| YouTube Channel

भगवद्भक्त (bhagavadbhakta)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
भगवद्भक्त
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು/ಪರಮಾತ್ಮನ ಚರಣಾರವಿಂದಗಳ ಧ್ಯಾನ ಅರ್ಚನೆ ಪ್ರಣಾಮ ಪೂಜೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದವನು
व्युत्पत्तिः - > भगवतो भक्तः
Indian Epigraphical Glossary
English
Bhagavad-bhakta (CII 3, etc.), a Vaiṣṇava sectarian
title indicating ‘a follower of the Bhagavat (Viṣṇu)’.
Mahabharata
English
*Bhagavadbhakta (pl. ºāḥ) (“adoring the Exalted one”). § 248 (Arjunavanavāsap.): I, 214, 7777.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
भगवद्भक्तः,
पुं,
 (भगवतो भगवत्या वा भक्तः ।)श्रीकृष्णभक्तियुक्तः ॥
अथ भगवद्भक्तानां लक्ष-णानि । सामान्यतः लैङ्गे ।“विष्णुरेव हि यस्यैष देवता वैष्णवः स्मृतः ॥
”अत्र विशेषः ।“व्रतकर्म्मशुभज्ञानभोगजन्मादिमत्स्वपि ।शैवेष्वपि च कृष्णस्य भक्ताः सन्ति तथा तथा ॥
”तत्र व्रतिषु मध्ये भगवद्भक्तिहेतुव्रतपरता भग-वद्भक्तलक्षणम् । तथा च स्कान्दे श्रीमार्कण्डेय-भगीरथसंवादे ।“दशमीशेषसंयुक्तं दिनं वैष्णववल्लभम् ।ह्युपास्यते महीपाल ! ते वै भागवता नराः ॥
प्राणात्यये न चाश्नन्ति दिनं प्राप्यं हरेर्नराः ।कुर्व्वन्ति जागरं रात्रौ सदा भागवता हि ते ॥
उपोष्य द्वादशीं शुद्धां रात्रौ जागरणान्विताम् ।अल्पान्तु साधयेद्यस्तु स वै भागवतो नरः ॥
भक्तिर्न विच्युता येषां न च्युतानि व्रतानि च ।सुप्रियः श्रीपतिर्येषां ते स्युर्भागवता नराः ॥
”कर्म्मिषु भगवदर्पणादिना तदाज्ञाबुद्ध्या वाभक्तिहेतुसदाचारपरता तत्रैव ।“धर्म्मार्थं जीवितं येषां सन्तानार्थञ्च मैथुनम् ।पचनं विप्रमुख्यार्थं ज्ञेयास्ते वैष्णवा नराः ॥
अध्वगन्तु पथि श्रान्तं कालेऽत्र गृहमागतम् ।योऽतिथिं पूजयेद्भक्त्या वैष्णवः स न संशयः ॥
सदाचाररताः शिष्टाः सर्व्वभूतानुकम्पकाः ।शुचयस्त्यक्तरागा ये सदा भागवता हि ते ॥
”पाद्मे वैशाखमाहात्म्ये श्रीनारदाम्बरीषसं वादे ।यथा, --“जीवितं यस्य धर्म्मार्थे धर्म्मो हर्य्यर्थमेव च ।अहोरात्राणि पुण्यार्थे तं मन्ये वैष्णवं जनम् ॥
”लैङ्गे च ।“विष्णुभक्तिसमायुक्तान् श्रौतस्मार्त्तप्रवर्त्तकान् ।प्रीतो भवति यो दृष्ट्वा वैष्णवोऽसौ प्रकीर्त्तितः ॥
”गुणवत्सु भक्तिहेतुकृपालुत्वादिसद्गुणशीलतातत्रैव ।“परदुःखेनात्मदुःखं मन्यन्ते ये नृपोत्तम ! ।भगवद्धर्म्मनिरतास्ते नरा वैष्णवा नृप ! ॥
”भागवततृतीयस्कन्धे श्रीकपिलदेवहूतिसंवादे ।यथा, --“तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्व्वदेहिनाम् ।अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः ॥
”पञ्चमस्कन्धे ऋषभदेवस्य पुत्त्रानुशासने । यथा, “महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते-स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् ।महान्तस्ते समचित्ताः प्रशान्ताविमन्यवः सुहृदः साधवो ये ॥
”एकादशस्कन्धे श्रीभगवत्प्रदत्तोद्धवप्रश्नोत्तरे ।यथा, --“कृपलुरक्त्वतद्रोहस्तितिक्षुः सर्व्वदेहिनाम् ।सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्व्वोपकारकः ॥
कामाक्षुभितधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः ।अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणोमुनिः ॥
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितषड्गुणः ।अमानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकःकविः ॥
”विष्णुपुराणे यमतद्भटसंवादे । यथा, --“न चलति निजवर्णधर्म्मतो यःसममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे ।न हरति न चलति किञ्चिदुच्चैःस्थिरमनसं तमवेहि विष्णुभक्तम् ॥
” * ॥
ज्ञानिषु भक्तिहेतुज्ञानवत्ता एकादशे । यथा, --“सर्व्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः ।भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥
न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।सर्व्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मियादृशः ।भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥
ईश्वरे त्रदधीनेषु वालिशेषु द्विषत्सु च ।प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥
अर्च्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।ग तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥
”भोगवत्सु भक्तिहेतुभोगानासक्तता हरियोगे-श्वरोचरे । यथा, --“गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।विष्णोर्मायामिदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ॥
”सज्जमविद्यादिमत्सु भक्तिहेतुनिरभिमानितातत्रैव । यथा, --“न यस्य जन्मकर्म्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः ।सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥
भावाः कथञ्चिद्भक्त्यैव ज्ञानानासक्त्यमानिता ।भक्तिनिष्ठापका जातास्ततो ह्युत्तमतोदिता ॥
”निष्ठापकाः परिपाकं प्रापकाः ॥
* ॥
शैवषु श्रीशिवकृष्णाभेदकता बृहन्नारदीये ।“शिवे च परमेशाने विष्णौ च परमात्मनि ।समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥
”इति ॥
* ॥
“अन्यच्च तेषां भगवच्छास्त्रार्थपरतादिकम् ।साक्षाद्भक्त्यात्मकं मुख्यं लक्षणं लिख्यतेऽधुना ॥
”श्रीभागवतशास्त्रपरता स्कान्दे ।“येषां भागवतं शास्त्रं सदा तिष्ठति सन्निधौ ।पूजयन्ति च ये नित्यं ते स्युर्भागवता नराः ॥
येषां भागवतं शास्त्रं जीवितादधिकं भवेत् ।महाभागवताः श्रेष्ठा विष्णुना कथिता नराः ॥
”वैष्णवसम्माननिष्ठा लैङ्गे ।“विष्णुभक्तमथायातं यो दृष्ट्वा सुमुखप्रियः ।प्रणामादि करोत्येव वासुदेवे यथा तथा ।स वै भक्त इति ज्ञेयः स पुनाति जगत्त्रयम् ॥
रूक्षाक्षरा गिरः शृण्वन् तथा भागवतेरिताः ।प्रणामपूर्व्वं क्षन्त्वा यो वदेद्वै वैष्णवो हि सः ॥
भोजनाच्छादनं सर्व्वं यथाशक्त्या ददाति यः ।विष्णुभक्तस्य सततं स वै भागवतः स्मृतः ॥
गारुडे ।“येन सर्व्वात्मना विष्णुभक्त्या भावो निवेशितः ।वैष्णवेषु कृतात्मत्वान्महाभागवतो हि सः ॥
* ॥
श्रीतुलसीसेवानिष्ठा बृहन्नारदीये श्रीभगवन्माकण्डेयसंवादे ।“तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्व्वते नराः ।तत्काष्ठाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥
तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्व्वते तु ये ।तन्मूलमुद्धृतं यैश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥
” * ॥
श्रीभगवतः कथापरता बृहन्नारदीये श्रीभगवन्-मार्कण्डेयसंवादे ।“मत्कथाश्रवणे येषां वर्त्तते सात्त्विकी मतिः ।तद्वक्तरि सुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥
”स्कान्दे श्रीभगवदर्ज्जुनसंवादे ।“मत्कथां कुरुते यस्तु मत्कथाञ्च शृणोति यः ।हृष्यते मत्कथायाञ्च स वै भागवतोत्तमः ॥
”तृतीयस्कन्धे तत्रैव ।“मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च ।तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतसः ॥
” * ॥
नामपरता बृहन्नारदीये तत्रैव ।मल्मानसाश्च मद्भक्ता मद्भक्तजनलोलुपाः ।मन्नामश्रवणासक्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥
येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः शृण्वन्ति हर्षिताः ।रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥
”तत्रैवान्यत्र ।“अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति मानवाः ।हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥
”स्मरणपरता । तत्र स्वधर्म्मनिष्ठया रागद्वेषादि-निवृत्त्या स्मरणं श्रीविष्णुपुराणे यमतद्भटसंवादे ।“न चलति उच्चैः श्रीभगवत्पदार-विन्दे सितमनास्तमवेहि विष्णुभक्तम् ।कलिकलुषमलेन यस्य नात्माविमलमतेर्मलिनीकृतस्तमेनम् ।मनसि कृतजनार्द्दनं मनुष्यंसततमवेहि हरेरतीव भक्तम् ॥
कनकमपि रहस्यवेक्ष्य बुद्ध्यातृणमिव यः समवैति वै परस्वम् ।भवति च भगवत्यनन्यचेताःपुरुषवरं तमवेहि विष्णुभक्तम् ॥
स्फटिकगिरिशिलामलः क्व विष्णु-र्मनसि नृणां क्व च मत्सरादिदोषः ।न हि तुहिनमयूखरश्मिपुञ्जेभवति हुताशनदीप्तिजः प्रतापः ॥
विमलमतिरमत्सरः प्रशान्तः शुचि-चरितोऽखिलसत्त्वमित्रभूतः ।प्रियहितवचनोऽस्तमानमायोवसति सदा हृदि तस्य वासुदेवः ॥
वसति हृदि सनातने च तस्मिन्भवति पुमान् जगतोऽस्य सौन्यरूपः ।क्षितिरसमतिरम्यमात्मनोऽन्तःकथयति चारुतयैव शालपोतः ॥
अन्यविजयेन वैराग्यादिना च स्मरणं श्रीहरि-योगेश्वरोत्तरे ।देहेन्द्रियप्राणमनोधियां योजन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रैः ।संसारधर्म्मैरविमुह्यमानःस्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ॥
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ-स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् ।न चलति भगवत्पदारविन्दा-ल्लवनिमिषार्द्धमपि स वैष्णवाग्र्यः ॥
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा-नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।हृदि कथमुपसीदतां पुनः सप्रभवति चन्द्रे इवोदितेऽर्कतापः ॥
”पूजापरता स्कान्दे तत्रैव ।“येऽर्च्चयन्ति सदा विष्णुं यज्ञेशं वरदं हरिम् ।देहिनः पुण्यकर्म्माणः सदा भागवता हि ते ॥
”लैङ्गे ।“विष्णुक्षेत्रे शुभान्येव करोति स्नेहसंयुतः ।प्रतिमाञ्च हरेर्नित्यं पूजयेत् प्रयतात्मवान् ॥
विष्णुभक्तः स विज्ञेयः कर्म्मणा मनसा गिरा ।नारायणपरो नित्यं भूप ! भागवतो हि सः ॥
”वैष्णवधर्म्मनिष्ठतादि पाद्मोत्तरखण्डे ।“तापादिपञ्चसंस्कारी नवेज्याकर्म्मकारकः ।अर्थपञ्चकविद्विप्रो महाभागवतो हि सः ॥
”तापः तप्तमुद्राधारणं तदादिपच्चसंस्कारयुक्तः ।पञ्चसंस्काराश्च तत्रैवक्ताः ।“तापः पुण्डस्तथा नाम मन्त्रो यागस्तु पश्चमः ॥
” इति ॥
अस्यार्थः । नाम श्रीकृष्णदासेत्यादि । मन्त्रःश्रीगुरोः सकाशात् मन्त्रग्रहणम् । यागः होम-पूर्व्वकय थाविधिदीक्षाग्रहणमित्यर्थः । नव इज्या-कर्म्माणि पूजासम्बन्धिकृत्यानि श्रवणादीनिपाद्मोक्तार्च्चनादीनि वा सर्व्वेषां तेषां पूजाङ्ग-त्वात् । तानि च तत्रैवोक्तानि । यथा, --“अर्च्चनं मन्त्रपठनं यागयोगौ महात्मनः ।नामसङ्कीर्त्तनं सेवा तच्चिह्रैरङ्कनं तथा ।तदीयाराधनं चर्य्या नवधा भिद्यते शुभे ! ॥
”अर्थपञ्चकं चत्वारो चत्वारो धर्म्मादयः पुरु-षार्थाः पञ्चमपुरुषार्थश्च भक्तिः । यद्वा पञ्च-तत्त्वानि अनात्मात्मपरमात्मपरमेश्वरतद्भक्तानांयाथार्थ्यानि । इति तट्टीका ॥
* ॥
एकान्तिता गारुडे ।“एकान्तेन सदा विष्णौ यस्माद्देवे परायणाः ।तस्मादेकान्तिनः प्रोक्तास्तद्भागवतचेतसः ॥
”तद्विज्ञानेनानन्यपरता एकादशे उद्धवप्रश्नोत्तरे ।“ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मियादृशः ।भजन्त्यनन्यभावेन ते वै भागवता मताः ॥
”भागवते । ११ । ३ । ५० ।“न कामकर्म्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः ।वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥
”सा च एकान्तिता चतुर्द्धा । तत्र धर्म्मानाद-रेण श्रीमदुद्धवप्रश्नोत्तर एव ।“अज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्ठानपिस्वकान् ।धर्म्मान् सन्त्यज्य यः सर्व्वान् मां भजेत् स चसत्तमः ॥
गीतायाञ्च ।सर्व्वधर्म्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।अहं त्वां सर्व्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥
यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावितः ।स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठताम् ॥
”अन्यसर्व्वनिरपेक्षता भागवते श्रीमद्भगवदुद्धव-संवादे ऐलोपाख्याने ।“सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।निर्म्ममा निरहङ्कारा निर्द्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः ॥
”तत्रैव तृतीये श्रीकपिलदेवहूतिसंवादे ।“त एते साधवः साध्वि ! सर्व्वसङ्गविवर्ज्जिताः ।सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्यः सङ्गदोषहरा हि ते ॥
”विघ्नाकुलत्वेऽपि मनोरतिपरता स्कान्दे ।“यस्य कृच्छ्रगतस्यापि केशवे रमते मनः ।न विच्युता च भक्तिर्वै स वै भागवतो नरः ॥
आपद्गतस्य यस्येह भक्तिरव्यभिचारिणी ।नान्यत्र रमते चित्तं स वै भागवतो नरः ॥
”प्रेमैकपरता च भागवते पञ्चमस्कन्धे श्रीऋषभ-देवस्य पुत्त्रानुशासने ।“ये वा मयीश कृतसौहृदार्थाजनेषु देहम्मरवार्त्तिकेषु ।गृहेषु जायात्मजरातिमत्सुन प्रीतियुक्ता यावदर्याश्च लोके ॥
”राति मित्रं धनं वा ।“त्रिधा प्रेमैकपरता प्रेम्नः स्यात्तारतम्यतः ।उत्तमा मध्यमा चासौ कनिष्ठा चेति भेदतः ॥
”तत्रोत्तमा यथा एकादशे हरियोगेश्वरोत्तरे ।“सर्व्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः ।भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥
स्वेष्टदेवस्य भावं यः सर्व्वभूतेषु पश्यति ।भावयन्ति च तान्यस्मिन्नित्यर्थः सम्मतः सताम् ॥
”तृतीये श्रीकपिलदेवहूतिसंवादे ।“मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्व्वन्ति ये दृढाम् ।मत्कृते त्यक्तकर्म्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः ॥
”एकादशे श्रीहरियोगेश्वरोत्तरे च ।“विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा-द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।प्रणयरसनया धृताङ्घ्रिपद्मःस भवति भागघतप्रधान उक्तः ॥
”तत्रैव मध्यममाह हरियोगेश्वरोक्तावेव ।“ईश्वरे तदधीनेषु वालिशेषु द्बिषत्सु च ।प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥
”कनिष्ठता तत्रैव ।“अर्च्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥
श्रद्धया पूजनं प्रेमबोधकं भक्त इत्यपि ।प्रेम्णो हि करणात्तत्तु स्वलं भक्तानपेक्षणात् ॥
लक्षणानि च यान्यग्रे भक्तेर्लेख्यानि तान्यपि ।बन्दनादीनि विद्यन्ते येषु भागवता हि ते ॥
एतानि लक्षणानीत्थं गौणमुख्यादिभेदतः ।ऊह्यानि लक्षणान्येवं विवेच्यानि पराण्यपि ॥
ईदृग्लक्षणवन्तः स्युर्द्दुर्लभा बहवो जनाः ।दिव्या हि मणयो व्यक्तं न वर्त्तन्ते इतस्ततः ॥
”अतएवोक्तं मोक्षधर्म्मे नारदीये ।जायमानं हि पुरुषं यं पश्येत्मधुसूदनः ।सात्त्विकः स तु विज्ञेयो भवेन्मोक्षार्थनिश्चयः ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे १० विलासः ॥