. buttermilk (= घोल)।
—भग्नात्मन् (°न-आत्°),  आ,  m. ‘broken-bodied, ’
an epithet of the Moon (as having been cut in two
pieces by the trident of Śiva for violating the wife
of Bṛhas-pati).
—भग्नापद् (°न-आप्°),  त्,  त्,  त्, 
one who has overcome misfortune,  one who has
conquered calamity.
—भग्नाश (°न-आश्°),  अस्,  आ, 
अम्,  one whose hopes or expectations are broken, 
disappointed in expectation,  discouraged.
—भग्नोत्-
साह (°न-उत्°),  अस्,  आ,  अम्,  one whose energy is
impaired,  broken in energy.
—भग्नोद्यम (°न-
उद्°),  अस्,  आ,  अम्,  one whose efforts are frustrated, 
baffled in one's endeavours,  frustrated.
—भग्नोरु-
दण्ड (°न-ऊरु-),  अस्,  आ,  अम्,  ‘broken-thighed, ’
having the bone of the thigh fractured.

Macdonell

English

 भग्न bhag-na,  pp. (√ bhañj) broken,  etc.
 🞄n.  fracture of the leg
 -krama,  n.
  violation 🞄of syntactical construction
 -jānu,  a.
  broken-kneed
 🞄-tā,  f.
  condition of being broken: - 🞄pravahaṇasya,  shipwrecked condition
 -prakrama,  n.
  inappropriate sequence in using a 🞄word not suiting one previously employed 🞄(rh.)
 -pratijña,  a.
  having broken oneʼs promise,  🞄faithless
 -bhāṇḍa,  a.
  having broken his 🞄pots
 -manas,  a.
  discouraged
 -manoratha,  🞄a.  disappointed
 -māna,  a.
  whose pride has 🞄been offended
 -yācña,  a.
  whose request has 🞄been refused
 -vrata,  a.
  having broken his 🞄vow
 -śakti,  a.
  whose power is broken
 🞄-saṃdhi,  a.
  having broken joints
 -āśa,  a.
  🞄whose hopes have been frustrated,  disappointed
 🞄-udyama,  a.
  whose efforts have 🞄been foiled,  baffled.

Apte Hindi

Hindi

भग्न
भू*क*कृ* - भञ्ज्+क्त
"टूटा हुआ,  हड्डी टूटी हुई,  टूटा फूटा,  फटा-पुराना"

भग्न
भू*क*कृ* - भञ्ज्+क्त
"हताश,  ध्वस्त,  निराश"

भग्न
भू*क*कृ* - भञ्ज्+क्त
"अवरुद्ध,  गृहीत,  निलंबित"

भग्न
भू*क*कृ* - भञ्ज्+क्त
"बिगाड़ा हुआ,  तोड़ा-फोड़ा हुआ"

भग्न
भू*क*कृ* - भञ्ज्+क्त
"पराजित,  पूर्णरूप से परास्त,  छिन्न-भिन्न किया हुआ"

भग्न
भू*क*कृ* - भञ्ज्+क्त
"दहाया हुआ,  विनष्ट"

भग्नम्
नपुं*
   - भञ्ज्+क्त
पैर की हड्डी का टूटना

भग्न
वि* - भञ्ज+क्त
टूटा हुआ

भग्न
वि* - भञ्ज+क्त
"हताश,  विफल"

भग्न
वि* - भञ्ज+क्त
"अवरुद्ध,  स्थगित"

भग्न
वि* - भञ्ज+क्त
नष्ट

भग्न
वि* - भञ्ज+क्त
ध्वस्त

भग्न
वि* - भञ्ज+क्त
ढाया हुआ

भग्न
वि* - भुज+क्त
"विनीत,  नत"

भग्न
वि* - भुज+क्त
"वक्रीकृत्,  मुड़ा हुआ"

भग्न
वि* - भुज+क्त
टूटा हुआ

भग्न
वि* - भुज+क्त
"हताश,  विनम्रीकृत"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

भग्न
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಲು ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಮೂಳೆ ಮುರಿಯುವುದು/ಎಲುಬು ಮುರಿದುಹೋಗುವುದು
निष्पत्तिः - > भञ्जो (आमर्दने) भावे "क्तः" (३-३-११४)
व्युत्पत्तिः - > भज्यते आमर्द्यते विश्लिष्यते
विस्तारः - > ಮೂಳೆಯ ಮುರಿತವು ಸಂಧಿಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ಕಾಂಡಭಗ್ನ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧ.
भग्न
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಒಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ/ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ/ಚೂರುಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ
निष्पत्तिः - > भञ्जो (आमर्दने) "क्तः" (३-२-१०२)
प्रयोगाः - > "भग्नद्रुमाश्चक्रुरितस्ततो दिशः समुल्लसत्केतनकाननाकुलाः"
उल्लेखाः - > माघ० १२-४९
भग्न
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕೆಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ/ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ
भग्न
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ/ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ
प्रयोगाः - > "आः कथमिदानीं भग्ना अपि पुनः प्रतिनिवृत्ताः पृष्ठानुसारिणः पर्यवष्टम्भयन्ति मां चमूपतयः"
उल्लेखाः - > उ० रा० ५
भग्न
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಾಶಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ

L R Vaidya

English

 Bagna {% (I) a. (f. ग्ना) %} 1. Broken,  shattered,  broken to pieces
routed,  defeated
destroyed,  demolished
suspended,  checked,  (pp. of भंज् q.v.).

 Bagna {% (II) n. %} Fracture of the leg.

Bopp

Latin

 भग्न v. भञ्ज्.

Indian Epigraphical Glossary

English

 bhagna (CII 1),  ‘departed’,  ‘lost’,  i. e. ‘inferior’
 cf.
the Hindī verb bhāgnā,  Bengali bhāgā.
Cf. bhagna-viśīrṇa-samāracana,  repairs to the rents in and
the wornout parts of a building (Ep. Ind.,  Vol. XXXIV,  p.
144).

Lanman

English

 bhagna,  see 957c.

Kridanta Forms

Sanskrit

भञ्ज् (भ॒ञ्जोँ꣡ आमर्दने - रुधादिः - अनिट्)
ल्युट् =  भञ्जनम्
अनीयर् =  भञ्जनीयः - भञ्जनीया
ण्वुल् =  भञ्जकः - भञ्जिका
तुमुँन् =  भङ्क्तुम्
तव्य =  भङ्क्तव्यः - भङ्क्तव्या
तृच् =  भङ्क्ता - भङ्क्त्री
क्त्वा =  भङ्क्त्वा / भक्त्वा
ल्यप् =  प्रभज्य
क्तवतुँ =  भग्नवान् - भग्नवती
क्त =  भग्नः - भग्ना
शतृँ =  भञ्जन् - भञ्जती

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  भग्न,  जीर्ण,  जर्जर,  शीर्ण
adjective
 
यः अवदारितः।
 "अस्य भग्नस्य ऐतिहासिकभवनस्य निष्कृतिः आवश्यकी।"

Synonyms:
  भग्न,  भञ्जित,  खण्डित,  विखण्डित,  विच्छिन्न
adjective
 
यद् खण्ड्यते।
 "शिवस्य भग्नं धनुषं दृष्ट्वा परशुरामः क्रुद्धः।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

chag
१) भग्न २) भिन्न

joms
१) आघात २) ° उपह ३) घ्नन्ति ४) निहन्ति ५) भग्न ६) हनिष्यति ७) ८) हन्तृ ९) हन्त्री १०)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
परापर्यभितो भूतो जितो भग्नः पराजितः ।
-wordlist-
 
पराभूत (पुं),  परिभूत (पुं),  अभिभूत (पुं),  जित (पुं),  भग्न (पुं),  पराजित (पुं)

Tamil

ப4க்3ன : முறிந்த,  குறைந்த,  அழிந்த, தோற்றுப்போன.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 भग्नं,  त्रि,  (भन्ज् + क्तः । संघाद् विश्लिष्टत्वात्तथात्वम् ।) पराजितम् । इति हेमचन्द्रः ॥
मुटितम् । चूर्णितम् । भाङ्गा इति भाषा ।यथा,  भट्टिः ।“चिरकालोषितं जीर्णं कीटनिष्कुषितं धनुः ।किं चित्रं यदि रामेण भग्नं क्षत्त्रियकान्तिके ॥
”

 भग्नं,  क्ली,
   (भज्यते आमर्द्द्यते विश्लेष्यते इति ।भञ्ज + क्तः ।) रोगविशेषः । अथ भग्नाधिकारः ।तत्र भग्नस्य भेदमाह ।“भग्नं समासाद्द्विविधं हुताश !काण्डे च सन्धावपि तत्र सन्धौ ।उत्पिष्टविश्लिष्टविवर्त्तितानितिर्य्यग्गतं क्षिप्तमधश्च षड्धा ॥
”भग्नमत्र भावार्थे क्तप्रत्ययस्तेन भग्नं भङ्गः सचात्र विश्लेषोऽभिप्रेतः । तेन भग्नमत्रास्थि-विश्लेषलक्षणम् । समासात् संक्षेपात् । हुताश !हे अग्निवेश ! । यतश्चरकेऽग्निवेशस्य हुताशेतिनामान्तरमुक्तम् । काण्डे सन्धिपर्य्यन्ते एक-खण्डे । अस्थिसन्धौ द्वयोरस्थ्नोः सन्धानस्थाने ।तत्र सन्धौ उत्पिष्टादिभेदैः षट्प्रकारं भग्नंभवति । स्वल्पवक्तव्यत्वेन सन्धिभग्नस्यादौ विव-रणम् । उत्पिष्टेत्यादि । अधः अधोभग्नम् ॥
 * ॥
सन्धिभग्नस्य सामान्यं लिङ्गमाह ।“प्रसारणाकुञ्चनवर्त्तनोग्रा-रुक्स्पर्शविद्वेषणमेतदुक्तम् ।सामान्यतः सन्धिगतस्य लिङ्ग-मुत्पिष्टंसन्धेः श्वयथुः समन्तात् ॥
विशेषतो रात्रिभवा रुजश्चविश्लिष्टके तौ च रुजा च नित्यम् ॥
”वर्त्तनं परिवर्त्तनम् ॥
 * ॥
 उत्पिष्टस्य लिङ्गमाह ।उत्पिष्टसन्धेः उत्पिष्टः द्बाभ्यामस्थिभ्यां पिष्टःसन्धिर्यस्य तस्य । समन्तात् उभयभागद्वयोः ।विश्लिष्टमाह विश्लिष्ट इत्यादि । तौ उभयतःशोथौ । रुजा च नित्यं सदा रुजाधिका भवती-त्युत्पिष्टाद्भेदः ॥
 * ॥
 विवर्त्तिततिर्य्यग्गताक्षिप्ताधो-गतानाह ।“विवर्त्तिते पार्श्वरुजश्च तीव्रा-स्तिर्य्यग्गते तीव्ररुजो भवन्ति ।क्षिप्तेऽतिशूलं विषमञ्च सक्थ्नोःक्षिप्ते त्वधो रुक् विघटश्च सन्धेः ॥
”विवर्त्तिते सन्धावमुक्ते । अस्थिद्बयोपरिवर्त्तितेपार्श्वरुजः सन्धिस्थितास्थिखण्डद्बयपार्श्वयोरुजः । तिर्य्यग्गते सन्धिगते । एकस्मिन्नस्थ्निसन्धिस्थानं त्यक्त्वा तिर्य्यग्गते क्षिप्ते सक्थ्नोःऊरुसन्ध्योः । एकस्मिन्नस्थ्नि परस्यास्थ्न उपरिगते ।सक्थ्नोः अतिशूलं तत्र विषमं कदाचिदधिकंकदाचिन्न्यूनम् । अधःक्षिप्ते सन्धिगते एक-स्मिन्नस्थ्नि अघोगते । रुक् सन्धेर्विघटः विघ-टनञ्च ॥
 * ॥
 काण्डभग्नमाह । भग्नञ्च काण्डेबहुधा प्रयाति विशेषतो नामभिरेव तुल्यम् ।भग्नं काण्डे काण्डविषये बहुधा बहुभिः प्रकारैःप्रयाति । अत्र बहुविधत्वं द्वादशविधत्वंबोद्धव्यम् । बहुविधस्य काण्डभग्नस्य पृथक्लक्षणं नोक्तं किन्तु काण्डंनामभिरेव तुल्यत्वम् ।कर्कटकादिनामानुरूपमेव लक्षणं किन्तुनामभिरेव बोद्धव्यम् ॥
 * ॥
 तान् प्रकारा-नाह ।“काण्डे त्वतः कर्कटकाश्वकर्णौविचूर्णितं पिच्चितमस्थि छल्लितम् ।काण्डेषु भग्नं ह्यतिपातितञ्चमज्जागतं विस्फुटितञ्च वक्रम् ॥
”छिन्नं द्बिधा द्बादशधा च काण्डे । अतः सन्धि-भग्नानन्तरं काण्डे काण्डभग्ने तदाह । कर्कटकःअस्थिविश्लेषपूर्व्वको मध्ये प्रोन्नतः पार्श्वयोरव-नतः कर्कटतुल्यरूपत्वात् कर्कटः । अश्वकर्णःअश्वकर्णवद्विपुलास्थिनिर्गमादश्वकर्णः । विचू-र्णितं चूर्णितमस्थि तच्च शब्दस्पर्शाभ्यां बोद्धव्यम् ।पिच्चितमस्थि नियन्त्रितं बहुशोथम् । छल्लितंविश्लिष्टं सम्यक्स्रवम् । काण्डेषु भग्नं काण्ड-भग्नम् । यद्यपि कर्कटकादि सर्व्वमेव काण्डभग्नंतथापि इयं काण्डभग्नसंज्ञांविशिष्टा । अत्रभग्नं भङ्गः त्रुटिः तेन सर्व्वथा त्रुटितं पृथग्भूतंत्वचि स्थितं यत्र काण्डं तत्काण्डभग्नम् ।अतिपातितं अशेषेण छित्त्वा पातितमस्थि ।मज्जागतं अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्ये प्रविश्य मज्जानंगतम् । विस्फुटितं स्तोकविदीर्णं वक्रं स्थानंत्यक्त्वा कुब्जीभूतम् । छिन्नं द्बिधा एकं विदीर्णंसत् लग्नं अपरं विदीर्य्य द्विधाभूतम् । द्वादशधाच काण्डे । काण्डे च भग्नं द्वादशधेत्यन्वयः ।तच्चोक्तमेव कर्कटकादि ॥
 * ॥
 काण्डभग्नस्यसामान्यं लक्षणमाह ।“स्रस्ताङ्गता शोथरुजातिवृद्धिःसंपीड्यमाने भवतीह शब्दः ।स्पर्शासहं स्पन्दनतोदशूलंसर्व्वास्ववस्थामु न शर्म्मलाभः ॥
”भग्नस्य काण्डे खलु चिह्नमेतत् ॥
”स्पर्शासहमिति काण्डभग्नस्य विशेषणं स्पन्दनंनाडीनां स्फुरणं शूलं शूलेनेव व्यथा । रुजासामान्या पीडा । सर्व्वास्ववस्थासु शयनासना-दिषु ॥
 कष्टसाध्यमाह ।“अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च ।उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छेण सिध्यति ॥
”अनात्मवतो रोगप्रतीकारे यत्नरहितस्य ।वातात्मकस्य च वातप्रकृतेः । उपद्रवैः ज्वरा-ध्मानमोहमूत्रपुरीषसङ्गादिभिः ॥
 * ॥
 असाध्य-माह ।“भिन्नं कपालं कट्यान्तु सन्धिमुक्तं तथाच्युतम् ।जघनं प्रतिपिष्टञ्च वर्जयेत्तच्चिकित्सकः ॥
”कपालं जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्खवङ्क्षणशिरोऽस्थीनि कपालानि तथा च्युतं तथा क्षिप्तम् ।प्रतिपिष्टं उत्पिष्टम् ॥
 पुनरसाध्यमाह ।“असंश्लिष्टकपालञ्च ललाटे चूर्णितञ्च यत् ।भग्नं गुदे स्तने पृष्ठे शङ्खे मूर्द्धनि वर्ज्जयेत् ॥
”असंश्लिष्टकपालमिति भग्नविशेषणम् । स्तनेस्तनयोरन्तरे उरसि । मूर्द्धनि चूडस्थाने ॥
 * ॥
अपरमप्यसाध्यमाह ।“सम्यक्संहितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुष्टबन्धनात् ।संक्षोभाद्वापि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्ज्जयेत् ॥
”सम्यक्संहितमपि सम्यग्योजितमपि अस्थिदुर्न्यासात् दुःस्थापनात् संन्यस्तमपि दुष्टबन्धनात्सुबद्धमपि संक्षोभात् अभिघातादिना सञ्चल-नात् यद्विक्रियां गच्छेत् विकृतं भवति तद्वर्ज्ज-येत् ॥
 अस्थिविशेषेण भग्नविशेषमाह ।“तरुणास्थीनि नम्यन्ते भिद्यन्ते नलकानि तु ।कपालानि विभज्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ॥
तरुणास्थीनि घ्राणकर्णाक्षिगुदेषु कोमलास्थीनिनम्यन्ते वक्रीभवन्ति । तेनात्र वक्रतालक्षणंभग्नम् । नलकानि नलादीनि नाडीवत् सरन्ध्रा-ण्यस्थिपर्व्वाणि भिद्यन्ते अस्थ्यन्तरानुप्रवेशाद्वि-दीर्य्यन्ते । कपालानि जानुनितम्बांसगण्डतालु-शङ्खशिरोऽस्थीनि विभज्यन्ते स्फुटन्ति रुच-कानि दन्ताः स्फु टन्ति त्रुटन्ति । अस्थीनितरुणानलककपालरुचकबलयभेदात् पञ्च-विधानि । तत्र रुचकानि चेति । चकाराद्बल-यान्यपि त्रुटन्तीति बोद्धव्यम् ।“पाण्योः पार्श्वयुगे पृष्ठे वक्षोजठरपायुषु ।पादयोरपि चास्थीनि बलयानि बभाषिरे ॥
”अथ भग्नस्य चिकित्सा ।“भग्ने लेपाय मञ्जिष्ठामधुकञ्चाम्बुपेषितम् ।शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टञ्च लेपनम् ॥
”लेपात् पिष्टिकलवणैरम्लीका फलरसाभ्यां वा ।सद्योऽभिघातजनिता रागरुजा श्वयथवः प्रशा-म्यन्ति ।“सघृतञ्चास्थिसंहारं लाक्षागोधूममर्ज्जुनम् ।सन्धिभग्नेऽस्थिसम्भग्ने पिबेत् क्षीरेण वा पुनः ॥
”घृतेन पिबेत् क्षीरेण वेत्यर्थः । अस्थिसंहारःहडसिंहार इति लोके ।“रसोनामधुलाक्षाज्यसिताकल्कं समश्नतः ।छिन्नभिन्नव्युतास्थ्नाञ्च सन्धानमचिराद्भवेत ॥
”“लाक्षास्थिसंहृत् ककुभाश्वगन्धाचूर्णीकृता नागवला पुरश्च ।संभग्नमुक्तास्थिरुजो निहन्या-दङ्गानि कुर्य्यात् कुलिशोपमानि ॥
”अस्थिसंहृत् हडसिंहार । लाक्षादिगुग्गुजुः ॥
“मांसं मांसरसः क्षीरं सर्पिर्यूषः कलायजः ।बृंहणञ्चान्नपानञ्च देयं भग्नाय जानता ॥
लवणं कटुकं क्षारं मद्यं मैथुनमातपम् ।रूक्षमन्नं श्रमञ्चापि भग्नः सेवेत न क्वचित् ॥
”इति भावप्रकाशे भग्नाधिकारः ॥
(अथास्य निदानं यथा । पतनपीडनप्रहारा-क्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषै-रनेकविधमस्थ्नां भङ्गमुपदिशन्ति तत्तु भङ्गजात-मनुसार्य्यमाणं द्विविधमेवोत्पद्यते सन्धिमुक्तंकाण्डभग्नञ्च ॥
 इति सुश्रुते निदानस्थाने पञ्च-दशेऽध्याये ॥
अथ भग्नचिकित्सा ।“भग्नास्थिञ्च नरं दृष्ट्वा तस्य वक्ष्यामि भेष-जम् ।मणिबन्धे कूर्परे च जानौ भग्ने कटौ तथा ॥
पृष्ठवंशे विभग्ने च साध्यान्येतानि सत्तम ! ।ग्रीवादेशे चेन्द्रवस्तौ रोहिण्यां कूर्परादधः ॥
स्कन्धकूर्परमध्ये च तथा च त्रिकमध्यतः ।उरसि क्रोडके चैव विभग्नं तदसाध्यकम् ॥
विभग्नञ्च नरं दृष्ट्वा वेणुखण्डेन बन्धयेत् ।म्रक्षयेन्नवनीतेनैरण्डपत्रैश्च वेष्टयेत् ॥
उष्णाम्भसा सेचयेच्च बस्त्रेण मृदु बन्धयेत् ।धवार्ज्जु नकदम्बानां बल्कलं काञ्जिकेन तु ॥
पिष्ट्रा हितः प्रलेपश्च तेन सौख्यं प्रजायते ।स्वेदयेत्तानि चोष्णेन आवासं कारयेत् पुनः ॥
एवं क्रिया समापत्तौ ततो बन्धं विमोचयेत् ।एकाहान्तरिते नापि पूर्व्ववत्तत् प्रबन्धयेत् ॥
यावद्ग्रन्थिं न बध्नाति तावन्न स्नापयेन्नरम् ॥
इति हारीते चिकित्सितस्थाने । ५६ अः ॥
अथ पथ्यविधिः ।“शीताम्बुसेचनं पङ्कप्रदेहो बन्धनक्रिया ।शालिप्रियङ्गुगोधूमा यूषो मुद्गसतीलयोः ॥
नवनीतं घृतं क्षीरं तैलं माषरसो मधु ।पटोलं लशुनं शिग्रु पत्तूरो बालमूलकम् ॥
द्राक्षा धात्री वज्रवल्ली लाक्षा यच्चापि वृंहणम् ।तत्सर्व्वं भिषजा नित्यं देयं भग्नाय जानता ॥
”अथात्रापथ्यविधिः ।“लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम् ।व्यायामञ्च न सेवेत भग्नो रूक्षान्नमेव च ॥
”इत्यायुर्व्वेदपथ्यापथ्यग्रन्थस्य भग्नाधिकारे ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 भग्न त्रि०
  भन्ज--क्त । १ कृतावयवभेदे २ रोगभेदे हेमच० ।तन्निदानभेदादिकं सुश्रुते उक्तं यथा“अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः । पतनपीड-नप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिथातविशेषैरने-कविधमस्थ्नां भङ्गमुपादिशन्ति तत् तु भङ्गजातमनुसार्य्य-माणं द्विविधमेवोत्पद्यते सन्धिमुक्तं काण्डभग्नञ्च ।तत्र सन्धिमुक्तमुत्पिष्टं विश्लिष्टं विवर्त्तितमवक्षिप्तमति-क्षिप्तं तिर्य्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् । तत्र प्रसारणानकुञ्चनविवर्त्तनाक्षेपणाऽशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेतिसामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् । विशेषेणोत्पिष्टेसन्धाबुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावी विशेषतश्च नाना-प्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति । विश्लिष्टेऽल्पशोफोवेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च । विवर्त्तिते तु सन्धि-पार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च । अवक्षिप्ते सन्धि-विश्लेषस्तीव्ररुजत्वञ्च । अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोरति-क्रान्तता वेदना च । तिर्य्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वाप-गमनमत्यर्थं वेदना चेति । काण्डभग्नमत ऊर्द्ध्वं वक्ष्यामःकर्कटकमश्वकर्णं चूर्णितं पिच्चितमस्थिच्छल्लितं काण्ड-भग्नं मज्जानुगतमतिपातितं वक्रं छिन्नं पाटितंस्फुटितमिति द्वादशविधम् । श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्त्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गताविधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभइति समासेब काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् । विशेषतस्तुसंमूढमुभयतोऽस्थिमध्यभग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम् ।चूर्णितमस्थि तत् तु शब्दस्पर्शाभ्यां बोद्धव्यम् । पिच्चितंपृथुताङ्गतमनल्पशोफम् । पार्श्वयोरस्थिहीनोद्गतम-स्थिच्छल्लितम् । वेल्लेत प्रकम्पमानं काण्डभग्नत्वम् ।अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानसुन्नह्यतीतिमज्जानुगतम् । अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपतितम् ।आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम् । अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छि-न्नम् । पाटितमणु बहुविदारितं वेदनावच्च । शूकपूर्ण-मिवाध्मातं विपुलं विस्फुटीकृतं स्फुटितमिति । तेषुचूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानिकृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठश्वासिनां सन्ध्युपगतञ्चेति ।भवन्ति चात्र “भिन्नं कपालं कट्यान्तु सन्धिमुक्तं तथाच्युतम् । जघनं प्रतिपिष्टञ्च वर्जयेत् तच्चिकित्ससकः ।असंश्लिष्टं कपालन्तु ललाटे चूर्णितञ्च यत् । भग्नंस्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् । आदितो यच्चदुर्ज्जातमस्थिसन्धिरथापि वा । सम्यक् संहितमप्यस्थिदुर्न्यासाद् दुर्निबन्धनात् । सङ्क्षोभाद्वापि यद्गच्छेद्वि-क्रियां तत् तु बर्जयेत् । मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रोयाः परिकीर्त्तिताः । तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तोविजांनुता । तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानितु । कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च” ।

Capeller

German

 भग्न (s. भञ्ज्) n.
  Beinbruch.

Burnouf

French

 भग्न भग्न pp. de भञ्ज्।
भग्नदर्प a. dont l'orgueil est brisé
 humilié
 humble, 
modeste.
भग्नपृष्ठ a. qui dédaigne ce qu'il a derrière le dos, 
qui va droit devant lui.
भग्नसन्धिक n.
  lait de beurre.
भग्नात्मन् m.
  (आत्मन्) Soma [la Lune ou le soma] qui
fut brisé en deux par Śiva pour avoir violé l'épouse de Bṛhaspati.

Stchoupak

French

 भग्न-
 (भञ्ज्-) a. v. brisé,  cassé,  rompu,  déchiré,  divisé, 
dispersé (armée),  vaincu 
 courbatu,  courbé,  tordu 
 interrompu,  perdu, 
frustré 
 abattu,  découragé 
 ifc. qui a tel membre cassé 
 qui a brisé ou
rompu qqch. 
 -ता- f.
  fait d'être brisé,  etc. 
 (प्रवहणस्य)
naufrage.
°दंष्ट्र- a. aux défenses cassées.
°प्रतिज्ञ- a. qui n'a pas tenu sa promesse.
°बाहु- a. aux bras cassés.
°मनस्- a. dont le cœur est brisé,  déprimé,  désolé,  découragé.
°मनोरथ- a. dont l'espoir est déçu.
°मान- a. dont l'orgueil est brisé,  humilié.
°याच्ञ- a. dont la requête est repoussée.
°युगे adv. le joug étant brisé.
°व्रत- a. qui a enfreint ses vœux.
°शृङ्ग- a. aux cornes cassées.
भग्नाश- a. dont l'espoir est détruit.
भग्नास्थि- a. aux os rompus.
भग्नोत्साह-क्रियात्मन्- a. dont l'effort et le labeur sont perdus.
भग्नोद्यम- a. dont les efforts ont échoué.
भग्नोरु-दण्ड- a. qui a le fémur cassé.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.